وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2098 415335 350119 2026-09-28T06:17:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415335 wikitext text/x-wiki {{Wikify}} {{POV}} {{صندوق معلومات شخص}}اسان جڏهن اسلامي تاريخ جي ڪتابن جو گهرائي سان مطالعو ڪنداسين ته اسان کي اهو چڱي ريت معلوم ٿي ويندو ته '''امام حسين''' ننڍپڻ کان ئي اهي سڀ خصوصيتون هيون، جيڪي مذهبن جي تاريخ عظيم ڪردارن لاءِ مخصوص آهن. پاڻ گهٽ ڳالهائڻ پسند ڪندو هو. عمر ۽ مرتبي جي لحاظ کان فضيلت رکڻ وارن جو ادب ۽ احترام ڪندو هو. هم عمر وارن سان خلوص ۽ گفتگو ۾ نرمي اختيار ڪندو هو. اهي سندن ابتدائي عمر جا ئي سندس سيرت جا نمايا جوهر هئا. پاڻ ڪيتري قدر ته مهذب هو ۽ سندس تربيت ڪيتري ته اعليٰ ٿيل هئي انهيءَ جو اندازو هڪ واقعي مان ظاهر ٿي ٿو ”هڪ ڀيرو پاڻ مسجد ۾ نماز پڙهڻ ويو ته سندس وڏو ڀاءُ امام حسن ته ساڻس گڏ هو، جڏهن پاڻ مسجد ۾ پتهو ته ڏٺائين ته هڪ صحابي وضو ڪري رهيو آهي، جڏهن ته هن جي وضو ڪرڻ جو طريقو درست نه آهي، جيڪڏهن ڪو ٻيو ٻار هجي ها ته غلط طريقي سان وضو ڪرڻ واري کي سخت لفظن ۾ ٽوڪي ها يا ان جو مذاق اڏائي ها، ان بزرگ جي غلطيءَ تي ٺٺولي ڪري ها، ليڪن تهذيب ۽ تمدن ۽ اخلاق و شائستگيءَ جي هن پيڪر عظيم اهو طريقو اختيار ڪيو جو دوست ته دوست ليڪن دشمن جي زبان مان واهه واهه جا لفظ نڪتا. پاڻ ڇا ڪيائين، جو ان صحابي کي چيائين ته ”اوهان اسان ٻنهي ڀائرن جو وضو ڪرڻ ڏسو ۽ پوءِ ٻڌايو ته اسان مان ڪير صحيح آهي“ پاڻ وضو ڪيائين ۽ ان صحابيءَ سندس وضو ڪرڻ کي ڏسي پنهنجي غلطي محسوس ڪري ورتي ۽ چيائين ”اوهين ٻئي صحيح آهيو، پر منهنجو طريقو غلط هو ۽ هاڻ منهنجي پاڻ اصلاح ٿي وئي“. امام حسين جي سيرت طينه جو مطالعو ڪرڻ سان اسان کي معلوم ٿي ٿو ته پاڻ پنهنجي هر عمل جي ذريعي انسانن کي صحيح دڳ تي هلڻ جو درس ڏنائين، جنهن تي هلي ماڻهو پنهنجي منزل ۽ مقصد ماڻي سگهي ٿو. حضرت امام حسين عليه السلام، حضرت علي ۽ بيبي فاطمه جو فرزند ۽ حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جو ڏهٽو 3 شعبان 4ھ مطابق 8 -جنوري- 626ع تي پيدا ٿيو، امامت جي سلسلي ۾ ٽيون نمبر امام آهن. امام حسين جي ڪنيت ابو عبدالله، سيد شباب اهل الجنة ۽ لقب سيد الشهداء آهي. امام حسين عليه السلام جي ولادت کان پوءِ حضور صلي الله عليه وسلم خوشيءَ مان حضرت علي عليه [[اسلام]] ۽ بيبي فاطمه جي گهر آيا ۽ مولود جي ڪنن ۾ اذان ۽ اقامت ڏئي، سندس نالو ”حسين“ رکيائون. امام حسين عليه السلام، حضور جن جي سايه شفقت ۾ پليا. ننڍپڻ واري دور ۾ حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن جو امام حسين سان گهڻو پيار ۽ محبت هئي ۽ اهڙا گهڻائي واقعا ملن ٿا، جن مان ثابت ٿئي ٿو. پاڻ سڳورا امام حسين سان غير معمولي محبت ۽ شفقت ڪندا هئا. امام جن اڃا مس ستن سالن جا هئا ته حضور صلعم -جن- جي سايه شفقت کان محروم ٿي ويا. حضرت [[علي]] عليه السلام جي دور خلافت ۾ پاڻ بلڪل جوان ٿي چڪا هئا ۽ پنهنجي والد سان گڏ [[جنگ جمل]]، [[جنگ صفين]] ۽ [[جنگ نهروان]] ۾ شامل رهيا. تاريخ گواهه آهي ته ننڍپڻ جي دور ۾ پهرين 11ھ ۾ پنهنجي ناني حضور صلي الله عليه وسلم ۽ ماءُ بيبي فاطمه جي جدائيءَ جو داغ برداشت ڪيائون ۽ 40ھ ۾ پنهنجي والد حضرت علي عليه السلام ۽ 50ھ ۾ پنهنجي ڀاءُ امام حسن عليه السلام جي جدائيءَ جو صدمو برداشت ڪيائون. پاڻ قرآن جو مطلب ۽ حديثون اڪثر فرمائيندا هئا. عبادت، رياضت، ڪثرت سان نفل پڙهڻ ۽ دين محمديءَ جو پيغام پهچائڻ سندن دستور هو. اڪثر روزي ۾ رهندا هئا، ڪافي حج ۽ عمره ڪيائون. [[ڪربلا جي جنگ|ميدان ڪربلا]] ۾ سندن شهادت واري واقعي تي وڏن وڏن عالمن ۽ مورخن بيشمار ڪتاب لکيا آهن. امام حسين عليه السلام، اسلام جي اوسر زمانو پنهنجي اکين سان ڏٺو هو. اسلامي تاريخ جا سڀئي واقعا سندن اکين آڏو هئا. 56ھ (675ع) ۾ جڏهن حالاتون تمام گهڻيون بگڙجي ويو ۽ يزيد کي ولي عهد مقرر ڪيو ويو، تڏهن پاڻ يزيد جي وڏي مخالفت ڪيائون. ان مخالفت تي حڪومت شام کان جواب طلبي ٿي، جنهن جي جواب ۾ امام حسين عليه السلام حڪومت تي سخت تنقيد ڪئي ۽ پنهنجي خيالن کي بيان ڪندي يزيد جي ولي عهد واري حيثيت کي ناجائز قرار ڏيڻ جو اعلان ڪيائون ۽ بيعت طلب ڪرڻ تي امام حسين عليه السلام بلڪل انڪار ڪري ڇڏيو. معاملا سنگين ٿيندا ويا، تان جو ڪربلا جو واقعو پيش آيو. يزيد جي حڪم تي امام حسين عليه السلام کي 10 محرم 60ھ مطابق 10 آڪٽوبر 680ع تي پنهنجي مائٽن ۽ انصارن سميت ڪربلا ۾ شهيد ڪيو ويو. سندس تربت ڪربلا معليٰ ۾ آهي.<ref>{{Citation |title=امام حسين عليه السلام : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |accessdate=2016-05-31 |archive-date=2016-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009115900/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85%20%D8%AD%D8%B3%D9%8A%D9%86%20%D8%B9%D9%84%D9%8A%D9%87%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85 |dead-url=yes }}</ref> == عزت، شجاعت، صداقت، ايثار ۽ آزاديء َجو علمبردار == محمد کي ٻڌايو ويو ته امّ ايۡمَن رات کان وٺي زارو قطار روئي ٿي ۽ ماٺ نٿي ڪري، ان کي سندن خدمت ۾ آندو ويو، محمد کائنس پڇيو ته ڇا لاءِ ايترو روئي رهي آهين؟ چيائين: مون ڏاڍو ڪنو خواب ڏٺو آهي.<br> فرمايائون: پنهنجو خواب ٻڌاءِ؟ چيائين: خواب ٻڌائڻ منهنجي لاءِ تمام گھڻو دردناڪ ۽ ڏکيو آهي . فرمايائون: تون جيئن سوچين ٿي (شايد) ايئن نه آهي. چيائين: هڪ رات خواب ۾ ڏٺم ته اوهان جي جسم مان هڪ ٽڪرو نڪري منهنجي گھرَ ۾ اچي ڪريو آهي. فرمايائون: پريشان نه ٿي، (عنقريب منهنجي ڌيءُ) فاطمه کي هڪ فرزند پيدا ٿيندو جنهن جي پالنا ۽ پرورش ڪرڻ واري تون هوندينءَ، ۽ اهڙي نموني سان منهنجي جسم جو هڪ ٽڪرو تنهنجي گهر ۾ هوندو. محمد جي سچي اڳڪٿي ٻين به کوڙ سارين اڳڪٿين وانگر جلدي ئي سچي ٿي ۽ جنگ خندق واري سال شعبان مهيني جي ٽين تاريخ تي حضرت علي ۽ حضرت زهراء (عليهما السلام) جو گھر وري خوشين سان سجي ويو، محمد جي هٿن تي امّ المومنين امّ سلمه اچي رکيو مٺي مرسل ٻار جي ساڄي ڪن ۾ اذان ۽ کاٻي ڪن ۾ اقامت پاڻ چئي. رسول جوخوشيءَمان ٻهڪندڙ چهرو پالڻهار کي ايتروته وڻيو جو جبرائيل امين کي هزارن جي تعداد فرشتن سميت مبارڪ ڏيڻ لاءِ موڪليو. جڏهن جبرائيل رسول پاڪ جي حضور ۾ پير پاتو تڏهن نهايت ادب سان سلام ڪندي الله پاڪ جو پيغام پهچايائين: ”اي الله جا محبوب، جڳ جو خليقندڙ توهان کي هن مولود جي ولادت تي مبارڪباد ڏئي فرمائي ٿو، پنهنجي هن فرزند تي هن موسى نبيءَ جي ڀاءُ هارون (عليهما السلام) جي ننڍي پٽ جو نالو رکيو وڃي ڇاڪاڻ ته علي تو لاءِ هارون جي مثل آهي، محمد چيو هارون جي ننڍي فرزند جو نالو ڇا هو؟ چيائين ”شبّير“ جنهن جو عربي زبان ۾ ترجمو ”حسين“ آهي. بس ايئن مولود نالو الله جي فرمان مطابق حسين رکيو ويو. اچانڪ امّ سلمه ڏٺو ته محمد گريو ڪري رهيو آهي، ۽ نير سندن اکين مان لارون ڪري رخسارن تي اچي ڪريا آهن، امّ المومنين امّ سلمه پڇيو يا ”رسول الله اوهان هن خوشي موقعي روئي رهيا آهيو؟‟ <br> محمد فرمايو: اي امّ سلمه منهنجي امت جو هڪ باغي ٽولو منهنجي هن پياري فرزند کي (ناحق) قتل ڪندو، خدا انهن کي منهنجي شفاعت نصيب نه ڪري. انس ابن سحيم چوي ٿو محمد چيو: منهنجو هي فرزند عراق جي سرزمين تي(ناحق) قتل ڪيو ويندو، توهان مان جيڪو به ان وقت اتي هجي انکي کپي ته حسين جي مدد ڪري. ==ڪامل الزيارات ۾ ابن قولويه کان روايت== '''ڪامل الزيارت''' ۾ '''ابن قولويه''' کان رويت آهي ته پکين ۾ سڀ کان وڌيڪ امام حسين عليه السلام جي شهادت تي ڏک پهتو اهو پکي چٻرو آهي. حضرت امام علي رضه فرمائي ٿو ته، اهو پکي حضرت رسول صلي الله عليه وسلم جي زماني ۾ گهرن ۽ پاڙن ۾ رهندو هو ۽ جڏهن ڪو انسان ڪجهه کائي رهيو هوندو ته ان جي آڏو اچي ويهي رهندو هو ۽ ماڻهو به ان کي کائڻ لاءِ ڪجهه نه ڪجهه ڏيندا هئا، جنهن کي اهو کائي اُڏامي ويندو هو. پر جڏهن حضرت امام حسين عليه السلام کي شهيد ڪيو ويو ته ان آبادين کي ڇڏي ڏنو ۽ ڏورانهن ويرانن، جبلن ۽ ريگستانن کي وڃي وسايو ۽ چوڻ لڳو توهان ڪِني ترين قوم آهيو، ڇو جو توهان نبي صلم جي ڏهٽي کي شهيد ڪري ڇڏيو. ان ڪري هاڻي مون کي توهان تي ڀروسو نه رهيو آهي.<ref>ڪامل الزيارات، ص 390، ابن قولويه</ref> {{-ڏسندا-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابه]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] bybgxvktd6o3vux6ncbu7aydxz3spne 0 2948 415368 361335 2026-09-28T07:56:42Z Ibne maryam 17680 415368 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] d5ifec1zu4h9jdiydeuwawbdulpdgnz 415369 415368 2026-09-28T08:29:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسلم جرنيل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415369 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] 3t0btyzpnlix388v59yra693sjg66yt 415370 415369 2026-09-28T08:31:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415370 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] 5akx6j4yj584s9kphqgku3finmqoghw 415371 415370 2026-09-28T08:32:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ستين صدي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415371 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] ok9lkw39f9savqlwfskt0rw3759e1xn 415372 415371 2026-09-28T08:33:25Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415372 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] nfgsnm7zdrubis21ex4wkc0ul8wsh1s 415373 415372 2026-09-28T08:34:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انسان دوست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415373 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] 56tu7m563qkzgdzwoetmyd4ben27aqk 415374 415373 2026-09-28T08:37:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قانون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415374 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] c1elxw7lmkerh5rhmxxxsdxk360yh7y 415375 415374 2026-09-28T08:38:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:570ع جو ڏهاڪو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415375 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] f14t1hkjd7buxdvun8dyif11pa727x3 415376 415375 2026-09-28T08:39:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415376 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] 0bdi33mevum8ipntrhccmvv0aqrpdrd 415377 415376 2026-09-28T08:39:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مذهب جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415377 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] dzk92jpqt0vkgitaox7iadt3gqpbhza 415378 415377 2026-09-28T08:40:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415378 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] j9pzepa6h1z2nb8v4h5mmlao71tq2ol 415379 415378 2026-09-28T08:41:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415379 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] rg0xhl2jd5u2c2smz5oj2uu6u6x16yn 415380 415379 2026-09-28T08:41:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415380 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] kgbv9bgdxopkqgc0xe9nbf60ptq2e3r 415381 415380 2026-09-28T08:43:01Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فوتگيون بلحاظ سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415381 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] dwoomlp8csv2hf46j9buho8895uqfp3 415382 415381 2026-09-28T08:43:48Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مذهبي اڳواڻ]]; added [[Category:مذهبي پيشوا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415382 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] ftqahk9h40mhlok9fsro0xu16l0u9qz 415383 415382 2026-09-28T08:44:55Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ رسول]]; added [[Category:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415383 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 01jfpk6jr93hvwm1y27ys0mlddhy827 415384 415383 2026-09-28T08:45:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مدينه المنوره]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415384 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] cwu06n3r8kwouoivefdr53bva6y4e90 415385 415384 2026-09-28T08:46:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجد نبوي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415385 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] fkpipwo3h5t62m6olexu1m93l8trb0y 415386 415385 2026-09-28T08:47:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:موت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415386 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] gobn8vvo7njz48ux96krudunck6vze8 415387 415386 2026-09-28T08:48:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415387 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ]] o5ejlzamwty00bcsj5befufv6jfqyd2 415388 415387 2026-09-28T08:48:46Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ماڳ]]; added [[Category:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415388 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] 0edz1nmuc2nsgmjaf2qn6xoncnjhthw 415389 415388 2026-09-28T08:49:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قبرستان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415389 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب حڪمران]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] fofyj3qeduo7w6sj181sqyk8hjiqscx 415390 415389 2026-09-28T08:49:57Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عرب حڪمران]]; added [[Category:عرب بلحاظ پيشا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415390 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:سپاه سالار]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] 2rmxmyep4nin0w761ozjidl26qq7cjc 415411 415390 2026-09-28T11:26:13Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415411 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|2023 مهينو آگسٽ}} {{Infobox person | honorific_prefix = رسول الله | name = '''<span style='color: Green'>مُحَمَّدٌ ﷺ</span>''' <!-- include middle initial, if not specified in birth_name --> | honorific_suffix = رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم | image =Dark vignette Al-Masjid AL-Nabawi Door800x600x300.jpg | image_size = 300px | alt = | caption = سندن نالو خوش خطاطي ۾ لکيل | native_name = ابوالقاسم | native_name_lang = عربي | birth_name = محمد ﷺ بن عبدالله | birth_date = 12 ربيع الأول بمطابق 570ع | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | death_date = 12 ربيع الأول، 10 هجري بمطابق، {{death date and age|632|06|08|570|04|20}} | death_place = [[مدينو|مدينه المنوره]] | death_cause = سخت بخار | body_discovered = | resting_place = [[مسجد نبوي]]، مدينه شريف | residence = [[حجاز]]، [[عربستان]] | nationality = [[عرب]] | other_names = احمد، ابوالقاسم ۽ ٻيا 99 صفاتي نالا | citizenship = [[پهرين اسلامي رياست]] | education = [[اُمِي]] | alma_mater = | occupation = مذھبي رھنما، معلم، سياسي رهنما، فوجي ڪمانڊر | known_for = الله جا آخري رسول | notable_works = الله جو پيغام پھچائڻ * اسلام کي مڪمل ڪندڙ (جيڪا شروع کان سڀني پيغمبرن جو دين هو) * عظيم شخصيت، جيڪا انساني تي سڀ کان وڌيڪ اثر ڇڏيو * آخري رسول، جنهن جي پيروڪارن جي تعداد ٻه ارب کان مٿان آهي * جنهن تي الله جو ڪلام، آخري ڪتاب، قرآن نازل ٿيون * انساني برابري جو پرچارڪ | style = | home_town = مڪو ۽ مدينو | predecessor = [[عيسيٰ]] (بطور رسول) | successor = [[ابو بڪر]] (بطور خليفا) | party = | movement = | opponents = عربستان جا مشرڪ ۽ يھودي | boards = | religion = | denomination = | spouse = *[[خديجه بنت خويلد]] (595–619) *[[عائشه بنت ابو بڪر]] (619–632) *[[سوده بنت زمعه]] (619–632) *[[حفصه بنت عمر]] (624–632) *[[زينب بنت خزيمه]] (625–627) *[[زينب بنت جحش]] (627–632) *[[ام حبيبه بنت ابوسفيان]] (628–632) *[[جويريه بنت حارث]] (628–632) *[[صفيه بنت حيي]] (629–632) *[[ام سلمه]] (629–632) *[[ريحانه بنت زيد]] (629–631) *[[ماريه قبطيه]] (630–632) *[[ميمونه بنت حارث]] (630–632) | partner = 124000 صحابه، (علي ۽ ابوبڪر ابتدا کان) | children = * [[قاسم بن محمد]] (جنهن جي نالي ڪنيت ابوالقاسم هئي) *[[ابراهيم بن محمد]] *[[زينب بنت محمد]] *[[رقيه بنت محمد]] *[[ام ڪلثوم بنت محمد]] *[[فاطمه بنت محمد]] | parents = *عبد الله بن عبد المطلب (والد) * [[آمنہ بنت وھب]] (والده) | relatives = *عبد المطلب بن هاشم (ڏاڏو) *ابوطالب (چاچو) *ابو لھب (چاچو) *حمزہ بن عبدالمطلب (چاچو) * عباس بن عبدالمطلب (چاچو) * [[علي]] (ڀائٽو، ۽ ڄاٽو) * ابو بڪر رضہ (سھرو) * عمر فاروق رضه (سھرو) *ابوسفيان (سھرو) | callsign = | awards = رحمته العالمين | module = آخري نبي | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature =Muhammad Seal.svg | signature_alt = | signature_size = 50px | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''مُحَمَّد ﷺ''' (عربي: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ ﷺ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ)''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري: اپریل570ع - جون 632ع) مسلمانن جي عقيدي مطابق الله جو آخري نبي ۽ رسول آهن جنھن تي[[قرآن| قرآن مجيد]] آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ الهام ڪيو ويو. اسلام ۾ کيس نبين جو خاتم (عربي: خاتم النبيين) مڃيو ويندو آهي ۽ قرآن سان گڏ، سندس تعليمات ۽ زندگي جي معياري مثالون (عربي: سنة) اسلامي عقيدي جي بنياد بڻجن ٿا. محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ [[آمنه بنت وهب]] جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. بعد جي سالن ۾، هو وقت بوقت پاڻ کي حرا نالي هڪ جبل جي غار ۾ ڪيترن ئي راتين جي نماز لاءِ الڳ ڪندو هو. 40 سالن جي عمر ۾، کيس الله طرفان فرشتي جرائيل جي ذريعي نبي مقرر ڪيو ويو ۽ کيس قرآن جي شروعاتي وحي ملي. محمد انهن وحي جي تبليغ شروع ڪئي، اعلان ڪيو ته 'خدا هڪ آهي'، خدا (الله) جي آڏو مڪمل 'تسليم' (اسلام) زندگي جو صحيح طريقو (دين) آهي، ۽ اهو ته هو، اسلام ۾ ٻين نبين وانگر، خدا جو نبي ۽ رسول آهي. محمد ﷺ جا پوئلڳ شروعات ۾ تعداد ۾ ٿورا هئا، ۽ 13 سالن تائين مڪي جي مشرڪن پاران ظلم جو تجربو ڪيو. جاري ظلم کان بچڻ لاءِ، هن پنهنجن ڪجهه پوئلڳن کي 615ع ۾ حبشه ڏانهن موڪليو، اڳ ان جي ته هو ۽ سندس پوئلڳ 622 ۾ مڪي کان مديني هجرت ڪري ويا. هي واقعو، هجرت، اسلامي يا هجري ڪئلينڊر جي شروعات جي نشاندهي ڪري ٿو. مديني (جن جو پراڻو نالو يثرب هو) ۾، هن قبيلن کي، ميثاق مدينه (مديني جي آئين) تحت متحد ڪيو. ڊسمبر 629ع ۾، مڪي جي قبيلن سان اٺ سالن جي وقفي وقفي سان جنگ کان پوءِ، هن 10,000 مسلمانن جي فوج گڏ ڪئي ۽ مڪي شهر تي مارچ ڪيو. فتح وڏي حد تائين بنا مقابلي ٿي ۽ محمد شهر کي گهٽ ۾ گهٽ جاني نقصان سان قبضو ڪري ورتو. 632ع ۾، حج کان موٽڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ. محمد صلي الله عليه وسلم (عربي: محمد بن عبدالله؛ اپریل 570 - جون 632 عيسوي) الله جو آخري ۽ سچو نبي آهي. هو هڪ اهڙو نبي هو جنهن کي آدم، نوح، ابراهيم، موسيٰ، عيسيٰ ۽ ٻين نبين جي توحيدي تعليمات جي تبليغ ۽ تصديق ڪرڻ لاءِ [[قرآن]] الهام ڪيو ويو. '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْهَاشِمِيُّ الْقُرَشِيُّ''' (ربيع الأول 53ق.هجري - ربيع الأول 11 هجري) (أبريل 571م - يونيو 632م)؛ هو رسول الله إلى الإنس والجن في الإسلام؛ أُرسِل ليُعيد العالمين إلى توحيد الله وعبادته شأنه شأن كل الأنبياء والمرسلين، وهو خاتمهم، وأُرسِل للناس كافة، ويُؤمن المسلمون بأنه أشرف المخلوقات وسيد البشر، ويعتقدون فيه العصمة. عند ذكر اسمه، يُلحِق المسلمون عبارة «صلى الله عليه وسلم» مع إضافة «وآله» و«وصحبه» في بعض الأحيان، لِمَا جاء في القرآن والسنة النبوية مما يحثهم على الصلاة عليه. ترك النبي محمد أثرًا كبيرًا في نفوس المسلمين، وكثرت مظاهر محبّتهم وتعظيمهم له باتباعهم لأمره وأسلوب حياته وتعبده لله، وقيامهم بحفظ أقواله وأفعاله وصفاته وجمع ذلك في كتب عُرفت بكتب السيرة والحديث النبوي، واحتفالهم بمولده في شهر ربيعٍ الأولِ في كل عام. وحَّد محمد الجزيرة العربية في نظام إسلامي واحد، حيث شكّل القرآن وتعاليمه وممارساته أساس نظامها. 40 سالن جي عمر ۾ [[عرب جزيري نما|عربستان]] جي شھر [[مڪو| مڪي]] ۾ نبوت جو اظھار ڪندي اسلام جي توحيد واري عقيدي جي تبليغ جو آغاز ڪيو. سندس ڏنل تعليم عربن جي ان خطي ۾ ھڪ زبردست انقلاب برپا ڪيو. قرآن مجيد ۾ سندس زندگي کي '''اسوه''' سڏيو ويو آهي.<ref name="علوي"> بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع ۾ لکيل مترجم جو نوٽ: تقديم </ref> سورة الاحزاب جي آيت 21 ۾ فرمان آھي ته:'''لقد کان لکم فی رسول اللہ اسوۃ حسنہ''': ترجمو: "بيشڪ اوھان جي لاء خدا جي رسول جي ذات ۾ ھڪ بھترين نمونو آھي." لفظ اسوة جي عام معنیٰ طريقو يا نمونو آھي.<ref name="علوي" /> اسوہ انسان جي ان حالت کي چيو ويندو آهي جيڪا ھو ڪنھن ٻئي انسان جي پيروي ڪندي اختيار ڪري.<ref name="راغب"> مفردات الفاظ القرآن, از: ابو القاسم راغب اصفھانی صہ 140 </ref> اسلامي عقيدي مطابق محمد رسول الله جن جي اطاعت مسلمانن جي ايمان جو لازمي جز ۽ فرض آهي ۽ ان جي اطاعت کي قرآن مجيد ۾ الله جي اطاعت جي مثل سڏيو ويو آهي. سورة النساء جي آيت 64 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: ''' وما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن اللّٰہ''': ترجمو: "۽ اسان موڪليا جيڪي رسول ﷺ تہ انھن جي پيروي ڪئي وڃي، الله جي حڪم سان". دين جي عالمن ۽ قرآن جي شارحن جو اھو عقيدو آهي ته قرآن ھڪ تحريري دستور آھي جنھن جي عملي صورت سرور ڪونين جي ذات آھي، جن جو ڪوبه قول ۽ فعل حڪم خداوندئ کان وار برابر بہ ھيڏي ھوڏي ھٽيل نه آهي.<ref name="علوي" /> ايليا (بيت المقدس) ۾ ھجرت جي پنجين سال [[ھرقل|ھرقل اعظم]] (Hercules) جي درٻار ۾ سندس بدترين دشمن [[ابوسفيان]] پڇا ڪرڻ تي ٻڌايو ھو تہ "نبوت کان اڳ بہ اوھان ڪڏهن ڪوڙ نہ ڳالھايو آھي."<ref name="علوي" /> پاڻ ڪريمن پنھنجي بيمثال ڪردار وسيلي ڪٺور قلبن کي نرم ڪري انھن جو تزڪيو ڪيو.<ref name="علوي" /> سندن ھر عمل جي تقليد کي اسلامي دين ۾ سنت جو مقام حاصل آهي.<ref name="علوي" /> مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق: "قرآن ۽ نبي ﷺ جي زندگي ساڳي شئي آھي، قرآن متن آھي تہ سيرة ان جي تشريح ۽ قرآن علم آھي تہ سيرة ان جو عمل. ان ڪري انسانيت جي سمورن اھنجن ۽ آزارن جو علاج ان سيرت جي مطالعي ۾ ئي ملي سگھندو."<ref name="آزاد"> سیرۃ کے عملی پہلو (اردو) ، از: مولانا ابوالڪلام آزاد، صہ 9</ref> == خاندان ۽ ابتدائي زندگي == محمد ﷺ 570 عيسوي ۾ مڪي ۾ پيدا ٿيا. هو عبدالله بن عبدالمطلب ۽ آمنه بنت وهب جو پٽ هو. سندس پيءُ، عبدالله، جيڪو قريش قبائلي اڳواڻ عبدالمطلب بن هاشم جو پٽ هو، محمد ﷺ جي پيدائش وقت فوت ٿي ويو. سندس ماءُ آمنه جڏهن هو ڇهن سالن جو هو ته فوت ٿي وئي، ۽ محمد ﷺ کي يتيم ڇڏي وئي. سندس پرورش سندس ڏاڏي، عبدالمطلب، ۽ چاچي، ابو طالب جي سنڀال هيٺ ٿي. == قبيلو ۽ گھراڻو == سندس قبيلو [[قريش]] ۽ گھراڻو [[بنو هاشم]] ھيا جيڪي ابراهيم جي بيبي ھاجرہ {{ٻيا نالا|عبراني= ''' Hagar '''}} مان وڏي پٽ اسماعيل جي اولاد مان ھيا. [[ابراهيم]] پنھنجي وڏي پٽ [[اسماعيل]] ۽ سندس ماء کي مڪي جي ويران وادي ۾ رھايو جتي ٻنھي پيء ۽ پٽ گڏجي [[ڪعبو]] تعمير ڪيو. ان ويراني ۾ [[زمزم]] جي چشمي جي برآمد ٿيڻ سان جرھوم جي قبيلو سندن مرضي سان اتي آباد ٿيو ۽ اڳتي هلي اسماعيل جي شادي ٿي ۽ کيس ٻارھن پٽ ڄاوا جن مان وڏي پٽ جو نالو قدار ھيو. آھستي آھستي اسماعيلين جو تعداد وڌندو ويو.<ref name="سعيد">The Life of Muhammad, the Prophet , by:Syed Saeed Akhtar Rizvi, page ،9,7,8,6,</ref> بائيبل مطابق خدا جو واعدو ٿيل ھيو تہ اسماعيل جي اولاد کي تيزي سان وڌائيندو <ref>{Genesis 21:13}</ref> اھي پوري حجاز ۾ ڦھلجي ويا. عیسیٰ مسیح جي پيدائش کان 200 سال اڳ قدار جي اولاد مان عدنان مشھوري ماڻي ٻنھي جي وچ واري شجري جي اڃان ڪا پڪ نہ ٿي سگھي آھي ڇو تہ عربن گھڻا شجرا بيان ڪيا آهن.محمد صہ انھن شجرن تي تبصرو ڪندي فرمايو ھيو تہ {{quote|جڏهن منھجو شجرو عدنان تائين پھچي تہ بس ڪريو|محمد ﷺ<ref name = " سعيد"/>|}} محمد ﷺ جو شجرو محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب بن ھاشم بن عبدمناف بن قصي بن ڪلاب بن مرہ بن ڪعب بن لوئي بن غالب بن فاھر بن مالڪ بن نادر بن ڪنانہ بن خزيمه بن مدريڪہ بن الياس بن موضر بن نظار بن معاذ بن عدنان آھي<ref name ="مبارڪپوري " >When the moon split (A biography of Prophet Muhammad pbuh ) by: Safiur Rehman Mubarakpuri ,Translated by Tabasum Siraj, Michael Richardson and Badar Azamabadi Daruslam Publishers Riyadh, Houston, Lahore </ref>. ٽين صدي عيسويءَ ۾ عدنان جي اولاد مان ھڪ سردار ٿيو جنھن جو نالو فاھر ھيو جنھن لاء خيال آهي تہ ان کي [[قريش]] سڏيندا ھيا ڪن جو وري خيال آھي تہ فاھر جي پنجين پيڙهيءَ ۾ پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[قصي بن ڪلاب]] بن مرہ بن لوئي، بن غالب بن فاھر نالي ھڪ طاقتور شخص مشھور ٿيو جنھن کي قريش سڏيندا ھيا ء ان جي اولاد [[قريشي]] سڏبا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " /><ref name=" سعيد " />. علامہ شبلي نعماني، علامہ طبري مطابق قصي ئي پھريون شخص ھيو جنھن کي قريش سڏيو ويو. قصي سڀني اسماعلين کي گڏ ڪري قائل ڪيو تہ خانہ بدوشي ترڪ ڪري ڪعبي جي چؤطرف مستقل رھائش اختيار ڪن. قصي ڪعبي جي نگران خزاہ قبيلي جي ھليل نالي ھڪ شخص جي نياڻي سان شادي ڪئي ۽ ھليل جي وصيت ذريعي ڪعبي جي نگراني جي ذميداري قصي جي حوالي ٿي جنھن کوڙ ادارن کي قائم ڪيو جن ۾ دارالندواہ (گڏجاڻي واري جاء) شامل ھئي جتي ويھي جنگ ۽ امن سميت اھم معاملن جا فيصلا ، شادين جا اجتماع ٿيندا هئا. قافلن جي روانگي پن ٿيندي هئي.ھن سقايہ ( حاجين کي پاڻي فراهم ڪرڻ جو بندوبست)، رفادہ ( حاجين کي کاڌخوراڪ فراھم ڪرڻ جو بندوبست) پڻ قائم ڪيا<ref name = "سعيد "/> ھن حاجين جو مشاعرالحرم ۾ رات ٽڪائڻ جو بندوبست ء پوري واديءَ کي بتين سان منور ڪري کين سھولتن فراھم ڪرڻ جي شروعات ڪئي. زمزم جو چشمو صديون پھرين لٽجي ويو ھو ھن ان کي ڳولي پھريون دفعو کوھ کوٽايو ۽ پاڻي جي بحالي ٿي. ھن ڪعبي جي ٻيھر تعمير ڪرائي. ھن جي وفات بعد ماڻھو حاجون (موجوده جنت المولا واري قبرستان) ۾ سندس قبر جي زيارت لاءِ ويندا ھئا. ھن کي ڪعبي جون ڇھ ذميداريون ھيون جيڪي ھن پنھنجي وفات کان اڳ پنھنجي وڏي پٽ عبدالدار کي سونپيون. قصي کي پنج پٽ ء ھڪ ڌيءُ ھئي. سندس ٻئي پٽ مغيرہ کي عبداالمناف سڏيندا ھيا، جيڪو قبيلن ۾ معتبر ۽ قائدانہ صلاحيتن وارو ليکيو ويو. عبدالمناف کي ڇھ پٽ ٿيا جن ۾ ھاشم، مطلب، عبد شمس ۽ نوفل مشھور ٿيا. عبدالدار ۽ عبداالمناف جي وفات کان پوءِ ڪعبي جي ذميداري سنڀالڻ ۾ سندن اولاد ۾ تڪرار شروع ٿيو پر پوء ٺاھ ٿي وين. اھو طئي ٿيو تہ پاڻي پيارڻ ، کاڌ خوراڪ فراھم ڪرڻ ۽ جنگ ۾ قيادت جي ذميداري عبداالمناف جي اولاد ڏي منتقل ٿي. ليوا ۽ حجابہ جي ذميداري عبدالدار جي اولاد کي ملي باقي دارالندواہ جي سربراهي ٻنھي جي خاندانن ۾ رھي. انھن مان ھاشم گھڻو نالو ڪڍيو جنھن کي کاڌي کارائڻ جي ذميداري ملي. ھڪ ڀيري مڪي ۾ وڏو ڏڪار آيو تہ ھاشم پنھنجي سموري دولت کڻي شام ويو اتان اٽو ۽ سڪل ماني خريد ڪري مڪي آيو ۽ روزانو اٺن کي ڪھي انھن مان ٻوڙ ٺاھي ماني جا ٽڪرا ان ۾ ملائي سموري قبيلي کي گھرائي کارائيندو هو ڏڪار جي خاتمي تائين ھن قبيلي جي مدد جاري رکي کوڙ ماڻھن کي مرڻ کان بچائي ورتو.ان خدمت جي بدلي ئي کيس ھاشم جو نالو مليو جنھن جي معني ( مانيءَ کي ) ٽڪر ڪندڙ آھي. ھاشم جو اصل نالو امر{{ٻيا نالا|انگريزي=Amr}} ھيو. ھاشم مڪي جي واپاري قافلن جو بنياد وجھندڙ پڻ ھيو. ھن باظنتيني شھنشاھ کان حڪمنامو حاصل ڪيو جنھن تحت قريش قبيلي کي ھر قسم جي ٽئڪس ۽ ڊيوٽي کان آزاد ڪري انھن جي ڪنٽرول وارن ملڪن ۾ آزاد اچ وڃ جي اجازت ڏنل ھئي<ref name = " سعيد "/> ھن اھا ساڳي سھولت ايٿوپيا جي بادشاھ کان پڻ حاصل ڪئي ۽ ان وقت يمن ايٿوپيا جو حصو ھيو.اھڙي طرح قريش جا واپاري قافلا يمن کان شام ۽ بازنظيني شھر انقرہ تائين وڃڻ شروع ٿيا.<ref name = "سعيد "/> ھاشم جڏهن 25 سالن جو ھيو تہ سن 488 عيسويءَ ۾ فلسطين جي غزہ واري ھنڌ وفات ڪري ويو ۽ کيس اتي ئي دفن ڪيو ويو. اھا جاء غزہ ھاشم يا ھاشم جي غزہ سڏجڻ شروع ٿي وئي. ھن يثرب جي عدي بنو نجار قبيلي جي سلمیٰ بنت امر سان پرڻو ڪيو جنھن مان عبدالمطلب پيدا ٿيو جيڪو اڃان ننڍڙو ھيو تہ ھاشم وفات ڪري ويو.ان کان سواءِ ھاشم کي چار ٻيا پٽ پڻ ھيا جن ۾ اسد، نضلا، سئفي ۽ ابو سئفي شامل ھيا جن مان پوين ٽن کي اولاد ڪانہ ٿي باقي اسد کي [[فاطمه بنت اسد]] نالي نياڻي ڄائي جيڪا علي رضہ بن ابي طالب جي ماء ھئي. ھاشم جو اھڙي طرح نسل عبدالمطلب مان اڳتي ھليو<ref name = " سعيد"/>. عبدالمطلب يثرب ۾ پنھنجي ناني جي گھر ۾ پيدا ٿيو. ھاشم جي وفات بعد سندس ڀاء مطلب خاندان جو وڏو بڻيو جيڪو پنھنجي ننڍي ڀائٽي عبدالمطلب بن ھاشم کي مڪي وٺي آيو جڏھن مطلب اٺ تي مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن ڇوڪري کي مطلب جو غلام سمجھي عبدالمطلب چوڻ شروع ڪيو ۽ مطلب وضاحت ڪندو رھيو تہ اھو سندس ڀائٽيو آھي پر ھاشم جي ان پٽ تي عبدالمطلب نالو پئجي ويو<ref name = " سعيد "/>. عبدالمطلب جو اصل نالو شعيبت الحمد ھيو. مطلبجي وفات بعد سقايہ ۽ رفادہ جي ذميداري عبدالمطلب جي حصي ۾ آئي. ھن 82 سالن تائين عمر ماڻي ۽ پوئين وقت ھن کي مڪي جي سربراھ جو خطاب پڻ مليو<ref name = " سعيد"/> ==والدين== محمد ﷺ جي والد جو نالو عبدالله بن عبدالمطلب ھيو جنھن سندس ولادت کان ڪجهه مھينا اڳ يثرب ۾ 25 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name =" Awan" > Siraj u Munira, By: Muhammad Ikramun Nabi Awan and Ms Nusrat Tiwana, 1st edition, Nov 2014, Pages: 23, 25 ,27, 28, 39,40 to 86 </ref>. بيبي آمنه جو شجرو آمنه بنت وھب بن عبدمناف بن زھرہ بن ڪلاب ھيو ۽ خيال آهي ته ڪلاب ساڳيو محمد جي پڙ ڏاڏن مان ھڪ ھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالمطلب ھاشم جو پٽ ھيو. ھاشم شام ويندي يثرب ۾ بنوعدي بن نجات قبيلي جي سلمیٰ بنت عامر سان شادي ڪئي سندس روانگي وقت اھا اميد سان ھئي ۽ پاڻ شام ۾ فلسطين واري شھر غزه ۾ وفات ڪري ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سلمیٰ بنت عامر سندس پٽ شيبه کي جنم ڏنو. ھاشم جي ڀاء مطلب کي خبر پئي تہ ڀائٽي کي يثرب مان وٺي آيو جڏھن مڪي ۾ داخل ٿيو تہ ماڻھن سمجھيو تہ ڇوڪرو سندس غلام آهي جنھن ڪري شيبه تي عبدالمطلب جو نالو پئجي ويو<ref name=" مبارڪپوري" />. عبدالمطلب جو پٽ عبدالله خوبصورت نوجوان ھيو ۽ کيس ذبيحہ (قربان ٿي ويل) سڏيندا ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن عبدالمطلب زم زم جي کوھ کي ٻيھر ڳولڻ لاء کوٽائي ڪري رھيو ھو تہ ان باس ڪئي ھئي تہ جيڪڏهن الله ان جي کوھ جي دريافت ۾ مدد ڪئي تہ ھي پنھنجي ڏھن پٽن مان ھڪ کي قربان ڪندو. آخرڪار ھن پراڻو کوھ ڳولي لڌو ۽ ھن پوء پٽن مان قرباني لاء عبدالله کي چونڊيو جڏھن کيس ڪعبي ۾ قرباني لاء وٺي آيو تہ ماڻھن ۽ خاص طور تي عبدالله جي ڀائرن کيس روڪيو جنھن بعد بدلي ۾ ھن 100 سٽن جي قرباني ڏني<ref name=" مبارڪپوري " />. عبدالله جي شادي بنو زھرہ جي سردار وھب جي نياڻي آمنه سان شادي ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. آمنه اميد سان ھئي تہ عبدالله کي والد يثرب يا شام ڪاروبار جي سلسلي ۾ موڪليو ۽ اتان واپسي وقت يثرب ۾ وفات ڪري ويو ۽ کيس نبغه ضبياني جي گھر ۾ دفنايو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ==جنم== محمد ﷺ 12 ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق 30 اپريل 571ع ۾ پيدا ٿيو<ref name ="الفضل " > [ https://www.alfazlonline.org/07/01/2020/9519/] الفضل آن لائين</ref>. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان 55 ڏينھن بعد ٿي<ref name=" Awan " />. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد ﷺ رکيو<ref name=" Awan " />. محمد ﷺ بھار جي موسم ۾ سومر ڏينھن 9 ربيع الاول ۽ ڪجهه روايتن مطابق 12 ربيع الاول ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو<ref name="مبارڪپوري " />. == ننڍپڻ== عبدالمطلب ان خيال سان ته سندس ھي پوٽو وڏو ٿي تعريف لائق ٿيندو ان تي محمد ﷺ نالو رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. عرب رسمن مطابق سندس مٿي جا وار ڪوڙايا ويا ۽ ستين ڏينھن ان جو طوھر ڪرايو ويو ۽ مڪي جي ماڻھن کي ان جي دعوت واري ماني کارائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. ٻار کي سڀ کان اول پنھنجي ماء ٿڃ پياريندي رھي ۽ پوء ٻار جي پيءُ جي ھڪ حبشي غلام جي ماء ام ايمن کيس ٿڃ پياري جنھن جو اصل نالو براڪہ ھيو جنھن بعد ۾ اسلام قبول ڪيو ۽ مديني ھجرت ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابولھب جي غلام عورت ثويبہ پڻ کين ٿڃ پياري<ref name =" علامه" > سیرت النبی، تالیف: علامہ شبلی نعمانی اور علامہ سید سلیمان ندوی، مکتبہ اسلامیہ، اشاعت: اکتوبر 2012</ref><ref name=" مبارڪپوري " /> جنھن حمزہ بن عبدالمطلب ۽ ابو سلمه بن عبدالاسد مخزومي کي پڻ ٿڃ پياري<ref name=" مبارڪپوري " />. عربن جي اميرن جي رواج مطابق پرورش لاء ڏاڏي کيس بدو عربن جي بني سعد قبيلي سان تعلق رکندڙ حليمه سعديه جي حوالي ڪيو<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب بنو سعد بن بڪر جي بدوين کي ان ڪم لاء گھرايو جن کي جڏھن خبر پئي ته ٻار جو والد فوت ٿيل آھي جنھن ڪري متان مناسب معاوضو نہ ملي تہ انھن ٻار وٺڻ کان انڪار ڪيو پر پوء حليمه کيس قبوليو<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ سندس مڙس حارث بن عبدالعزا ٻار وٺڻ وقت الجھن ۾ ھيا تہ شايد کين مناسب معاوضو نہ ملي سگھي پر جلد ئي کين ٻار جي ڀلاري ھجڻ جي سمجھ آئي<ref name=" Awan" />. حليمه جي نياڻي شيماء پڻ سندس پرورش ڪئي<ref name=" Awan " />. حليمه جو پٽ عبدالله ۽ نياڻيون انيسہ ۽ حذافه عرف شيما سندس رضاعي ڀاءُ ۽ رضاعي ڀينر ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. حليمه ۽ حارث کيس سوڪھڙي ۾ گود ورتو پر سندن ديار بنو سعد ۾ واقع گھر ۾ ھن ٻار جي اچڻ تي برڪتون اچي ويون . حليمه جي ٿڃ وڌي وئي. انھن جي ڏاچي ۽ ٻڪريون ايترو تہ کير ڏيڻ شروع ڪيو جو سڀ گھر ڀاتي ڍؤ ڪري سمھڻ لڳا. مال کي ايترو چارو ملي ويندو ھو جو ڄڻ تہ سندن گھر سوڪھڙي کان بچيل ھو<ref name=" مبارڪپوري" />. ھر ڇھين مھيني حليمه محمد {{درود}} کي مڪي ۾ سندس والده ۽ ٻين عزيزن سان ملائڻ کڻي ويندي ھئي. ٻن سالن ۾ ڪافي وڏو ٿي چڪو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. .ننڍپڻ ۾ پنھنجي رضاعي ڀائرن ۽ ان رضاعي ڀيڻ سان گڏجي ٻڪريون پڻ چاريندو ھو<ref name="Awan " />. روايتن مطابق حليمه جي ٻارن سان گڏ موجود ھيو تہ جبرائيل اچي سندس سينو چيري دل ۽ ٻين عضون کي زمزم جي پاڻي سان ڌوئي واپس سيني ۾ وجھي سبيو. حليمه جا ٻار ڊوڙي اچي روئيندي ماء کي ٻڌايو تہ ڪنھن محمد ﷺ کي ماري ڇڏيو. جڏھن حليمه وارا ان جاء تي پھتا تہ محمد ﷺ جي منھن جو رنگ زرد ٿيل ھو ۽ ڊنل ھيو. انس بن مالڪ جي حديث ۾ روايت آهي تہ ان محمد ﷺ جي سيني تي سبيل زخم جو نشان ڏٺو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. ان واقعي بعد حليمه محمد کي واپس والدہ جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ ٻہ سال ماء آمنه سان گڏ رھيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جڏھن 6 سالن جو ٿيو تہ ماء آمنه کيس سندس پيءُ جي قبر جي زيارت ۽ سندس ناناڻي گھر گھمائڻ لاء يثرب وٺي آئي<ref name="Awan " />. ان وقت عبدالمطلب ۽ ام ايمن پڻ انھن سان گڏ ھيا<ref name="مبارڪپوري " />. يثرب ۾ ھڪ مھينو رھڻ بعد مڪي جي سفر تي واپس روانا ٿيا<ref name=" مبارڪپوري" />. ان واپسي ۾ آمنہ بيمار ٿي پئي ۽ آبوا جي مقام تي وفات ڪري وئي جتي کيس دفن ڪيو ويو. تدفين بعد مائٽن کي نظر نہ آيو ۽ جڏھن کيس ڳوليائون تہ پنھنجي ماء جي قبر وٽ ويٺل روئندي ڏٺائونس <ref name=" Awan" />. بعد ۾ جڏھن اصحابين سان گڏ ماء جي قبر تي آيا تہ سندس قبر جي مٽي تي ھٿ ڦيرائيندي ڏاڍو رنا ھيا ۽ ان وقت اصحابي ڪافي پري بيٺا ھئا ۽ کين اھو چوندي ٻڌو تہ سندس ماء جي شفقت جي يادن کيس روئاري وڌو<ref name="Awan " />. ماءُ جي وفات بعد ھن يتيم ٻار جي پرورش جي ذميداري سندس ڏاڏي عبدالمطلب سنڀالي<ref name=" Awan " />. عبدالمطلب جڏهن دوستن سان گڏ ويھندو ھو ته ننڍڙو محمد ﷺ سندس پاسي ۾ ويھندو ھو ۽ ڏاڏو کيس پيار مان پٺي تي ھٿ گھمائيندو ھيس. کيس پٽن کان بہ وڌيڪ پيار ڏنو<ref name=" مبارڪپوري " />.579ع ۾ عبدالمطلب پڻ وفات ڪري ويو<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر 82 ورھيه ھئي ۽ کيس جحون واري مقام ۾ دفنايو ويو<ref name=" علامه " />. پوء سندس پرورش جي ذميداري سندس سڳي چاچي ابو طالب سنڀالي<ref name=" Awan " /> ان وقت سندس عمر اٺ سال ٻہ مھينا ۽ ڏھ ڏينھن ھئي<ref name=" مبارڪپوري " />. ابوطالب ۽ سندس زال فاطمه مٿن ڏاڍا مھربان رھيا<ref name=" Awan " />. پنھنجي ان چاچي ۽ پاڙيسرين جو مال چارڻ شروع ڪيو<ref name="Awan " />. ٻارھن<ref name=" Awan " /> يا يارھن ورھين جي عمر ۾ چاچي حضرت ابوطالب سان گڏ واپار سانگي شام ويا هئا<ref name=" ٺٽوي " /> جڏھن بصري پھتا تہ اتي ھڪ راھبن واري خانقاھ ۾ ترسيا<ref name="Awan " /> جتي بحيرا نالي ھڪ عيسائي راھب سندس نبوت جي تصديق ڪئي ۽ ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ ساڻن گڏ ھيو هئي<ref name=" ٺٽوي" />. == زالون ۽ اولاد == ===1.بيبي خديجه رضي الله تعالي عنها=== 25 سالن جي ڄمار ۾ محمد ﷺ جي پھرين شادي [[بنو اسد]] گھراڻي جي [[خويلد بن اسد]] ۽ [[فاطمه بنت زائدہ]] جي نياڻي 40 سالا سيده خديجة الڪبریٰ رضي الله تعالي عنها سان، جيڪا بيوہ ھئي ۽ سندس اھا ٽين شادي ھئي، سان ٿي.<ref name=" علوي " /> سندس لقب طاھرہ ۽ ڪنيت ام الھند ھئي.<ref name=" علوي " /> بيبي سانئڻ جو پھريون نڪاح [[ھند بن زرارہ]] سان ٿيو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ۽ ٻہ پٽ ٿيا جيڪو پوء گذاري ويا. سندس ٻيون نڪاح [[عتيق بن عائذ]] سان ڪرايو ويو، جنھن مان کيس ھڪ نياڻي ھند جي نالي سان ھئي، پر ڪجهه وقت کان پوءِ عتيق پڻ گذاري ويو.<ref name=" علوي " /> جڏھن 35 سالن جا ٿيا تہ سندس والد خويلد پڻ گذاري ويا.<ref name="علوي " /> پاڻ مالدار عورت ھئي ۽ سندس ڪاروباري قافلا [[عراق]]، [[شام]] ۽ [[فلسطين]] تائين ويندا ھيا. سندس ھڪ غلام [[ميسرہ]] ايماندار ھيو جيڪو سندس ڪاروبار جو رکوالو ھيو.<ref name=" علوي" /> پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان وقت ايمانداري ۾ وڏي شھرت حاصل ڪئي هئي ۽ ميسرہ ذريعي بيبي سانئڻ وٽ اھڙو احوال پھتل ھو ۽ ان کين سندس ڪاروبار ۾ شامل ٿيڻ جي پيشڪش ڪئي، جيڪا پاڻ سڳورن {{درود}} قبول ڪئي ۽ ان جي تجارتي قافلي سان شام ويا جن کان پوء بيبي سانئڻ کين شادي جو پيغام موڪليو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 40 سال ھئي.<ref name=" علوي " /> شادي 25 صفر تي [[مڪو|مڪي]] ۾ ٿي جنھن ۾ حضرت ابو طالب، حضرت حمزہ رضي الله تعالي عنه، بيبي صاحبه جو چاچو [[عمرو بن اسد]]، سؤٽ [[ورقه بن نوفل]] پڻ شامل ٿيا.<ref name=" علوي " /> حق مھر ساڍا ٻارھن [[اوقيه]] سون مقرر ڪيو ويو جنھن جي قيمت 500 درھم ھئي.<ref name=" علوي" /> ھڪ روايت مطابق حق مھر 20 وٽ ٻڌايو ويو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح جو خطبو سيدنا [[ابو طالب]] پڙھيو. اھو خطبو يعقوبي، شامي، قسطلاني ۽ علامه عامري پنھنجي ڪتابن ۾ نقل ڪيو آهي.<ref name=" علوي " /> نڪاح کان پوء پاڻ سڳورن {{درود}} ھڪ اٺ ذبح ڪرائي مھمانن جي دعوت ڪئي. بيبي سانئڻ زندگي جا 25 سال پاڻ سڳورن {{درود}} سان گذاريا. <ref name=" علوي " /> سندس حياتيءَ ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} ٻي ڪا شادي نہ ڪئي.<ref name=" علوي " /> پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٽ ابراھيم کان سواءِ سموري اولاد بيبي سانئڻ مان ٿي ۽ سڀ سواء بيبي فاطمه الزهراء رضه جي سڀ ئي سندن حياتي مبارڪ دوران وفات ڪري ويا.<ref name=" علوي " /> [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجه جي مڪي ۾ ڊاٿل گھر اندر اھا جاء جتي حضرت محمد{{درود}} ساڻس شادي کان پوء رھائش دوران عبادت ڪندو ھو]] محمد کي چار نياڻيون ھيون جن مان وڏي سيدہ زينب ، ٻيون نمبر سيدہ رقيه ، ٽيون نمبر سيدہ ام ڪلثوم ۽ چوٿون نمبر آخري نياڻي سيده فاطمه الزهراء ھئي<ref name=" علوي " />. چئني مديني ھجرت ڪئي ۽ اتي وفات ڪيائون ۽ چارئي جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. سيده زينب رضه 30 ميلادي ڌاري مڪي ۾ ڄائي ۽ سن 8 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي. سندس نڪاح بعثت کان اڳ پنھنجي ماسات ابوالعاص بن ربيع قرشي سان ڪرايو ويو جيڪو بيبي خديجه جي ڀيڻ ھند بنت خويلد جو پٽ ھيو ۽ سندس اصل نالو لقيط ھو<ref name=" علوي " />. ڪجهه رويتن مطابق سندس نالو ھشيم ۽ مھشم ھيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جي ھجرت وقت اھي طائف ۾ رھندا ھئا. بدر جي جنگ بعد پاڻ سڳورن {{درود}} کيس مديني گھرايو ۽ بعد ۾ ابوالعاص جڏهن اسلام قبول ڪيو تہ اھو پڻ مديني ۾ آيو. سيده زينب کي ھڪ پٽ علي ۽ ھڪ نياڻي امامه ٿيا<ref name=" علوي" />. علي ننڍپڻ ۾ ئي فوت ٿي ويو. امامه جي پرورش بعد ۾ ابوالعاص جي ماروٽ حضرت زبير بن عوام ڪئي جنهن بيبي فاطمه الزهراء جي وفات بعد امامه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The altar of prayer of the Prophet in the demolished house of Khadijeh.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جي سعودي حڪومت پاران ڊاٿل گھر ۾ محراب جو ھڪ ٻيو منظر جتي پاڻ سڳورو ﷺ عبادت ڪندو ھو]] سيده رقيه رضه 33 ميلادي ڌاري ڄائي ۽ ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي ۽ اٽڪل 20 ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت [[عثمان غني]] رضه ۽ حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ ۾ گذاري ويو<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Porphet Mohammad's Wife in Mecca before Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ جو گھر جتي حضرت محمد {{درود}} مڪي زندگيءَ جو ھڪ دؤر گذاريو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه ۽ سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ۽ سندس رخصتي جمادالآخر ۾ دوران 19 سالن جي عمر ۾ ٿي<ref name=" علوي " />. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا<ref name=" علوي " />. سن 9 ھجري ۾ شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن {{درود}} جن پڙھائي<ref name=" علوي " />. [[فائل:The House of Khadijah, The Prophet Mohammad's Wife in Mecca after Demolition 01.jpg|thumb|left|upright=0.8|بيبي خديجہ وارو گھر ڊھڻ کان پوءِ واري حالت ۾. ھن گھر پاڻ سڳورن ﷺ زندگي جو ھڪ دور گذارہو]] بيبي فاطمه الزهراء رضه 41 ميلادي ۾ نبوت جي بعثت واري سال پيدا ٿي ۽ جڏهن 10 ورھين جي ھئي تہ سندس والدہ وفات ڪئي جنھن ڪري ننڍي عمر ۾ ئي والد سان وابسته رھي<ref name="علوي " />. والد کي تمام پياري ھئي. سندس عادات ، اطوار ، رفتار توڙي گفتار جو انداز والد سان مشابهت رکندڙ ھيو ۽ شڪل ۾ والده جھڙي ھئي<ref name=" علوي " />. سندس شادي پندرهن سال پنج مھينن جي عمر حضرت علي ڪرم الله وجهه سان مديني ۾ جنگ بدر کان بعد ڪرائي وئي. نڪاح جي تقريب مسجد نبوي ۾ ٿي ۽ پاڻ سڳورن{{درود}} سندن نڪاح پڙھايو. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو ۽ رخصتي احد جي جنگ بعد عمل ۾ آئي<ref name=" علوي" />. سندس حياتيءَ دوران حضرت علي ڪرم الله وجهه ٻي شادي ڪانه ڪئي. کيس پنج ٻار جن ۾ ٽي پٽ امام حسن، امام حسين ، امام محسن ۽ ٻہ ڌيئر ڄاوا. امام محسن ننڍپڻ ۾ ئي وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. پاڻ پردي جي سخت پابند ھئي. سندس جنازي نماز حضرت علي ڪرم الله وجهه پڙھائي<ref name="علوي " />. [[فائل:Khadija tomb (1).jpg|thumb|left|upright=0.8|خديجہ جو مڪي م واقع مقبرو جيڪو سعودي حڪومت ڊھرائي ڇڏيو]] بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن {{درود}} کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم ۽ عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر ۽ عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا<ref name=" علوي " />. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ۾ ٿي ھئي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه 11 رمضان سن 10 نبوي ۾ 65 ورھين جي ڄمار ۾ مڪي ۾ وفات ڪئي. کيس حجون مڪي شريف ۾ دفنايو ويو. ان وقت اڃان جنازي جي نماز جو حڪم نہ آيو ھو<ref name=" علوي" />. ===2.بيبي سوده رضه=== سن 10 نبوي ۾ محمد ﷺ جو پاڻ کان عمر ۾ 30 سال وڏي بيوہ<ref name=" علوي " /> سودہ بنت زمعه سان نڪاح ٿيو. مديني ڏانهن ھجرت وقت فقط ھيء گھرواري ساڻن گڏ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سندس والد جو نالو زمعه بن قيس ۽ ماء جو نالو شموس بنت قيس نجاري ھيو ۽ ان جو تعلق بنو عامر قبيلي سان ھو<ref name="علوي " />. روايت مطابق ھڪ دفعي خوله بنت حڪيم نبي ڪريم {{درود}} جن کي ٻي شادي ڪرڻ جي تجويز ڏني ۽ کين بيبي عائشه ۽ حبشه کان ھجرت ڪري موٽي آيل مھاجرن مان بيبي سودہ جا نالا پيش ڪيا<ref name="علوي " />. پاڻ سڳورن ﷺ اھا تجويز قبول ڪئي ۽ ٻنھي طرفن کان آڇ قبول ڪئي وئي. بيبي صاحبه جي نڪاح وقت عمر 32 سال ھئي ۽ بيبي سوده سان نڪاح جو خطبو زمعه بن قيس پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 400 درھم مقرر ٿيو<ref name =" جلد" > شرح مواھب ، زرقاني ، جلد 3, صه 297 </ref>. ھن جا 12 سال نبي ڪريم {{درود}} جي صحبت ۾ گذريا ۽ سندس رفاقت ۾ حج ۽ عمرو ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. کيس پاڻ سڳورن {{درود}} مان ڪا اولاد ڪانه ٿي پر کيس پھرين مڙس سڪران مان عبدالرحمان نالي پٽ ڄائو جيڪو حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ جنگ جلولاء ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي ڪنيت ان عبدالرحمان ھئي<ref name=" علوي" />.بلاذري مطابق بيبي صاحبه سن 22 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " />. ابن سعد مطابق سن 54 ھجري ۾ وفات ڪئي<ref name="علوي " />. ان وقت جنازي جي نماز جو حڪم اڃان ڪانہ ٿيو ھو. بيبي صاحبه کي جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. ھن جي رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 14 سالن تائين ھئي<ref name=" علوي " />. ===3.بيبي عائشه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق ۽ والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه ۽ حميرا ھيو ۽ سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي<ref name=" علوي " />. سن 10 نبوي شوال جي مھيني ۾ بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان نڪاح مڪي ۾ سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر 6 سال ھئي ۽ رخصتي شوال جي مھيني ۾ ھجرت جي پھرين سال 9 ورھين جي عمر ۾ مديني ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. نڪاح ۽ رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ۾ ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر 18 سال ھئي. نڪاح مڪي ۾ ٿيو ۽ رخصتي ھجرت جي پھرين سال ٿي ان وقت بيبيءَ جي عمر 17 يا 19 سال ھئي ۽ محمد {{درود}} جن جي عمر 54 سال ھئي<ref name="الفتوا"> [https://www.thefatwa.com/urdu/questionID/3775/%D8%A7%D8%B2%D9%88%D8%A7%D8%AC-%D9%85%D8%B7%DB%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D9%86%DB%8C-%DB%81%DB%92-%D8%A7%D9%88%D8%B1-%D8%B9%D9%82%D8%AF-%D9%86%D8%A8%D9%88%DB%8C-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D8%A2%D9%86%DB%92-%DA%A9%DB%92-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A7%D9%86-%DA%A9%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%BA-%DA%A9%DB%8C%D8%A7-%D8%AA%DA%BE%DB%8C%DA%BA/] Alfatwa.com</ref>. بيبي صاحبه پنھنجي ڀيڻ اسماء بنت ابوبڪر کان عمر ۾ 10 سال ننڍي ھئي جيڪا پنھجي پٽ عبدالله بن زبير جي شھادت (سن 73 ھجري) کان 5 يا 10 ڏينھن بعد گذاري وئي. ان جي عمر ھجرت وقت 27 سال ھئي تہ بيبي صاحبه جي عمر 10 سالن جي فرق سان ان وقت 17 سال ھئي<ref name=" الفتوا " />. روایت مطابق مديني پھچڻ کان ڪجهه وقت پوءِ پاڻ سڳورن {{درود}} جن زيد بن حارث ۽ ابو رافع کي مڪي مان ابوبڪر صديق رضه جي گھروارن کي وٺي اچڻ لاءِ موڪليو اھڙي طرح اھي قبا تائين پھتا. بيبي اسماء بنت ابوبڪر اميد سان ھئي ۽ اتي ان عبدالله بن زبير کي جنم ڏنو. ساڳي سال شوال ۾ بيبي عائشه رضه جو گھر مديني جي پاڙي سنح ۾ حارث بن خزرج وارن جي گھرن لڳ واقع ھيو جيڪو محمد جي گھر کان ھڪ ميل جي فاصلي تي ھو. ان گھر ۾ سندس شادي ۽ رخصتي ٿي<ref name ="ياقوت " > معجم البلدان، ياقوت، جلد 3, صه 265 </ref>. بيبي صاحبه جو وصال 17 رمضان سن 57 يا 58 ھجري ۾ بنو اميه واري دؤر ۾ ٿيو. پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي زالن ۾ ھيء بيبي سڀ کان وڌيڪ فقيھ ۽ علم واري عورت ھئي ۽ سندس رسول الله {{درود}} جن سان رفاقت 9 سالن تائين رھي. پاڻ جنت البقيع ۾ دفن ٿيل آهي. حديثن جون 2210 روايتون بيبي صاحبه سان منصوب آھن<ref name=" علوي " />. ===4.بيبي حفصه رضه=== بنو عدي قبيلي سان تعلق رکندڙ بيبي حفصه حضرت عمر فاروق رضه ۽ سندس زال زينب بنت مظعون جي نياڻي ھئي جيڪا بعثت نبوي کان پنج سال اڳ پيدا ٿي<ref name=" علوي " />. ننڍي عمر ۾ سندس نڪاح سھم قبيلي جي ھڪ فرد خنيس بن حذافه بن قيس سان ٿيو جيڪو بدر جي جنگ ۾ مسلمانن جي لشڪر ۾ شامل ھو ۽ زخمي ٿي پيو ۽ سن 2ھجري ۾ وفات ڪري ويو ۽ ھڪ روايت مطابق احد جي جنگ ۾ شھيد ٿيو<ref name=" علوي " />. ان بعد شوال سن 2 ھجري<ref name=" علوي " /> يا 3 ھجري<ref name=" ٺٽوي " /> ۾ بيبي حفصه جي شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان<ref name="ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿي<ref name="علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 18 سال<ref name="علوي " /> يا 21 سال <ref name=" الفتوا " /> ھئي ۽ نڪاح ۾ مھر 40 يا 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. ابو دائود ، نسائي ۽ ابن ماجه وغيره ۾ ابن عمر جي روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن کيس ھڪ دفعو طلاق (رجعي) ڏني ھئي. طبراني پڻ اھڙو ذڪر ڪيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه شعبان سن 45 ھجري ۾ 63 ورھين جي عمر ۾ وفات ڪئي<ref name=" علوي " /><ref name="الفتوا " />. وفات وقت پنھنجي ننڍي ڀاءُ عبدالله بن عمر رضه کي وصيت ڪئي ھئي تہ سندس مديني جي اتر ۾ شام واري رستي تي واقع غابہ نالي ديھ واري ملڪيت خيرات لاء وقف ڪري<ref name=" علوي " />. سندس جنازي نماز مديني جي گورنر مروان بن حڪم پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن سان ان جي رفاقت 7 سال رھي. ان سان منصوب حديثن جي روايتن جو تعداد 60 آھي<ref name=" علوي " />. ===5.بيبي زينب بنت خزيمه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنوھلال قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو خزيمه بن عبدالله ۽ ماء جو نالو ھند ھو<ref name="علوي " />. رمضان، سن 3 ھجري ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان<ref name=" ٺٽوي" /> مديني ۾ ٿيو ۽ ان وقت سندس عمر 30 سال ھئي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه کي خير خيرات جي ڪثرت سبب ام المساڪين يعني مسڪينن جي ماء سڏيو ويندو هو<ref name="ٺٽوي " />. ھجرت نبوي {{درود}} کان 14 يا 15 سال اڳ مڪي ۾ ڄائي بيبي صاحبه جو پھريون مڙس نبي ڪريم {{درود}} جو پڦاٽ عبدالله بن جحش رضه ھو جنھن سان گڏ بيبي صاحبه مديني ھجرت ڪئي جيڪو ساڳ شوال سن 3 ھجري ۾ غزوہ احد ۾ شھيد ٿيو ھو ۽ عدت گذارڻ بعد سندس ٻي شادي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ٿي پر سن 4 ھجري ۾ ربيع الاول يا ربيع الآخر ۾ بيبي صاحبه وفات ڪري وئي<ref name=" ٺٽوي " />. وفات وقت سندس عمر 30 يا 31 سال کن ھئي<ref name=" علوي " />.اھو پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو پنجون نڪاح ھيو جنھن ۾ حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. قتادہ بن دعامہ کان روايت مطابق سندس پھريون نڪاح پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي سؤٽ طفيل بن حارث سان ٿيل ھو جنھن ڪجهه وقت پوء کيس طلاق ڏني ۽ سندس ٻيو نڪاح طفيل جي ڀاءُ عبيدہ بن حارث سان ٿيو<ref name=" علوي " />. امھات المومنين ۾ بيبي زينب رضه واحد عورت ھئي جنھن جو جنازو نبي ڪريم {{درود}} جن پڙھايو <ref name=" علوي " />. سندس پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان رفاقت 8 مھينا رھي<ref name=" علوي " />. ===6.بيبي ھند رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو ۽ والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله {{درود}} جن سان شوال ، سن 4 ھجري ۾ مديني ۾ ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر 26 سال ھئي. حق مھر ۾ ڪجهه گھريلو سامان شامل ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه 62 ھجري ۾ 84 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو. پاڻ سڳورن {{درود}} سان سندس رفاقت 7 سال رھي<ref name=" علوي " />. اٽڪل 378 حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي " />. ===7.بيبي زينب بنت جحش رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق بنو اسد بن خزيمه قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو جحش بن رئاب ۽ والدہ جو نالو اميمہ بنت عبدالمطلب ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام الحڪم ھئي<ref name=" علوي" />. سن 4 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ چنڊ واري رات پاڻ ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح زينب بنت جحش رضه سان ٿيو. ھڪ ٻي روايت مطابق 5 ھجري ۾<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ 400 درھم حق مھر عيوض ٿيو<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 35 ورھيه ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جي وفات بعد سندس زالن مان اھا پھرين وفات ڪندڙ ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. شادي واري وقت ھن. سال پردي جو حڪم نازل ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھن بيب جو تعلق قريش جي اسد بن خزيمه واري شاخ سان ھيو<ref name=" علوي " />. ھي بيبي نبي ڪريم {{درود}} جن جي رشتي ۾ پڦاٽ ھئي. ھجرت جي پھرين سال ئي بيبي صاحبه جو خاندان مديني پھتو ھو. نبي ڪريم {{درود}} جن ان جو نڪاح زيد بن حارث رضه سان ڪرايو ھو پر اھا شادي ڪامياب نہ ٿي سگھي ۽ زيد کيس طلاق ڏني<ref name=" علوي " />. ان وقت بيبيءَ جي عمر 34 سال ھئي. ان بعد قرآن جي آيت جي حڪم تحت سندس عدت بعد شادي نبي ڪريم {{درود}} جن سان ٿي<ref name=" علوي" />. بيبي صاحبه جو نالو برہ ھيو ۽ شادي وقت سندس نالو نبي ڪريم {{درود}} جن زينب رکيو<ref name=" علوي " />. نبي ڪريم {{درود}} جي وصال کان 7 سال بعد سن 20 ھجري ۾ حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ بيبي صاحبه 53 ورھين جي ڄمار ۾ وفات ڪئي ۽ سندس جنازي جي نماز حضرت عمر رضه پڙھائي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. سندس رفاقت نبي ڪريم {{درود}} جن سان 6 سال تائين رھي. ساڻس 11 حديثن جون روايتون منصوب ٿيل آھن<ref name=" علوي" />. ===8.بيبي ريحانه رضه=== بيبي صاحبه جو تعلق روايتن مطابق بنو نضير يا بنو قريظه سان ھيو جن مان بنو قريظه جي روايت مشھور آھي. ھڪ روايت مطابق ڄائي بنو نضير قبيلي ۾ ۽ سندس شادي بنو قريظه ۾ ٿي ۽ شمعون يا زيد بن عمرو جي نياڻي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوہ بنو قريظه جي موقعي تي قيد ٿي ٻانھپ ۾ شامل ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name="ٺٽوي " />. پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري سن 5 ھجري ۾ محرم جي مھيني ۾ ساڻس نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. سندس اصل نالو ربيعه بنت شمعون بن زيد بن عمرو ھيو. ابن حجر سندس تعلق بنو قريظه سان ۽ ابن اسحاق بنو نضير سان ڏيکاريو آھي<ref name=" علوي" />. سندس شادي بنو قريظه جي حڪم نالي شخص سان ٿي جيڪو غزوه بنو قريظه ۾ مارجي ويو<ref name="علوي " />. محمد بن ڪعب جي روايت مطابق ھن بيبي پردي جو حڪم مڃڻ کان انڪار ڪيو ھو جنھن ڪري کيس نبي ڪريم {{درود}} جن طلاق ڏني ھئي پر پوء رجوع ڪيو ۽ بعد ۾ پردي جي پابندي سان زندگي گذاري<ref name=" علوي " />. سن 10 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن حج تان واپس آيا تہ مديني ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. ابن الاثير ،ابن ڪثير ، شامي وغيره بيبي صاحبه جو شمار ٻانھين ۾ ڪيو آهي<ref name=" علوي " />. ===9.بيبي جويريه رضه=== سن 5 ھجري ۾ غزوه بنو مصطلق بعد يا سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي جويريه رضه سان<ref name=" ٺٽوي " /> مديني ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. پاڻ غزوہ بنو مصطلق ۾ ھٿ آيل قيدين ۾ شامل ھئي. نبي ڪريم {{درود}} جن کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو جنھن ۾ 400 درھم حق مھر مقرر ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 20 سال ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال سندس والد حارث بن ابو ضرار مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. ابن عباس مطابق بيبي صاحبه جو اصل نالو برہ بنت حارث ھيو<ref name=" علوي " />. سندس تعلق بنو خزاعہ جي پاڙي بنو مصطلق سان ھيو. سندس پيء پاڙي جو سردار ھيو جنھن سندس شادي پنھنجي خاندان جي نوجوان مسافع بن صفوان سان ڪرائي ھئي جيڪو غزوہ بنو مصطلق ۾ مارجي ويو. بيبي صاحبه مال غنيمت ۾ ثابت بن قيس ۽ سندس سؤٽ جي حصي ۾ آئي پر سردار جي نياڻي ھجڻ ڪري ھن انھن سان رھڻ پسند نہ ڪيو ۽ 9 اوقيه سون جي قيمت تي پنھنجي آزادي جو معاھدو ڪيو. مدد لاء نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ پيش ٿي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن رقم ڀري کيس آزاد ڪرايو جنھن بعد مسلمان ٿي ۽ پاڻ سڳورن کيس حرم ۾ شامل ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ نڪاح بعد ان جو نالو بره بدلائي جويريه رکيو. نڪاح بعد اصحابين نبي ڪريم {{درود}} جن جي ساھراڻي گھر ڀاتين ھئڻ ڪري بيبي صاحبه جي قبيلي جي سمورن فردن کي آزاد ڪري ڇڏيو<ref name=" علوي " />. ابن عبدالبر مطابق بيبي صاحبه ربيع الاول سن 50 ھجري ۾ 65 سالن جي ڄمار ۾ وفات ڪئي. سندس جنازي جي نماز مديني جي گورنر [[مروان بن حڪم]] پڙھائي ۽ کيس [[جنت البقيع]] ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو پاڻ سڳورن {{درود}} سان ازدواجي رفاقت 5 سال تائين رھي. ھن بيبي سان 7 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===10. بيبي رملہ (ام حبيبه) رضه=== سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن ابوسفيان جي ڌيءَ ام حبيبه سان نڪاح ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو اميه خاندان سان هو. سندس اصل نالو رملہ بنت ابو سفيان ھو<ref name=" علوي" />. سندس ماء جو نالو صفيه بنت ابوالعاص ھو<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه حضرت عثمان جي پڦاٽ، امير معاويه جي ماٽيلي ڀيڻ ۽ يزيد بن ابو سفيان جي سڳي ڀيڻ ھئي<ref name=" علوي" />. بعثت کان 17 سال اڳ مڪي ۾ پيدا ٿيندڙ بيبي صاحبه جي پھرين شادي بنو خزيمه جي عبدالله بن جحش سان ٿي<ref name=" علوي " />. ابتدائي دور ۾ ئي ٻئي مسلمان ٿيا ۽ حبشه ڏانھن ٻہ ڀيرا ھجرت ڪيائون. حبشه ۾ کين ھڪ نياڻي حبيبه نالي ڄائي جنھن جي نالي تي ان جي ڪنيت ان حبيبه ٿي وئي<ref name=" علوي " />. سندس مڙس حبشه ۾ عيسائي ٿي ويو جنھن ڪري ان کان طلاق ورتائي. ان جي حالات جي خبر پوڻ بعد مديني مان پاڻ سڳورن عمرو بڻ اميہ کي نڪاح جي بندوبست لاء حبشه موڪليو<ref name=" علوي" />. نڪاح وقت بيبي صاحبه جي عمر 37 سال ھئي. نڪاح جو خطبو اصحمہ نجاشي پاڻ پڙھيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن طرفان حق مھر 40 اوقيه جي برابر قيمت يا 400 دينار پڻ نجاشي ادا ڪيو<ref name=" علوي " />. ان حبيبه بعد ۾ مديني نبي ڪريم {{درود}} جن وٽ منتقل ٿي<ref name=" علوي " />. ابن بر ۽ ابن جوزي مطابق بيبي صاحبه سن 44 ھجري ۾ امير معاويه جي دور حڪومت ۾ 73 يا 74 سالن جي عمر ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي" />. ===11.بيبي صفيه رضه=== سن 7 ھجري ۾ صفر جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو نڪاح بيبي صفيه رضه جن سان <ref name="ٺٽوي " /> صھبا ۾ ٿيو ۽ ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 17 سال ھئي<ref name=" علوي " />. ھي ي بيبي غزوہ خيبر ۾ ھٿ آيل قيدي عورتن ۾ شامل ھئي ۽ ورھاست ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جي حصي ۾ آئي پر پاڻ سڳورن {{درود}} کيس آزاد ڪري نڪاح ڪيو ۽ سندس آزادي کي ان جو مھر مقرر ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه جي ان نڪاح جي ڪري سندس سمورن مٽن مائٽن کي آزاد ڪيو ويو جيڪي ۾ 700 ڄڻا ۽ 100 گھرن جا ڀاتي ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. بيبي صاحبه بنو نضير قبيلي جي سردار حيي بن اخطب جي نياڻي ھئي، سندس والده جو نالو برہ بنت سموئيل ھو. بيبي صاحبه جو جو اصل نالو زينب ھيو. زرقاني مطابق عربن جي رواج ۾ غنيمت جي مال جو حصو جيڪو سردار کي ملندو هو ان کي صفيه سڏيندا ھيا اھڙي طرح پاڻ سڳورن کي غنيمت جي حصي ۾ ملڻ ڪري کيس صفيه جو نالو ڏنو ويو<ref name="علوي " />. پر اڪثريت جي راء مطابق سندس اصل نالو صفيه ھو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ننڍي عمر ۾ ناناڻي گھر جي ھڪ امير نوجوان سلام بن مشڪم سان ڪرائي وئي پر اھو سخت مزاج ھيو جنھن ڪري سندن علحدگي ٿي وئي. سندس ٻي شادي ڪنانہ بن ربيع سان ٿي. بنو نضير جي مديني مان نيڪالي بعد سندس خاندان خيبر لڏي آيو جتي سندس پيءُ کي چڱو مڙس بڻايو ويو<ref name=" علوي " />. ھڪ روايت مطابق خيبر جي فتح بعد دحيہ ڪلبي جي حصي ۾ آئي پر پوء اصحابين فيصلو ڪيو ته سردار جي ڌي ۽ ٻئي قبيلي جي سردار جي ننھن ھجڻ ڪري مسلمان سردار وٽ ھجڻ کپي ۽ اھڙي طر طرح نبي ڪريم {{درود}} جن جي حصي ۾ آئي<ref name=" علوي " />. کيس لذيذ کاڌا پچائڻ ۾ وڏي مھارت ھئي<ref name="علوي " />. بيبي صاحبه 2 رمضان سن 50 ھجري ۾ مديني ۾ وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ دفنايو ويو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان 10 حديثون منصوب ٿيل آھن. ===12.بيبي برہ يا ميمونه رضه=== سن 7 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صلح حديبيه ڪري قضا ٿيل عمري جي ادائيگي لاء روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي صبح جو مڪي ۾ پھتا. ٽي راتيون اتي ترسيا ۽ پوء مديني طرف روانا ٿيا ۽ ان سفر دوران بيبي ميمونه رضه جن سان نڪاح ڪيائون<ref name=" ٺٽوي " />. امام احمد حنبل مطابق مديني ڏانهن سفر دوران سرف نالي ڳوٺ ۾ ٿيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن {{درود}} جي آخري گھرواري ھئي جنھن بعد پاڻ سڳورن {{درود}} ڪو ٻيو نڪاح ڪانه ڪيو<ref name=" علوي" /><ref name=" ٺٽوي " />. ابو ھريرہ ، مجاھد ۽ ابن عباس جي رواايتن مطابق سندس اصل نالو بره ھيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن اھو نالو مٽائي ميمونه رکيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جو تعلق بنو ھلال قبيلي سان ھو. سندس پيءُ جو نالو حارث بن حزن ۽ ماء جو نالو ھند بنت عوف ھيو<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پھرين شادي ابورھم بن عبدالعزہ عامري سان ٿي جيڪو 7 ھجري جي شروعات ۾ وفات ڪري ويو جنھن بعد عباس بن عبدالمطلب يا جعفر رضه جي مشوري تي نبي ڪريم {{درود}} جن ساڻس نڪاح ڪيو. ان وقت بيبي صاحبه جي عمر 36 سال ھئي ۽ نڪاح جو خطبو عباس بن عبدالمطلب پڙھيو<ref name=" علوي " />. حق مھر 500 درھم مقرر ٿيو<ref name=" علوي" />. حضرت عمر رضه جي دؤر ۾ ٻين امھات المومنين وانگر کيس بہ ساليانو 10 ھزار درھم وظيفو ملندو هو. سن 51ھ ۾ سرف ۾ ئي وفات ڪئي ۽ ان وقت سندس عمر 80 سال ھئي<ref name=" علوي " />. سندس جنازي جي نماز ڀاڻيجي عبدالله بن عباس پڙھائي<ref name=" علوي " />. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن {{درود}} جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل 3 سال رھي ۽ ساڻس 76 حديثون منصوب ٿيل آھن<ref name="علوي " />. ===بيبي ماريه قبطيہ رضه=== بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن {{درود}} جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ۾ ان مان پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ۽ ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو ۽ اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي ۾ مليو<ref name=" ٺٽوي " />. ===فاطمه بن ضحاڪ سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري ۾ ذوالقعد جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم {{درود}} جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم {{درود}} کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" حجر2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 382 </ref><ref name =" قسطلاني 3" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 96</ref><ref name =" ڪثير 3" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 374 </ref>. ===مليڪہ بنت ڪعب سان شادي ۽ طلاق=== سن 8 ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم {{درود}} جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم {{درود}} جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجهه عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 2" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 410</ref><ref name ="خميس 2 " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صہ 96</ref><ref name =" شامي 4" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 11، صہ 230 ۽ 231 </ref>. ==مڪي زندگي== === نبوت کان اڳ واري زندگي=== ابو طالب جي سرپرستي ۾ ننڍي ھوندي قريش جون معمولي معاوضي تي ٻڪريون چاريندو هو<ref name=" مبارڪپوري " />. کيس وراثت ۾ ڪجهه ڻ بہ ڪانہ مليو ھو<ref name=" مبارڪپوري " />. بعد ۾ سندس ايمانداري ۽ ديانتداري کان متاثر ٿيندي بيبي خديجه کيس واپار لاء چونڊيو ۽ ميسرہ سان گڏجي ان جي واپاري قافلي سان شام ويا ۽ ان واپار مان بيبي صاحبه کي تمام گھڻو نفعو ٿيو<ref name="مبارڪپوري " />. ھي شروع کان ئي بت پرستي ۽ شرڪ کان بيزار ھيو ۽ انھن جي ميلن ۽ رسمن کان پاسو ڪندي ان کان تنھا زندگي کي پسند ڪيو ۽ حرا واري غار ۾ وقت گذاريندو رهيو<ref name=" مبارڪپوري " />. اتان موٽي ڪعبي جو طواف ڪري گھر ھليو ويندو ھو<ref name="مبارڪپوري " />. جڏھن 21 سالن جي عمر جو ٿيو تہ ذوالقعد جي مھيني ۾ اوقاز جي ميلي وقت جنگ فجار واقع ٿي جنھن ۾ ھڪ ڌر قريش ۽ ڪنانہ ھيا ۽ ٻي ڌر قيس غيلان وارا ھيا. شديد ويڙھ ۾ ڪيترائي ڄڻا مارجي ويا. محمد {{درود}} پڻ ان جنگ ۾ شريڪ ھيو ۽ ھن صرف دشمنن جا تير ميڙي چاچن کي کڻي پئي ڏنا<ref name=" مبارڪپوري " />. ان کان ھڪ مھينو پوء زبيد نالي واپاري جو وکر عاص بن وايل طرفان ڦٻائڻ واري معاملي تي ناانصافي خلاف عبدالله بن جادان جي جاء تي پنجن قبيلن بنو ھاشم ، بنو عبدالمطلب ، بنو تيم، بنو اسد ۽ بنو زھرہ جي وچ ۾ ٿيل ميثاق وقت محمد {{درود}} پڻ پنھنجي چاچن سان گڏ موجود ھيو. ان ميثاق کي حلف الفدول جو نالو ڏنو ويو جنھن ۾ اھو طئي ڪيو ويو تہ آئيندہ ڪنھن سان ناانصافي ٿيڻ تي قبائلي وابستگي جي قطع نظر ناانصافي جي خلاف مھاڏو اٽڪائبو<ref name=" مبارڪپوري" />. جڏھن سندن عمر 35 سال ٿي تہ قريش ڪعبي جي نئين سر تعمير ڪرائي ۽ جڏھن حجر اسود کي نصب ڪرڻ جو وقت آيو تہ انھن ۾ ھڪ تنازعو شروع ٿي ويو ھر قبيلي چاھيو پئي تہ اھو اعزاز انھن جي سردار کي ملي. ڪنھن ڏاھي بزرگ کين صلاح ڏني تہ جيڪو صبح ٿيڻ وقت سڀ کان اول ڪعبي ۾ داخل ٿئي ان کان فيصلو ڪرايو وڃي. جڏھن اھو وقت آيو تہ اھو داخل ٿيندڙ شخص نبي ڪريم {{درود}} ھيو ۽ انھن ڏسڻ سان ئي چوڻ شروع ڪيو تہ اھو امين ۽ سچو آھي. نبي ڪريم {{درود}} کين مشورو ڏنو ته حجر اسود کي چادر تي رکي سڀني قبيلن جا سردار گڏجي کڻن ۽ جڏھن انھن ايئن ڪيو ته نبي ڪريم {{درود}} اھو پٿر جتن ۾ کڻي نصب ڪيو<ref name=" Awan " />. مڪي ۾ ڏڪار اچڻ وقت ابوطالب جي اولاد مان علي جي سنڀال جو ذمو نبي ڪريم {{درود}} کنيو ۽ سندس مشوري تي جعفر بن ابوطالب ۽ ان جي خاندان جو ذمو عباس بن عبدالمطلب کنيو ھو <ref name=" Awan " />. بيبي خديجه رضه جي ڀائٽي مڪي جي بازار مان ھڪ اغوا بعد غلام بڻايل زيد بن حارث نالي ٻار خريد ڪري کيس تعفي ۾ ڏنو بيبي صاحبه اھو نبي ڪريم {{درود}} جي خدمت لاء سندن حوالي ڪيو. سندن شفقت ۽ محبت ڪري ٻار جي پاڻ سڳورن سان دل لڳي وئي. بعد ۾ حارث پٽ کي مڪي ۾ ڳولي لڌو تہ نبي ڪريم {{درود}} کان کيس خريد ڪري واپس حاصل ڪرڻ پئي چاھيو. نبي پاڪ حارث ۽ سندس ڀاء کي فرمايو تہ جيڪڏهن ٻار توھان سان وڃڻ چاھي تہ توھان بغير معاوضي جي کيس وٺي وڃو. جڏھن ٻار کي پيءُ ۽ چاچي ھلڻ لاء چيو تہ ان کين ۽ نبي پاڪ {{درود}} ڏانھن نھاريو ۽ وڃڻ کان انڪار ڪندي نبي ڪريم {{درود}} جي غلامي ۾ رھڻ پسند ڪيو. نبي ڪريم {{درود}} کيس آزاد ڪري پنھنجو گود ورتل پٽ بڻائڻ جو اعلان ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. شادي کان پوءِ ڪيترائي سال مڪي کان ڪجهه ميلن جي فاصلي تي جبل حرا ۾ واقع ھڪ غار ۾ عبادت ڪندا رھيا ان جبل کي ان ڪري جبل نور جو نالو ڏنو ويو<ref name=" Awan" />. اھا غار 2000 فٽ جي اوچائي تي واقع آھي. رمضان جو اڪثر پورو مھينو اتي گذاريندا هئا جتي ھڪ رات جبرائيل نازل ٿيو ۽ قرآن جي نزول جي شروعات ٿي <ref name=" Awan " />. [[Image:Cave Hira.jpg|thumb|left|upright=0.8|جبل نور ۾ واقع غار حرا جتي محمد ﷺ عبادت ڪندو ھو ۽ پھرين وحي نازل ٿي.]] === نبوت جو آغاز=== جڏھن پاڻ ڪريمن {{درود}} جن پنھنجي عمر مبارڪ جا چاليھ ورھيه پورا ڪيا، تڏهن کين نبوت جي نعمت سان نوازيو ويو<ref name ="شامي " > سبل الھدیٰ والرشاد فی سیرۃ خیرالعباد شامی از: محمد بن یوسف بن علی بن یوسف صالحی دمشقی المعروف شامی، جلد 2 صہ 225 </ref><ref name =" ٺٽوي" > بذل القوۃ فی حوادث سنی النبوۃ (سيرت هاشمي)، از: امام العصر مخدوم محمد ھاشم محدث ٺٽوي، ترجمو: پروفيسر اسرار احمد علوي، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، ڇاپو ٻيو جولائي 2004ع </ref>. ان روايت تي عالمن جي اڪثريت کي اتفاق رھيو آھي<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن تہ ڪي ٿوريون روايتون اھڙيون بہ مليون آهن ، جن ۾ بعثت وقت عمر مبارڪ چاليھ ورھين کان ھڪ ڏينھن مٿي يا ڏھ ڏينھن مٿي يا وري ٻه مھينا مٿي بہ ٻڌائي وئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. پر پھرين روايت ئي سڀني کان وڌيڪ مشھور ۽ مقبول آهي<ref name=" ٺٽوي " />. محمد بن يوسف دمشقي المعروف شامي سميت مالڪي مسلڪ جي ابو عبدالله محمد بن عبدالباقي المعروف زرقاني پڻ پنھنجي ڪتاب ''شرح علیٰ المواھب اللدنیہ'' ۾ چاليھ سالن جي روايت کي صحيح ڄاڻايو آهي<ref name=" ٺٽوي" />. صحيح بخاري ۽ صحيح مسلم ۾ پڻ حضرت ابن عباس ۽ انس رضي اللّٰہ تعالیٰ عنھما کان پڻ ساڳي روايت نقل ڪيل آھي<ref name="ٺٽوي " />. سندن بعثت ھڪڙن راوين ربيع الاول ۽ ٻين رمضان شريف جي مھيني ۾ بيان ڪئي آھي<ref name=" ٺٽوي " />. ابن اسحاق، بيھقي، ابن ڪثير، ذھبي، قسطلاني، شامي ۽ زرقاني پنھنجي ڪتابن ۾ بعثت جو آغاز ربيع الاول ۾ سچن خوابن کي قرار ڏنو آهي<ref name=" علوي " />. قرآن مجيد ۾ سورة البقرہ جي آيت 185 مطابق "رمضان اھو مھينو آھي جنھن ۾ قرآن نازل ڪيو ويو"<ref name="ٺٽوي " />. صحيح مسلم ۾ حضرت طابوقتادہ رضہ جي روايت مطابق بعثت سومر جي ڏينهن ٿي ھئي<ref name =" مسلم" > صحيح مسلم، جلد 1, صہ 368 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مسلم روايتن مطابق ليلة القدر واري رات غار حرا ۾ ملائڪ جبرائيل سندس خدمت ۾ وحي کڻي آيو<ref name=" ٺٽوي " />. اھا غار چار ميٽر ڊگھي ۽ ڏيڍ ميٽر ويڪري جبل نور ۾ واقع آهي<ref name=" مبارڪپوري " />. اھو سومر جو ڏينھن ۽ سج اڀرڻ کان اڳ جو وقت ھيو ۽ گريگوري ڪئلينڊر مطابق 10 آگسٽ 610ع تي واقع ٿيو<ref name=" مبارڪپوري " />. وحي ۾ سڀ کان پھريون جبرائيل سورة علق جون پھريون پنج آيتون پڙھيون جيڪي نبي ڪريم {{درود}} جن ورجايون<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="بخاري " > صحيح بخاري، "ڪيف ڪان بدءالوحي"، جلد 1 صہ 6 ۽ 7 </ref>. جبرائيل پھرين وحي مھل انساني شڪل ۾ آيو هو<ref name=" ٺٽوي " />. غار حرا مان موٽندي پاڻ سڳورو {{درود}} حضرت خديجه وٽ آيو ۽ ڏڪڻ لڳو ۽ فرمايائون ته مون کي چادر ڍڪايو جيڪا ڍڪائي وئي ۽ جڏھن اھا ڪيفيت ختم ٿي تہ سورة مدٽر جون پھريون پنج آيتون نازل ٿيون<ref name="ٺٽوي " /><ref name=" بخاري " />. خوف واري حالت ۾ بيبي سانئڻ کين تسلي ڏني جنھن بعد کيس پنھنجي سؤٽ ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي<ref name="ٺٽوي " />.سمورن مردن ۽ عورتن کان اڳ حضرت خديجه رضہ پاڻ سڳورن تي ايمان آندو ۽ سمورا مسلمان ان روايت بابت ساڳي راء رکن ٿا<ref name ="ابن الاثير " > اسد الغابہ، ابن الاثیر، جلد 5 صہ 434 </ref><ref name ="روض " > الروض الانف سھيلي، جلد 1, صہ 277-78 </ref><ref name ="زرقاني " > شرح علي المواھب، زرقاني، جلد 1, صہ 237 </ref><ref name =" قسطلاني" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 1 ، صه 217 </ref>. بيبي سانئڻ جي اسلام آڻڻ کانپوءِ سندس چارئي نياڻيون: سيدہ زينب رضه، سيدہ رقيه رضه، سيدہ ام ڪلثوم رضه ۽ سيدہ فاطمه الزهراء رضه بہ اسلام جي دائري ۾ داخل ٿيون<ref name="ٺٽوي " />. اھا روايت زرقاني '''شرح اعلیٰ المواھب''' ۾ سيرت ابن اسحاق ۽ سيرت شامي جي حوالي سان نقل ڪئي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق بيبي خديجه رضه کان بعد پھرين ايمان آڻيندڙ عورت [[فاطمه بنت خطاب]] ھئي <ref name ="زرقاني 1 " > شرح علي المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 1, صہ 246 </ref><ref name="ٺٽوي " />. مردن ۾ ابوبڪر صديق ساڳي بعثت واري سومر ڏينھن شام جي وقت اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. جنھن بعد ٻارن ۾ حضرت علي ڏھن سالن جي عمر ۾ اسلام قبول ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق حضرت علي، ابوبڪر صديق کان اڳ اسلام قبول ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. عثمان غني، زبير بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابي وقاص ، طلحه بن عبيد پڻ حضرت ابوبڪر صديق رضه جي ذريعي اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> ساڳي سال زيد بن حارث ۽ بلال حبشي، عامر بن فھيرا، ابوذر غفاري (جندب بن جنادہ) ۽ سندس وڏو ڀاءُ انيس بن جنادہ، ابو فڪيھه، عمار بن ياسر ۽ سندس پيءُ ياسر بن عامر ۽ ماء سميه بنت خباط ۽ ڀاء عبدالله بن ياسر، صھيب رومي، مصعب بن عمير، عياش بن ربيعه، ارقم بن ابي ارقم، عثمان بن مظعون ۽ سندس ٻہ ڀائر قدامه ۽ عبدالله، ۽ ابو عبيده، ابو سلمه عبدالله ۽ سندس ماء بره، عامر بن ابي وقاص، عبدالله بن مسعود ھذلي، جعفر بن ابو طالب، خنيس بن حذافه سھمي، عبيده بن حارث، سعيد بن زيد معيقيب بن ابي فاطمه، خالد بن سعيد، فاطمه بنت خطاب، اسامه بن زيد جي ماء ام ايمن حبشيه، عبدالله بن عباس جي ماء ام الفضل عرف لبابه، عبدالله بن مسعود جي ماء ام عبد پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. پھرين وحي جي نزول بعد بيبي خديجه رضه پاڻ سڳورن {{درود}} کي ورقه بن نوفل ڏي وٺي آئي جنھن وحي جو احوال ٻڌي سندس نبوت جي تصديق ڪئي جنھن ڪري کيس مسلمان سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. زرقاني '''شرح علیٰ المواھب اللدنيہ''' ۾ ورقه کي قطعي طور صحابي مڃيو آھي<ref name="ٺٽوي " />. ===عام تبليغ ۽ تڪليفون=== نبوت جا پھريان 3 سال انفرادي تبليغ ۾ گذريا جنھن ۾ بت پرستي جي کليل مخالفت نہ ڪئي وئي<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 3 نبوي ۾ ۽ ڪن روايتن مطابق 4 نبوي ۾ کين سورة الحجر جي آيت 94 ذريعي کين کليل دعوت جو حڪم ڏنو ويو ۽ پاڻ سڳورن {{درود}} صفا واري ٽڪريءَ تي چڙهي قريش قبيلي وارن کي وڏي واڪي سڏ ڪري کلي عام اسلام جي دعوت ڏني جتي ابولھب سندن مخالفت ڪئي جنھن ڪري سورة الھب نازل ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. ان کان اڳ بنو ھاشم ۽ بنو مطلب وارن پنھنجي ويجھي عزيزن کي گڏ ڪري انھن کي اسلام جي دعوت ڏني جنھن تي ابولھب سندس سخت مخالفت ڪئي ۽ ابوطالب سندس حفاظت جي ذميداري کنئي<ref name=" مبارڪپوري " />. مڪي جي مشرڪن سندن مخالفت شروع ڪئي پر ساڻس ابو طالب جي مڪمل تائيد ۽ حمايت حاصل هئي<ref name=" ٺٽوي" />. سن 5 نبوي (615ع<ref name=" Awan " />) ۾ مسلمانن مڪي وارن جي ڏاڍ کان تنگ ٿي حبشه ڏانھن پھرين ھجرت ڪئي جن ۾ حضرت عثمان ، بيبي رقيه ، عبدالرحمان بن عوف، زبير بن عوام ، مصعب بن عمير ، ابو سلمه عبدالله ۽ ام سلمه سميت ٻارھن مرد ۽ پنج عورتون شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="بيھقي " > دلائل النبوة بيھقي، جلد 2, صه 297 </ref><ref name =" ارقم" > زادالمعاد ابن قيم، جلد 1, صه 97 ۽ 98 </ref>. ساڳي سال بيت الله ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} سورة نجم جي تلاوت شروع ڪئي جنھن وقت مشرڪن جو ھڪ وڏو ميڙ موجود ھيو ۽ جڏھن سجدي واري آيت آئي تہ نبي سڳورو {{درود}} سجدي ۾ ھليو ويو ۽ اتي موجود مسلمان پڻ سجدي ۾ ڪري پيا انھن سان گڏوگڏ سواء اميه بن خلف جي سمورن مشرڪن پڻ سجدو ڏنو<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" ھشام" > سيرت ابن ھشام جلد 1 </ref><ref name=" جلد " /><ref name =" صحيح" > صحيح بخاري، جلد 2 صه 721</ref>. سن 6 نبوي جي شروعات ۾ مسلمانن حبشه ڏانھن ٻيون ڀيرو ھجرت ڪئي. ان قافلي ۾ 83 مرد ۽ 18 عورتون شامل هيون<ref name =" اللدنيہ" > شرح المواھب اللدنيہ ، جلد 1, صه 287 </ref><ref name=" ارقم " /><ref name="ٺٽوي " />. قافلي ۾ جعفر بن ابو طالب سندس زال اسما بنت عميس، خنيس بن حذافه سھمي، مصعب بن عمير، معيقيب بن ابو فاطمه، مقداد بن اسود ڪندي، ابو عبيده بن جراح، خالد بن حزام، ام المومنين سودہ بنت زمعه پڻ شامل هئا<ref name =" سبل" > سبل الھدیٰ والرشاد، شامي، جلد 2, صه 363,397 ۽ 409 </ref>. ساڳي سال مشرڪن مسجد الحرام ۾ گڏجاڻي ڪئي جنھن ۾ ابوجھل، شيبه، عتبه، وليد بن عتبه، عمار بن وليد، عقبه بن ابي معيط، اميه بن خلف وغيره شامل هئا. رسول {{درود}} جن ڪعبي ۾ نماز پڙھي رھيا ھئا. ان مھل مسجد ٻاھران ميدان ۾ قرباني لاء اٺ ڪٺو ويو ھو. ان ميٽنگ مان ھم صلاح ٿيندي عقبه بن ابي معيط اٿيو ۽ اوجھ سان ڀريل اوجھري آڻي پاڻ سڳورن {{درود}} جي پٺي مٿان رکي. ان واقعي جي پروڙ ڏھن ورھين<ref name=" علوي " /> جي سيدہ فاطمه کي پئي ته مسجد ۾ ھلي آئي ۽ پنھنجي بابي جي پٺي تان غلاظت ھٽائي<ref name="ٺٽوي " />. ان وقت حضرت ابوبڪر صديق پڻ اتي پھتو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عمار بن ياسر جي ماء سميه بنت خباط کي ابوجھل نيزو ھڻي شھيد ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " />. سن 6 نبوي ۾ پاڻ سڳورا {{درود}} صحابي ارقم بن ابي ارقم جي گھر اچي ترسيا جتي مسلمان گڏ ٿي نماز پڙھندا ھيا جيڪو سلسلو حضرت عمر بن خطاب جي اسلام ۾ داخل ٿيڻ تائين جاري رھيو جنھن بعد مسلمانن گڏجي ڪعبي اندر نماز پڙھڻ جي شروعات ڪئي<ref name="ٺٽوي " />. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي لکي ٿو تہ دار ارقم مسجد الحرام لڳ صفا جي ٽڪري وٽ موجود ھيو جنھن کي خليفي ھارون رشيد جي حبشي نسل واري ماء خيزران نئين سر جوڙائي تبرڪ طور ھڪ مسجد قائم ڪئي جنھن ڪري ھاڻي اھو دار خيزران سڏجي ٿو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال ھڪ روايت مطابق حضرت حمزہ اسلام ۾ داخل ٿيو ۽ ٽي ڏينهن بعد حضرت عمر بن خطاب دار ارقم ۾ اچي اسلام قبوليو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان اڳ نبي ڪريم {{درود}} جن دعا گھري ھئي تہ: {{quote| "اي الله! عمرو بن ھشام ۽ عمر بن خطاب مان جيڪو توکي وڌيڪ پيارو ھجي، ان جي ذريعي اسلام کي سگھ بخش."|<ref name ="ابن حجر " > الاصابہ، ابن حجر، جلد ۲, صه ۵۱۸ </ref>|}} ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو<ref name=" ٺٽوي " />. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم ۾ اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 نبوي ۾<ref name ="حجر " > فتح الباري، حافظ ابن حجر، جلد 7, صه 147 </ref> ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 8 نبوي ۾ محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم ۽ بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم {{درود}} جن کي شعب ابوطالب ۾ نظر بند ٿيڻو پيو<ref name=" ٺٽوي " />. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو<ref name ="عاصم " > سفرنامہ ارض القرآن (اردو)، محمد عاصم، صہ 154 </ref>. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ۾ ڪئي وئي جنھن کي بيت الله ۾ لٽڪايو ويو جنھن ۾ لکيل ھو ته<ref name=" ٺٽوي " />: {{quote|محمد {{درود}} کي بنو ھاشم بنو مطلب سان گڏ مڪي مان شھر نيڪالي ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو ساڻن مٽي مائٽي يا سڱابندي وغيره نہ ڪندو. کاڌي پيتي جي ڪابہ جنس وٽن پھچڻ نہ ڏني ويندي. ڪوبه ماڻھو نہ کانئن ڪجهه خريد ڪندو ۽ نہ وري ڪا شئي کين وڪرو ڪري سگھندو. مسلمانن سان ان وقت تائين ڪنھن بہ قسم جو ڪو ٺاھ يا ساڻن ڪابہ نرمي نہ ڪئي ويندي، جيستائين ھو محمد {{درود}} کي قريش وارن جي حوالي نہ ڪندا |<ref name =" سيرت" > سيرة ابن ھشام، جلد 2، صه 14 </ref>|}} سن 8 نبوي ۾ مشرڪن آسماني نشاني جو مطالبو ڪيو ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن کين چوڏھين جي چنڊ واري رات شق القمر وارو معجزو ڏيکاريو<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق پاڻ سڳورن {{درود}} چنڊ ڏانھن پنھنجي آڱر سان اشارو ڪيو جنھن سان چنڊ ٻہ الگ اڌ ٿي ٿي ويو. پر مشرڪن ان کي وڏو جادو قرار ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. عبدالله بن عباس جي ولادت شعب ابوطالب ۾ ٿي جنھن بعد ساڳي سال بائڪاٽ واري دستاويز کي سن 10 نبوي اڏھي کائي وئي ۽ اھو احوال ابو طالب پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ٻڌايو<ref name=" سيرت " /><ref name =" الروض" > الروض الانف سھيلي، جلد 2, صه 127 ۽ 128 </ref><ref name =" دلائل1" > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 2, صه 311-315 </ref><ref name ="ابن سعد " > الطبقات الڪبریٰ، ابن سعد، جلد 1, صه 131, </ref>. مشرڪ ان واقعي تي لڄي ٿيا ۽ ٽي سالن جي ظلم ۽ ڏاڍ بعد ابو طالب جي زندگي دوران ان معاهدي تان پاڻ ئي ھٿ کڻي ويا جنھن بعد نبي ڪريم {{درود}} جن پنھنجي ڪڙم قبيلي سان گڏجي مڪي اندر پنھنجي اباڻن گھرن ڏانھن موٽي آيا<ref name=" ٺٽوي " />. ان بعد معراج جو واقعو پيش آيو<ref name=" Awan " />. ساڳي سال رمضان جي 7 تاريخ تي ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ذوالحج جي مھيني ۾ ابو طالب جو انتقال ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. رمضان يا رجب جي مھيني ۾ سن 10 نبوي ۾ وفات ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. سندس وفات کان 2 مھينا ۽ 3 ڏينھن بعد بيبي خديجه رضه پڻ وفات ڪري وئي<ref name=" مبارڪپوري" />. سندس وفات کان ھڪ مھينو بعد نبي ڪريم {{درود}} بيبي سودہ رضه سان شادي ڪئي<ref name="مبارڪپوري " />. ابو طالب جي انتقال بعد ابو لھب ملي ڀگت سان پاڻ کي بنو ھاشم جو سردار قرار ڏئي نبي ڪريم {{درود}} کي بنوھاشم قبيلي مان نيڪالي ڏيڻ جو اعلان ڪيو جنھن جو مطلب کين قبيلائي تحفظ کان محروم ڪري سندن قتل لاء راھ ھموار ڪرڻ ھيو<ref name="Awan " />. ساڳي سال شوال جي 27 تاريخ تي پاڻ سڳورا {{درود}} جن طائف ويا جتي ثقيف قبيلي وارن کي اسلام جي دعوت ڏني. اتي 26 ڏينهن ترسيا پر طائف وارن کين ستايو ۽ تڪليفون ڏنيون<ref name=" ٺٽوي " />. مسلمانن جي عقيدي مطابق طائف مان واپسي تي نخلہ نالي ڳوٺ ۾ منزل ڪئي جتي 7 جنن جو وفد ساڻن مليو جن اسلام جي دعوت قبول ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ڪجهه صاحب علم ماڻھن جو خيال آهي تہ لفظ جن معني غائب آھي جيڪو لفظ ريگستان جي خانه بدوش بدوي قبيلن لاء پڻ استعمال ڪيو ويندو ھو ڇوته اھي عربن جي تمدني زندگي ۾ ڪٿي بہ ڏسڻ ۾ نہ ايندا ھيا. محمد هاشم ٺٽوي ڪتاب آڪام المرجان جو حوالو ڏيندي لکيو آهي ته مڪي ۽ مديني ۾ جنن جا مختلف وفد ڇھ ڀيرا جدا وقتن تي پاڻ سڳورن {{درود}} جي جي خدمت ۾ حاضر ٿيا<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شبلي" > آڪام المرجان، ابو عبدالله شبلي، صه 46 </ref>. سن 11 نبوي (620ع<ref name=" Awan" />) ۾ مديني کان آيل حاجين (منیٰ ۾<ref name=" Awan " />) عقبه جي ويجھو رسول {{درود}} جي ھٿ مبارڪ تي بيعت ڪئي جنھن سان مديني وارن اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. ان کي بيعت عقبه سڏيو ويندو آهي. ان ۾ روايتن مطابق 6 يا 8 ڄڻا شامل هئا جن ۾ ابو اسامه اسد بن زرارہ خزرجي، برآء بن معرور بن صخر اوسي ، ابوالھيثم بن تيھان، معاذ بن حارث ۽ ان جا ٻہ ڀائر جن ۾ عوف بن حارث پڻ شامل ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 12 نبوي ۾ معراج وارو واقعو پيش آيو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال رجب جي مھيني ۾ عقبه جي مقام لڳ ٻين بيعت ڪئي وئي جنھن ۾ مديني کان آيل 13 ڄڻا ھرھڪ بشير بن سعد، سعد بن معاذ، عبدالله بن عمرو ۽ سندس ننڍڙو پٽ جابر بن عبدالله، اسيد بن حضير، ابي بن ڪعب، عبادہ بن صامت، ابو مسعود عقبه بن عمرو، ذڪوان بن عبد قيس زرقي، رافع بن مالڪ، قطبہ بن عامر، عتبہ بن عامر ۽ عويد بن ساعدہ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان زماني ۾ حج رجب جي مھيني ۾ ان ڪري ٿيندو ھو جو مشرڪن ۾ جھالت سبب نسي جو رواج ھو يعني ھو پنھنجي مرضيءَ موجب ڦيرڦار ڪري ان کي اڳي پوء ڪندا ھئا<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال مصعب بن عمير کي مديني قرآن ۽ نماز پڙھائڻ لاء موڪليو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. سن 13 نبوي ۾ ذوالحج جي مھيني ۾ عقبه وٽ ٽين بيعت ڪئي وئي<ref name=" ٺٽوي " />. بيعت ڪندڙ جماعت ۾ 73 مرد ۽ 2 عورتون شامل هيون جن ۾ ابو رفاعہ رافع بن مالڪ عجلاني، ابو لبابه رفاعہ بن عبدالمنذر اوسي، ابو طلحه زيد بن سھل خزرجي، سعد بن ربيع خزرجي، عبدالله بن جبير، عبدالله بن رواحہ، عبدالله بن زيد حارثي، مشھور شاعر ڪعب بن مالڪ، معاذ بن جبل شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. == مدني زندگي== ===يثرب ڏانھن ھجرت=== قريش کي پريشاني ٿي تہ مسلمانن عربستان ۾ يثرب کي پنھنجو مرڪز بڻائي رھيا ھيا جتي اھي طاقتور ٿي سگھيا پئي ۽ اھي انھن جي شام طرف واپاري رستن جي لاء خطرو بڻجي سگھيا پئي. کين ڳڻتي ھئي تہ پيغمبر {{درود}} متان يثرب ڏانھن ھجرت ڪري. انھن ڳڻتين جي ڪري انھن جا امير دارالندوہ ۾ گڏ ٿيا<ref name=" مبارڪپوري " />. نجد جو شيخ جليل پڻ شريڪ ٿيو جنھن نبي ڪريم {{درود}} کي قيد ڪرڻ جي مشوري جي مخالفت ڪئي جنھن بعد ابو جھل کين سڀني قبيلن جي چونڊيل ماڻھن ذريعي قتل ڪرڻ جو منصوبو پيش ڪيو جيڪو قبوليو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. روايتن مطابق جبرائيل پيغمبر {{درود}} کي ان منصوبي جي آگاھي ڏني ۽ الله جي طرفان کيس ھجرت ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name="مبارڪپوري " />. پيغمبر {{درود}} علي بن ابي طالب کي آگاھ ڪندي سندس بستري تي سمھڻ لاء چيو. جڏھن قتل لاء موڪليل گروہ اھڙي طرح ناڪام ٿي ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. سن 1 ھجري ۾ خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ۽ ان جو غلام عامر بن فھيرہ ۽ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="الھشام " > السيرة النبويه، ابن ھشام، جلد 2, صه 129 </ref><ref name =" البدايہ" > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 3, صه 176 </ref><ref name ="سمھودي " > وفاءالوفا، علامه سمھودي، جلد 1, صه 238 </ref><ref name ="قتيبہ " > المعارف، ابن قتيبه، صه 89</ref><ref name ="بڪري " > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 1, صه 324</ref>. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ۽ ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو ۽ کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو<ref name="علوي " />. ھجرت وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن دعا گھري تہ: {{quote|اللهم اعنى علیٰ هول الدنيا وعوآئق الدهر و مصآئب اللیالی والایام۔<br/> "اي منھنجا مالڪ، منھنجي مدد فرماءِ، دنيا جي مصيبتن کان، زماني جي رڪاوٽن کان ۽ رات ڏينھن جي گردشن کان" |<ref name=" ٺٽوي " /><ref name=" البدايہ " />|}} غار ثور ۾ جمعي ، ڇنچر ۽ آچر واريون ٽي راتيون ترسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="فتح باري " > فتح باري، حافظ ابن حجر عسقلاني، جلد 7, صه 168 </ref> ۽ پوءِ سومر واري رات چنڊ جي پنجين تاريخ ان غار مان نڪري پنڌ شروع ڪيو ۽ ربيع الاول جي ٻارھين تاريخ سومر ڏينھن ڪچڙي منجھند مھل مديني لڳ قبا ۾ داخل ٿيا جتي ڏھن راتين کان مٿي ترسيا ۽ مسجد قبا جوڙائي پوء جمعي جي ڏينهن ربيع الاول جي 23 تاريخ تي مديني ۾ اندر داخل ٿيا<ref name="ٺٽوي " />. 16 ربيع الاول 1ھ تي جمعي جي ڏينھن 2 جولاء 622ع تي يثرب جي سرزمين تي قدم رکيو ۽ پھريون قيام يثرب کان 2 ميل پري قبا جي مقام تي ڪيو<ref name=" Awan " />. علي بن ابي طالب پڻ پيادل ھجرت ڪري ان مقام تي انھن سان مليو<ref name=" Awan " />. ھي مڪي ۾ ٽي ڏينھن ترسي نبي ڪريم {{درود}} طرفان سونپيل ڪم پورا ڪري پوء مڪي کان پيدل روانو ٿي قبا ۾ پھتو<ref name=" مبارڪپوري " />. اھا اسلام جي پھرين مسجد ھئي<ref name=" علوي " />. ھڪ ٻي روايت مطابق 12 ربيع الاول تي مديني ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " />. حضرت علي ڪرم الله وجهه ھجرت ڪري قبا ۾ پھتا. قبا ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن حڪم ڏنو ته ھجرت واري ڏينھن کان اسلامي تاريخ جي شروعات ڪئي وڃي ۽ سال جو پھريون مھينو محرم مقرر ڪيو وڃي<ref name =" اسيرة" > السيرة النبويہ، ابن ڪثير، جلد 2, صه 288 </ref>. بني عامر بن عوف وارن جي دعوت تي قبا ۾ 14 ڏينھن ترسيا<ref name=" Awan " />. قبا ۾ سعد بن خثيمہ يا ڪلثوم بن ھدام جي گھر ٽي يا چار ڏينھن ترسيا ۽ مسجد قبا جو بنياد رکيو<ref name=" مبارڪپوري " />. جمعي ڏينھن ابوبڪر صديق سان گڏجي روانا ٿيا. پنھنجي بنو نجار واري ناناڻي گھر نياپو موڪليو ھيو جيڪي قبا ۾ پھتا ۽ ساڻن مديني گڏ ھلڻ شروع ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. ===مديني ۾ آجيان ۽ مسجد نبوي جي قيام=== سن 1 ھجري ۾ جمعي جي ڏينهن قبا کان مديني وڃڻ وقت 23 ربيع الاول تي سالم بن عوف وارن جي ڳوٺ ۾ جمعي جي نماز پڙھي پوء مديني پھتا<ref name=" ٺٽوي " />. جڏھن بنو سلم بن عوف وارن جي وسندي ۾ پھتا تہ جمعي جي نماز ۾ سوين ماڻھن امامت ڪيائون<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ مردن، عورتن ۽ ٻارن خوشي ۾ ٻاھر نڪري سندن آجيان ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. انھن ڳائيندي سندن آجيان ڪئي<ref name=" مبارڪپوري " />. پاڻ سڳورا {{درود}} ڏاچِي تي سوار ھيا. ھر قبيلي جي ماڻھن ڏاچِي جي مھار جھلي کين سندن مھمان ٿيڻ لاء عرض ڪري رھيا ھئا. پاڻ {{درود}} فرمايو تہ " توھان ڏاچِي کي ڇڏيو! ھوءَ الله جي امر سان ئي ويھندي"<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" سيرت ابن ھشام" > سيرت، ابن ھشام، جلد 2, صه 141 </ref><ref name=" مبارڪپوري" />. ڏاچِي ابو ايوب انصاري جي گھر آڏو پھچي اتي ويھي رھي. پاڻ {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر ست مھينا ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق ھڪ مھيني کان گھٽ ترسيا ۽ حجرن ۽ ڪمرن جي اڏاوت جو ڪم شروع ڪرايو پوء اتي منتقل ٿيا. جنھن بعد مسجد نبوي جو بنياد رکيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ڏاچي ھڪ جاء تي گوڏا کوڙيا پر نبي ڪريم {{درود}} جن نہ لٿا پوء اھا اٿي اڳتي ھلي ۽ وري موٽي ساڳي جاء تي ويٺي ۽ ان جاء تي مسجد نبوي جو بنياد وڌو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. ڏاچي جنھن جاء تي ويٺي اتي نبي ڪريم {{درود}} 100 ڪيوبٽ (ماپ جو يونٽ برابر ھڪ ٻانھن جي) ڊيگھ ۽ ويڪر وارو پلاٽ مسجد ٺاھڻ لاء خريد ڪيو<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد جو ديوارون ڪچين سرن سان گاري جي اوساري سان جوڙيون ويون. ڇت ۾ کجي جي ي ٿڙن جا ڇھتير رکي کجي جي شاخن سان ڇت کي ڍڪيو ويو ۽ فرش تي سنھيون پٿريون ۽ واري وڇائي وئي<ref name="مبارڪپوري " />. مسجد جي جا ٽي دروازا ٺھيا ويا ۽ ان جو قبلي وارو رخ بيت المقدس ڏانھن رکيو ويو<ref name="مبارڪپوري " />. نبي ڪريم {{درود}} پاڻ مھاجرن ۽ انصارن سان گڏجي ڪم ڪيو ۽ اصحابي ڪم وقت ڳائيندا پڻ رھيا<ref name=" مبارڪپوري " />. مسجد سان گڏوگڏ ٻہ ھجرا پٿرن ۽ گاري جي اوساري سان پڻ تعمير ڪيا ويا جن مان ھڪ بيبي سودہ جي رھائش لاء ھيو ۽ ٻئي ۾ بعد ۾ بيبي عائشه رھڻ لڳي<ref name=" مبارڪپوري " />. [[File:Dalailkhayrat.jpg|220 px|thumb|پندرھين صدي ۾ مسجد نبوي جي ٺاھيل دستاويزي تصوير ]] عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم {{درود}} پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو<ref name="مبارڪپوري " />. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو<ref name=" مبارڪپوري " />. مديني ۾ ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} زيد بن حارث ۽ عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي ۾ انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن ۾ بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ۽ ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان ۽ عاصمه شامل هئا<ref name="مبارڪپوري " />. ===رياست جو قيام=== مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي ۽ فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم {{درود}} جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ ۾ مشغول رھندا ھيا<ref name="Awan " />. ===ميثاق مدينه=== مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير ۽ بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم {{درود}} جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان ۽ يھودي پاڻ ۾ اتحادي رھندا ۽ ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ ۾ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا <ref name=" Awan " />. ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي ۽ سندن داخلي معاملن ۾ مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو<ref name=" Awan " />. ميثاق مدينه مطابق انصار ۽ ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا<ref name=" مبارڪپوري " />: # مسلمانن ۽ غير مسلم آبادين وچ ۾ خون بھا جي ادائيگي ۽ قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان ۽ خون بھا ۾ مدد ڪنديون. # مديني جون ٽئي قوتون گڏجي مجرمن، باغين يا مخالف دشمن فوجن جي خلاف متحد رھندا پوء کڻي آھي سندن نسل وارا ڇونہ ھجن. # ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ۾ ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو ۽ نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو. ===مدني دؤر=== سن پھرين ھجري ۾ اذان ۽ اقامت جي شروعات ڪئي وئي<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن زبير قبا ۾ ڄائو جيڪو ھجرت ۾ ڄمندڙ پھريون ٻار ھيو<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال زڪوات فرض ڪئي وئي ۽ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ رمضان جي روزن بعد فطري ادا ڪرڻ جو حڪم آيو جنھن بعد زڪوات کي فرض ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ شوال جي مھيني دوران ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 2 ھجري ۾ بيبي عائشه رضه جي رخصتي ٿي<ref name="ٺٽوي " />. 1 ھجري ۾ جڏهن نبي ڪريم {{درود}} جن ابو ايوب انصاري جي گھر پھتا ان وقت عبدالله بن سلام پنھنجي خاندان سميت اسلام ۾ داخل ٿيو. ساڳي سال يھودين جي بنو قريظه قبيلي جي عثمان بن اشھل قرظي جو کجين جي باغ ۾ نوڪري ڪندڙ سلمان فارسي رضه ۽ ڏھن سالن جو انس بن مالڪ انصاري خزرجي پڻ اسلام ۾ داخل ٿيا. پاڻ سڳورن {{درود}} جي نياڻي سيده رقيه رضه رمضان جي مھيني سن 2 ھجري ۾ وفات ڪئي. سن 2 ھجري ۾ بطن رابغ ۾ عبيدہ بن حارث جي اڳواڻي ۾ پاڻ سڳورن طرفان موڪليل جھادي مھم دوران بطن رابغ ۾ الله جي راھ ۾ پھريون تير سعد بن ابي وقاص ھلايو<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" دنيہ" > المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صہ 61</ref>. ساڳي سال قبلي جي تبديلي جو واقعو ٿيو جنھن تحت بيت المقدس جي جاء تي ڪعبة الله کي مسلمانن جو قبلو مقرر ڪيو ويو. اھو اڱاري جو ڏينهن ھيو ۽ پاڻ سڳورا {{درود}} جن بنو سلمه وارن جي مسجد ۾ ٻنپھرن جي نماز پڙھائي رھيا ھئا ۽ جڏھن پھريون 2 رڪعتون پوريون ڪيائون تہ ان وچ ۾ حڪم نازل ٿيو<ref name ="طبري " > تاريخ طبري، جلد 2, صه 168</ref><ref name=" ٺٽوي " />. ۽ نماز دوران پاڻ سڳورن {{درود}} جن رخ ڦيرائي ڪعبي طرف ڪيو ۽ مقتدين بہ ان عمل کي ورجايو<ref name=" ٺٽوي " /> ۽ باقي 2 رڪعتون ڪعبي طرف منھن ڪري پڙھيون ويون جنھن ڪري ان مسجد تي مسجد قبلتين جو نالو پئجي ويو. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن عاشوري جي ڏينهن روزو رکيو ۽ ماڻھن کي فرمايو تہ روزو انھن تي واجب آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال يعني 2 ھجري ۾ رمضان جا روزا فرض ڪيا ويا ۽ ساڳي سال نبي ڪريم {{درود}} جن تي صلوات پڙھڻ جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن سال فطري ادا ڪرڻ جو حڪم ۽ ٻنھي عيدن تي عيد نماز پڙهڻ جو حڪم پڻ نازل ٿيو. نبي ڪريم {{درود}} جن عيد الفطر جي پھرين نماز ۽ عيد الاضحي جي پھرين نماز پڻ ھن سال پڙھايون ۽ ساڳي سال قرباني ڪرڻ جو حڪم ڏنو ويو<ref name="ٺٽوي " />. ساڳي سال عبدالله بن مسعود حبشه مان مديني موٽي آيو. ھن سال اسلامي تاريخ جو ڪنھن بہ سريا جي پھرين سپه سالار عبدالله بن جحش واري سريه ۾ مسلمانن ھٿان پھريون مشرڪ ماريو ويو جنھن جو نالو عمرو بن العلاء حضرمي ھيو ۽ ان سريا ۾ مشرڪن جا پھريون دفعو ٻہ ماڻھو قيدي ٿيا جن ۾ حڪم بن ڪيسان ۽ عثمان بن عبدالله شامل هئا <ref name=" ٺٽوي " />. ھن سال جنگ بدر لاء تياري دوران سعد بن عبادہ ھڪ زرہ '''ذات الفضول''' جي نالي سان نبي ڪريم {{درود}} جن جي حوالي ڪئي جيڪا سڄي ڄمار پاڻ سڳورن {{درود}} جن وٽ رھي<ref name=" ٺٽوي " />. آخري زماني ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} اھا زرہ 30 سير جون (barley) جي عيوض ابو شحم نالي يھودي وٽ گروي رکي ھئي، جيڪا سندن وصال بعد ابوبڪر صديق رضه اھو قرض ادا ڪري ڇڏائي<ref name=" ٺٽوي " />. 12 رمضان سن 2 ھجري (624ع) تي 300 مسلمانن جي لشڪر سان، جن ۾ 60 مھاجر ۽ باقي انصار شامل هئا، مديني مان بدر طرف روانا ٿيا<ref name=" Awan " />. ,نڪرڻ وقت ابولبابہ کي مديني جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name=" Awan " />. بدر ڳوٺ واپاري قافلن واري رستي لڳ مديني کان 80 ميلن جي فاصلي تي واقع ھيو<ref name="Awan " />. مڪي جي قريش جي لشڪر ۾ سازوسامان سميت ھڪ ھزار ماڻھو ھيا جن جو سپه سالار عتبه ابن ربيعه ھيو. ان لشڪر ۾ 100 گھوڙيسوار پڻ ھيا<ref name=" Awan " />. غزوه بدر ۾ جڏھن مسلمان روحا ٽپي صفراء ويجھو پھتا تہ پاڻ سڳورن {{درود}} اصحابين سان مشورو ڪيو. جنگ دوران عڪاشہ بن محصن اسدي جي تلوار ٽٽي پئي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن ان کي کجي جي ھڪ ڳاني ڏئي ان جي مدد سان مقابلو ڪيو<ref name="ٺٽوي " />. ھن اھا ڳاني مرڻ گھڙي تائين پاڻ وٽ سنڀالي رکي ھئي. بدر جي جنگ ۾ عبدالله بن سھيل ڪافرن جو لشڪر ڇڏي مسلمان ٿي اسلامي لشڪر ۾ شامل ٿيو. ھن سال غنيمت جو مال مسلمانن لاء حلال ڪيو ويو. جنگ بدر ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن کي ذوالفقار نالي تلوار ھٿ آئي جيڪا مشرڪن مان عاص بن منبه يا ھڪ ٻي روايت مطابق نبيه بن حجاج جي ملڪيت ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. اھي ٻئي غزوہ بدر ۾ مارجي ويا هئا. ھڪ روايت مطابق بعد ۾ پاڻ سڳورن {{درود}} جن اھا تلوار حضرت علي ڪرم الله وجهه کي عطا ڪئي ھئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر ۾ 14 مسلمان شھيد ٿيا جن ۾ 6 مھاجر ۽ 8 انصار ھيا. ابو جھل، عتبہ بن ربيعه، شيبه بن ربيعه، اميہ بن خلف، ۽ وليد بن عتبہ سميت 70 ڄڻا ھن جنگ ۾ مارجي ويا. ابو جھل زخمي ٿيل پوئين پساهن ۾ ھيو عبدالله بن مسعود تلوار سان سر قلم ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. 70 ڄڻا قيد ڪيا ويا جن ۾ عباس بن عبدالمطلب ، عقيلي بن ابو طالب ، نوفل، اسود ابن عامر پڻ شامل هئا. رسول ڪريم {{درود}} مسلمانن کي سختي سان تاڪيد ڪئي تہ قيدين سان نرمي وارو ورتاءُ رکن<ref name=" Awan " />. سن 2 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن حضرت علي ڪرم الله وجهه جي ڪنيت ابو تراب تجويز ڪئي<ref name=" ٺٽوي " />. غزوه بدر کان پوءِ ساڳي سال ابو لهب عدسہ نالي ھڪ موذي ۽ وچڙندڙ چمڙي جي بيماري ۾ فوت ٿي ويو<ref name ="الھدہ " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، صہ 67 </ref><ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال پاڻ سڳورن {{درود}} پنھنجي نياڻي سيدہ فاطمه الزهراء رضه جو نڪاح حضرت علي ڪرم الله وجهه سان ڪرايو. سن 3 ھجري ۾ شعبان جي مھيني ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن جو بيبي حفصه بنت عمر سان نڪاح ٿيو. ساڳي سال رمضان جي مھيني ۾ سندن نڪاح بيبي زينب بنت خزيمه ھلاليه سان ٿيو. ھن سال پاڻ سڳورن {{درود}} جن جو ڏھوٽو عبدالله بن عثمان بن عفان وفات ڪري ويو<ref name="ٺٽوي " />. ربيع الاول جي مھيني ۾ ساڳي سال سندن نياڻي سيدہ ام ڪلثوم جو نڪاح عثمان بن عفان رضه سان ٿيو ۽ ساڳي سال امام حسن رضه جو جنم ٿيو. ان جو نالو والدين حرب رکيو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس حسن جو نالو ڏنو<ref name=" علوي" />. شبر، شبير ۽ مشبر ھارون نبي جي پٽن جا نالا ھيا جيڪي عبراني زبان جا لفظ ھيا انھن جو عربي بدل حسن ، حسين ۽ محسن ھيا<ref name="علوي " />. سن 3 ھجري ۾ ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق 4 ھجري ۾ شراب کي حرام ڪيو ويو<ref name=" طبري " />. ساڳي سال شوال جي مھيني ۾ غزوه احد وارو واقعو پيش آيو جنھن ۾ 70 اصحابي شھيد ٿيا جن ۾ حمزہ رضه، مصعب بن عمير رضه ، عبدالله بن جحش رضه پڻ شامل هئا<ref name="ٺٽوي " />. بدر جي شڪست ھڪ سال پوء قريش مڪي مان 3000 ماڻھن جو لشڪر مديني تي حملي لاء موڪليو ۽ مسلمانن جو 1000 ماڻھن جو لشڪر مديني مان نڪتو جنھن مان عبدالله بن ابي ۽ سندس 300 ساٿي شوط واري مقام لڳ رستي مان ئي واپس مديني موٽي ويا جنھن سبب بنو سلمه ۽ بنو حارثه قبيلن جا ماڻھو پڻ دلشڪستا ٿيا ۽ انھن پڻ موٽڻ جو ارادو ڪيو ھو پر پوء باقي 700 ڄڻا جبل احد جي ڪڇ لڳ مديني کان 4 ميلن جي فاصلي تي پھتا جتي جنگ لڳي<ref name =" مودودي" > تفھيم القرآن، مولانا ابوالاعلیٰ مودوي، جلد 1, صه 230، 284, 285، 300, 35 ايڊيشن، </ref>. قريش جو لشڪر 12 شوال سن 3 ھجري (20 مارچ 625ع) تي جبل احد لڳ اربع جي ڏينهن خيما کوڙيا ۽ مسلمانن جو لشڪر جمعي ڏينهن مديني مان روانو ٿيو<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي پٺيان احد جبل ھيو ۽ سامھون مڪي وارن جو لشڪر ، پاسي ۾ ھڪ جابلو لنگھ تي عبدالله بن جبير جي قيادت ۾ 50 تيراندازن جو جٿو ويھاريو ويو جن کي حڪم ھيو تہ ڪنھن کي بہ مسلمانن جي لشڪر طرف اچڻ نه ڏين ، ڪنھن صورت ۾ بہ اتان نہ ھٽن ڀلي کڻي پکين کي انھن جون ٻوٽيون نوچيندي ڇونہ ڏسن پر جاء تان ھرگز نه ھٽن<ref name=" مودودي " />. نبي ڪريم {{درود}} جن عبدالله بن جبير جي سرواڻي ۾ پنجاھ کن تيراندازن کي ٻن جبلن وچ واري گھاٽ تي مقرر ڪيو ھو ۽ حڪم ڏنو ھو تہ ھر حالت ۾ پير پٺتي نہ ھٽائين پوء کڻي سوڀ ٿئي يا نہ ٿئي. عبدالله بن جبير ۽ ڪجهه ڄڻا حڪم تي ڪاربند رھيا باقي ٻيا سڀ مال غنيمت جي ميڙڻ ۾ لڳي ويا. عبدالله بن جبير پنھنجي مقام تي ئي شھيد ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي" /><ref name ="دلائل " > دلائل النبوة، بيھقي، جلد 3, صه 229</ref><ref name=" مودودي " />. ،،مشرڪن جي لشڪر ۾ خالد بن وليد رسالدار ھيو جنھن صورتحال جو فائدو وٺندي 100 گھوڙي سوارن جي دستي کي احد جبل جي پٺيان ڦيرائي ان جابلو لنگھ کان مسلمانن جي لشڪر تي حملو ڪيو جنھن سان بازي ڦري وئي ۽ ڀڄي ويل دشمن پڻ موٽي اچي حملي آور ٿيا<ref name=" مودودي " />. رڳو ڪجهه جانثار مقابلي ۾ ڄمي بيٺا باقي مسلمانن ۾ ڀاڄ پئجي وئي<ref name=" مودودي " />. جنگ ۾ اھو اڃان تائين حل نہ ٿي سگھندڙ معمو بڻيل آهي تہ آخر مڪي وارا مڪمل فتح کان اڳ ڇو اتان پوئتي موٽي ھليا ويا<ref name=" مودودي " />. غزوه احد ۾ عتبه بن ابي وقاص پاڻ سڳورن {{درود}} کي پٿر ھيون جنھن سان اڳين ڏندن مان ساڄي پاسي ھيٺيون ڏند مبارڪ شھيد ٿيو<ref name="ٺٽوي " />. ابي بن خلف پاڻ سڳورن {{درود}} مٿان تلوار سان حملو ڪيو ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ ۾ ھڪ ننڍڙو نيزو ھيو، جڏھن ويجھو ٿيو تہ ان مشرڪ کي اھو نيزو ھنيو جنھن سان سندس پاسيراٽيون ڀڄي پيون جيڪو پوء مڪي کان ھڪ ڏينھن جي پنڌ تي واقع مرالظھران نالي ڳوٺ ۾ فوت ٿي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. مشرڪن جي لشڪر مان عبدالله بن شھاب پاڻ سڳورن {{درود}} ڏانھن تير اڇلائي کين زخمي ڪيو. اھو بعد ۾ مسلمان ٿيو ۽ امام زھري جو ڏاڏو ھيو<ref name="ٺٽوي " />. کيس عبدالله اصغر پڻ سڏيندا هئا<ref name ="سيرتون " > سيرة ابن اسحاق، صه 305 ۽ سيرت ابن ڪثير جي جلد 3 ، صه 59</ref>. غزوہ احد ۾ عبدالرحمان بن عوف کي 21 زخم رسيا<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="ھشام ابن " > سيرت ابن ھشام، جلد 2, صہ 88 </ref>. احد جي جنگ ۾ 70 مسلمان شھيد ٿيا<ref name=" مودودي " />. ابوسفيان ويندي وقت مسلمانن کي چيلينج ڪيو تہ ايندڙ سال بدر جي ي مقام تي انھن سان مقابلو ٿيندو.<ref name=" مودودي " /> احد جي شھيدن مان نبي ڪريم {{درود}} جن پھريان حمزه رضه جي نماز جنازه پڙھائي ۽ بعد ۾ سڀني شھيدن جي. ھر شھيد کي آڻي حمزه رضه جي ميت ڀرسان رکيائون پوء ان جي نماز پڙھي وئي اھڙي طرح حمزه رضه جي مٿان 70 ڀيرا نماز پڙھي وئي. ان روايت جي بنياد تي حنفين ويجھو شھيد جي نماز پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. ھڪ روايت مطابق نبي ڪريم {{درود}} جن شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھائي ھئي ان ڪري شافعين ۾ شھيدن جي جنازي جي نماز نہ پڙھي ويندي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن ن 4 ھجري ۾ غزوه بنو نضير جو واقعو پيش آيو جنھن جي پڄاڻي بعد ان قبيلي جي ماڻهن کي سندن گھرن ۽ گھاٽين مان تڙي ڪڍيو ويو<ref name=" ٺٽوي" />. ھڪ روايت مطابق ساڳي سال شراب جي حرمت جو حڪم آيو<ref name="ٺٽوي " />. سن 4 ھجري ۾ ام المؤمنين بيبي زينب رضه وفات ڪئي. ساڳي سال نماز ۾ قصر جو حڪم آيو. سن 5 ھجري ۾ غزوه خندق واقع ٿي. جنگ ۾ مخالف لشڪر مان حبان بن قيس جو تير سعد بن معاذ کي پٺي واري ڦڻي ۾ لڳو جيڪو غزوہ خندق ۽ غزوہ بنو قريظه جي پڄاڻي کانپوءِ وفات ڪري ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ساڳي سال غزوہ بنو قريظه ۾ يھودين جو سردار ۽ بيبي صفيه رضه جو پيءُ حيي بن اخطب مارجي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 5 ھجري ۾ بنو مزينہ وارن جي وفد ۽ عبدالقيس واري وفد نبي ڪريم {{درود}} جن سان ملاقات ڪري اسلام ۾ داخل ٿيا. ساڳي سال ذوالحج جي مھيني ۾ رسول الله {{درود}} پنھنجي گھوڙي تي سوار ٿي غابہ ڏانھن وڃي رھيا ھئا تہ گھوڙي تان ڪري پيا جنھن ڪري سندن پير مڙي پيو ۽ پاسي ۾ رھڙا بہ آيا جنھن ڪري ڪيترا ڏينھن گھر کان ٻاهر نه نڪتا ۽ مسجد ۾ بہ نہ وڃي سگھيا ۽ نماز گھر ۾ ويٺي ادا ڪئي<ref name="ٺٽوي " /><ref name =" شرح" > شرح علیٰ المواھب اللدنيہ، زرقاني، جلد 3, ص 97 </ref>. سن 5 ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن مديني ۾ گھوڙن جي گوء ڪرائي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name ="جلد 4 " > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 4, صہ 353</ref><ref name ="ابن الاثير 1 " > اسد الغابہ، ابن الاثير، جلد 1, صہ 23</ref>. سن 5 يا ھڪ روايت مطابق 6 ھجري ۾ غزوه بني مصطلق واقع ٿي جنھن بعد بيبي عائشه رضه مٿان بھتان وارو افڪ جو واقعو پيش آيو<ref name=" ٺٽوي " />. افڪ معني آهي اھڙي ڳالھ ڪرڻ جيڪا حقيقت جي ابتڙ ھجي<ref name=" علوي " />. سن 6 يا 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن اھڙي منڊي تيار ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن ۾ ٽن سٽن ۾ محمد رسول الله کليل ھجي. اھڙيءَ طرح يعلیٰ بن اميہ نالي صحابي اھا منڊي تيار ڪئي جنھن جي مھر ۾ مٿين سٽ ۾ الله وچين ۾ رسول ۽ ھيٺين سٽ ۾ محمد اڪريو ويو. منڊي تيار ٿيڻ بعد نبي ڪريم {{درود}} جن عجمي حاڪمن کي 6 خط موڪلي دين جي دعوت ڏني<ref name=" ٺٽوي " />. اھي خط عمرو بن اميه ذريعي حبش جي حاڪم نجاشي ڏانھن، دحيہ بن خليفه ڪلبي ذريعي روم جي قيصر (سيزر) ھرقل ڏانھن ، عبدالله بن خذافہ سھمي ذريعي ايران جي ڪسرا ( خسرو) پرويز بن ھرمز بن نوشيروان ڏانھن، حاطب بن ابي بلتعہ لخمي ذريعي مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس ڏانھن ۽ شجاع بن وھب ذريعي دمشق جي ھڪ ماڳ غوطہ جي حاڪم حارث بن ابوشمر غساني ڏانهن ۽ سليط بن عمرو ذريعي يمامہ جي حاڪم ھوذہ بن علي حنفي ڏانهن روانا ڪيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 6 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} طرفان اٺن جي گوء پڻ ڪرائي وئي جنھن ۾ پاڻ سڳورن جي ڏاچِي قصواء پڻ شامل ھئي پر ان کان ھڪ اعرابي جو توڏو گوء کڻي ويو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ نبي ڪريم {{درود}} جن عمرةالقضاء ادا ڪيو ۽ ڏاچي تي سوار ٿي مڪي ۾ داخل ٿيا جنھن جي مھار عبدالله بن رواحہ جي ھٿ ۾ ھئي. جڏھن بيت الله جي طواف لاء مسجد الحرام ۾ ۾ داخل ٿيا تہ ڪافر ڪنڊ ۾ ويٺا هئا<ref name=" ٺٽوي " />. ان وقت پاڻ سڳورن {{درود}} جن بلال رضه کي حڪم ڏنو ته ڪعبي جي ڇت تي بيھي اذان چوي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" البدايہ 2" > البدايہ والنھايہ، جلد 1, صہ 232 </ref> <ref name =" بڪري 2" > تاريخ الخميس، ديار بڪري، جلد 2, صه 63 </ref><ref name =" شامي 5" > سبل الھدہ والرشاد، شامي، جلد 5, صه 193 </ref>. پاڻ سڳورا {{درود}} جن تڏھن ڪعبي ۾ بتن جي ھجڻ ڪري داخل نہ ٿيا ۽ اٺين ھجري ۾ مڪي جي فتح وقت بتن ٽوڙڻ بعد ان ۾ داخل ٿيا<ref name=" ٺٽوي " /> <ref name ="المغازي 1 " > المغازي، واقدي، جلد 2, صه 738</ref><ref name =" قسطلاني 2" > شرح علي المواھب اللدنيہ، قسطلاني، جلد 2, صه 657 ۽ 658 </ref>. عمرة القضاء جي ادائيگي بعد حمزه رضه جي ننڍڙي نياڻي امامه يا عمارہ پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي چاچا چاچا سڏيندي ڪڍ آئي جيڪا مديني تائين بيبي فاطمه الزهراء رضه وٽ رھي جنھن کي بعد ۾ سندس سؤٽ جعفر رضه جي سنڀال گهٽ آندو ويو جنھن جي گھرواري عمارہ جي ماسي ھئي ۽ نبي ڪريم {{درود}} جن فرمايو تہ ماسي ماء جي جاء تي آهي<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 يا 8 يا 10 ھجري ۾ رسول الله {{درود}} جن غسان جي حاڪم جبلہ بن ايھم ڏي دين جي دعوت جو خط موڪليو جنھن جي جواب ۾ اھو مسلمان ٿيو<ref name=" ٺٽوي " />. سن 7 ھجري ۾ مصر ۽ اسڪندريہ جي حاڪم مقوقس قبطي پاڻ سڳورن {{درود}} جي خدمت ۾ سوکڙيون موڪليون جن ۾ ٻه ٻانھيون ماريه قبطيہ ۽ سندس ڀيڻ سيرين ، يعفور نالي گڏھ، دلدل نالي ھڪ خچر ، 20 عدد نفيس ململ جا ٿان، ھزار مثقال سون ، اعلي قسم جي ماکي ، ھڪ ڪاٺي جي ٺھيل شامي سرمي داڻي ، آئينو ، ڦڻي شامل ھيا<ref name=" ٺٽوي " />. سن 8 ھجري ۾ صفر جي مهيني ۾ عمرو بن العاص ، خالد بن وليد ۽ عثمان بن ابو طلحه مديني اچي پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي ھٿ تي مسلمان ٿيا جن مان ٻہ مھينن بعد خالد بن وڏو ليد جنگ موته ۾ شرڪت ڪئي ۽ فتح تي کيس نبي ڪريم {{درود}} جن سيف الله جو لقب ڏنو<ref name=" ٺٽوي " />. ==نبي محمد ==غزوات== الله جي راھ ۾ اھا جنگ يا جنگي مھم يا جھادي مھم جنھن ۾ رسول الله {{درود}} جن شرڪت ڪئي ان کي غزوہ سڏيو ويندو آهي. زيد بن ارقم غزوات جو ڪل تعداد 19 ۽ جابر بن عبدالله وري 21 ٻڌايو آھي.<ref name="علوي " /> موسیٰ بن عقبه، ابن اسحاق، واقدي، ابن سعد، قسطلاني، ابن جوزي ۽ دمياطي انھن جو تعداد 27 ۽ علامه ابو عبدالله شامي پنھنجي ڪتاب ''سبل الھدیٰ والرشاد'' ۾ تعداد 28 ڄاڻايو آهي.<ref name=" علوي " /> ==نبي محمد ﷺ جي جنگي مهمن جي فهرست== {{legend2|pink|جن ۾ حضور ﷺ جن شرڪت ڪئي (28)|border=1px solid #AAAAAA}}<br />{{legend2|#EEEEEE|جن ۾ حضور ﷺ جن حصو نه وٺو (73)|border=1px solid #AAAAAA}} {| class="wikitable" style="text-align: right;" ! width ="12" | قسم ! width ="250" | نالو ! width ="80" | عیسوي تاريخ<ref name="watt2">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> ! width ="50" | ھجري سال<ref name="watt32">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> |- ! style="background: #EEEEEE;" |1 | سریه حمزه بن عبدالمطلب<ref name="watt33">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مارچ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |2 | سریه عبيده بن حارث | اپريل 623ع | 1 '''<small>هجري</small>''' |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |3 | الخرار جي مھم<ref name="watt322">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | مئي 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |4(1) | ودان جو گشت (الابواء) | آگسٽ 623ع | 1 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |5(2) | بواط جي مهم<ref name="watt323">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |6(3) <br /> | بدر جي پهرين مهم (صفوان)<ref name="watt324">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | سيپٽمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |7(4) | ذوالعشيره جو گشت | ڊسمبر، 623ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |8 | نخله جي مهم<ref name="watt325">{{Cite book|first=W. Montgomery|last=Watt|authorlink=|year=1956|title=Muhammad at Medina|url=https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp|publisher=Oxford At The Clarendon Press|pages=[https://archive.org/details/muhammadatmedina029655mbp/page/n360 339]–343|isbn=|location=}}</ref> | جنوري، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |9(5) | [[غزوہ بدر]] <ref name="الرحيق المختوم2">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | 13 مارچ، 624ع<ref name="الرحيق المختوم">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref> | <small>_{'''17 رمضان'''} '''^{2 ھجری<ref name="الرحيق المختوم3">[[الرحيق المختوم (كتاب)|الرحيق المختوم]]، [[صفي الرحمن المباركفوري]]، الناشر: دار الهلال - بيروت، الطبعة الأولى</ref>}'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |12(6) | بنو قنيقاع جو محاصرو | اپريل، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |13(7) | سويق جو معرڪو | مئي، 624ع | 2 <small>'''هجري'''</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |14(8) | الڪدر جو معرڪو | جون، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |15 | ڪعب ابن اشرف جو قتل | آگسٽ، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |16(9) | ذوالعمر جو ڇاپو | سيپٽمبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |17(10) | بحران جو معرڪو | آڪٽوبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |18 | ذي القرده جو ڇاپو | نومبر، 624ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |19(11) | [[احد جي جنگ|غزوہ احد]] | 23 مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |20(12) | حمراء الاسد جي جنگ | مارچ، 625ع | <small>3 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |21 | قطان جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |22 | عبدالله ابن انيس جي مهم | جون، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |23 | الراجي جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |24 | بئر معونه جي مهم | جولائي، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |25(13) | بنو نضیر سان جنگ | آگسٽ، 625ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |26(14) | بدر الموئد جي مهم | اپريل، 626ع | <small>4 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |27(15) | ذات الرقه جي مهم | جون، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |28(16) | دومہ الجندل جی مھم | سيپٽمبر، 626ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |29 | المريس جي مهم | جنوري، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |30(17) | [[غزوه خندق|الاحزاب (خندق جی جنگ)]] | اپریل، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |31(18) | بنو قریظہ جو محاصرو | مئي، 627ع | <small>5 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |32 | محمد ابن مسلمه جي مهم | جون، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |33(19) | ٻنو لحيان تي حملو | جولائي، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |34 | ذوالقرد جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |35 | عڪاشه ابن محصن جي مهم | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |36 | بنو ثعلبه تي پهريون حملو | آگسٽ، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |37 | بنو ثعلبه تي ٻيون حملو | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |38 | زيد بن حارثه جي مهم (الجموم) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |39 | زيد بن حارثه جي مهم (العيص) | سيپٽمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |40 | بنو ثعلبه تي ٽيون حملو | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |41 | زيد بن حارثه جي مهم (الحسما) | آڪٽوبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |42 | زيد بن حارثه جي مهم (وادي القري) | نومبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |43 | عبدالرحمان بن عوف جي مهم | ڊسمبر، 627ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |44 | فدڪ جی مھم | 628 | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |45 | وادي القري جي ٻي مهم | 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |46 | ڪرز بن جابر الفهري جو حملو | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |47 | عبدالله ابن رواحه جي مهم | فيبروري، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |48(20) | [[صلح حدیبیہ]] | مارچ، 628ع | <small>6 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |49(21) | فدڪ جی فتح | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |50(22) | [[غزوہ خيبر]] | مئي، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |51(23) | وادي القري جي ٽئين مهم | مئي 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |52 | عمر ابن الخطاب جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |53 | ابوبڪر صديق جي مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |54 | بشير ابن سعد انصاري جي فدڪ ڏانهن مهم | ڊسمبر، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |55 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (ميفاه) | جنوري، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |56 | بشير ابن سعد الانصاري (يمن) | فيبروري، 628ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |57 | ابن ابي العوجا السلمي جي مهم | اپريل، 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |58 | غالب بن عبدالله الليثي (فدڪ) جي مهم | مئي 629ع | <small>7 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |59 | غالب بن عبدالله الليثي جي مهم (القديد) | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |60 | شجاع بن وھب الاسدي جي مهم | جون، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |61 | ڪعب بن عمير غفاري جي مهم | جولاءِ 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |62 | موته جي جنگ | سيپٽمبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |63 | عمرو بن العاص جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |64 | ابو عبيده بن الجراح جي مهم | آڪٽوبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |65 | ابي حدرد الاسلميءَ جي مهم | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |66 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جو مهم (خديره) | نومبر، 629ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |67 | ابو قتاده بن ربيع الانصاري جي مهم (بطن عدم) | ڊسمبر، 629عڱ | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |68(24) | فتح مڪه | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |69 | خالد بن وليد جي مهم (نخله) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |70 | عمرو بن العاص جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |71 | سعد بن زيد اشهلي جو حملو | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |72 | خالد بن وليد جي مهم (بنو جذيمه) | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |73(25) | غزوہ حنین | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |74 | طفيل بن عمرو الدوسي جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |75(26) | جنگ اوطاس | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |76 | ابو عامر اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |77 | ابو موسيٰ اشعري جي مهم | جنوري، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |78(27) | طائف جو محاصرو | فروری، 630ع | <small>8 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |79 | عیینه بن حصن جي مهم | اپریل/مئي 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |80 | قتبه ابن عامر جي مهم | مئي/جون، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |81 | ضحاڪ الڪلابي جي مهم | جون/جولاء، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |82 | علقمه بن مجاذز جي مهم | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |83 | علي ابن ابي طالب جي مهم (الفلس) | جولاء/آگسٽ، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |84 | عڪاشه بن محصن جي مهم (عذره ۽ بليه) | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: pink;" |85(28) | [[تبوڪ جي مهم|غزوہ تبوڪ]] | آڪٽوبر-ڊسمبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |86 | خالد بن الوليد جي دومة الجندل جي پهرين مهم | آڪٽوبر، 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |87 | ابو سفيان بن حرب جي مهم | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |88 | مسجد ضرار کي ڊاهڻ | 630ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |89 | خالد بن الوليد جي دومه الجندل جي ٻي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |90 | صُراد بن عبدالله جي مهم | اپريل، 631ع | <small>9 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |91 | خالد بن الوليد جي مهم (نجران) | جون-جولاءِ، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |92 | علي بن ابي طالب جي مهم (مذحج) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |93 | علي ابن ابي طالب جي مهم (همدان) | ڊسمبر، 631ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |94 | ذو الخُلصہ (بت) جو خاتمو | اپريل، 632ع | <small>10 هجري</small> |-<!-- New row starts here --> ! style="background: #EEEEEE;" |95 | اسامة بن زيد جي مهم (موته) | مئي، 632ع | <small>10 هجري</small> |} [[ودان]] جي مقام تي [[غزوه ابوآء]] يا غزوه ودان (11 صفر 2 ھجري)، [[بواط]] جي مقام تي [[غزوه بواط]] (ربيع الاول 2 ھجري)، [[بدر]] جي مقام تي [[غزوه سفوان]] يا غزوه بدر اولا ( ربيع الاول 2 ھجري)، [[عشيره]] جي مقام تي [[غزوه عشيره]] ( جمادالاول 2 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدر]] ( 17 رمضان 2 ھجري)، [[قرقرة الڪدر]] جي مقام تي [[غزوه قرقرة الڪدر]] يا غزوہ بني سليم (شوال 2 ھجري)، [[عريض]] جي مقام تي [[غزوه سويق]] (5 ذوالحج ھجري)، [[نجد]] جي مقام تي [[غزوه ذي امر]] يا غزوہ غطفان (محرم 3 ھجري)، [[بحران جو مقام|بحران جي مقام]] تي [[غزوه فرع]] (ربيع الاول 3 ھجري)، [[مدينه منوره ]] جي مقام تي [[غزوه بنو قينقاع]] (جماد الاول يا شوال 3 ھجري)، [[احد جبل|جبل احد]] جي مقام تي [[غزوه احد]] ( شوال 3 ھجري)، [[حمراء الاسد ]] جي مقام تي [[غزوه حمراء الاسد]] (17 شوال 3 ھجري)، عاليه جي مقام تي [[غزوه بنو نضير]] (ربيع الاول 4 ھجري)، بدر جي مقام تي [[غزوه بدرالآخيرہ]] يا بدراموعد (شعبان 4 ھجري)، [[دومة الجندل]] جي مقام تي [[غزوه دومة الجندل]] (ربيع الاول 5 ھجري)، [[مريسيع]] جي مقام تي [[غزوه بنو مصطلق]] يا غزوه مريسيع (شعبان 5 ھجري)، مدينه منوره جي مقام تي [[غزوه خندق]] (شوال 5 ھجري)، [[غران]] جي مقام تي [[غزوه بنو قريظه]] (ذوالقعد 5 ھجري)، [[نجران]] جي مقام تي [[غزوه بنو لحيان]] (رجب 6 ھجري)، [[حديبيه]] جي مقام تي [[غزوه حديبيه]] (ذوالقعد 6 ھجري)، [[ذي قرد]] جي مقام تي [[غزوہ ذي قرد]] ( ذوالحج 6 ھجري)، [[خيبر]] جي مقام تي [[غزوہ خيبر]] ( محرم 7 ھجري), [[واديء القریٰ]] جي مقام تي [[غزوہ واديءِ القریٰ]] ( صفر 7 ھجري)، نجد جي مقام تي [[غزوہ ذات الرقاع]] يا غزوہ محارب و بني ثعبله ( 10 ربيع الاول 7 ھجري), مڪي شريف جي مقام تي غزوہ [[فتح مڪه]] (10 رمضان 8 ھجري), [[حنين]] جي مقام تي [[غزوہ حنين]] ( 6 شوال 8 ھجري), [[طائف]] جي مقام تي [[غزوہ طائف]] ( شوال 8 ھجري), [[تبوڪ]] جي مقام تي [[غزوہ تبوڪ]] ( رجب 9 ھجري). جيڪي لشڪر رسول الله {{درود}} جن اصحابين جي اڳواڻي ۾ جھاد لاء روانا ڪيا پر پاڻ شرڪت نہ ڪئي ان جنگي مھم کي سرايا يا بعوث سڏيندا آهن. اھڙين جنگي مھمن جو تعداد اٽڪل 79 ھيو. ===صلح حديبيه=== سن 6 ھجري ۾ سومر جي ڏينهن ذوالقعد جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم {{درود}} جن احرام ٻڌو ۽ عمري جي نيت سان 1300 ھڪ روايت مطابق 1400 يا 1500 مسلمانن ۽ قرباني لاءِ 70 اٺن سميت مڪي ڏانھن روانا ٿيا ۽ جڏھن حديبيه پھتا تہ مشرڪن سندن رستي روڪ ڪئي جنھن بعد صلح ٿي ۽ مسلمانن بغير عمري جي موٽي ويا<ref name=" ٺٽوي " />. حديبيه ۾ صحابين ھڪ ٻٻر جي وڻ جي ھيٺان ويھي نبي ڪريم {{درود}} جن جي ھٿ تي ھٿ رکي بيعت ھنن لفظن ۾ ڪئي تہ "جي موت بہ آيو تہ پٺتي نہ ھٽنداسون". بيعت ۾ سڀ کان پھريون شخص ابو سنان وھب بن محصن اسدي ھيو<ref name="ٺٽوي " />. صلح واري موقعي تي معاھدو ڪيو ويو ته ڌريون ڏھن سالن تائين جنگ نہ ڪنديون. معاھدو حضرت علي ڪرم الله وجهه جن لکيو<ref name=" ٺٽوي " />. واپسي ۾ رستي ۾ سورة الفتح نازل ٿي === خيبر جي فتح=== سن 7 ھجري ۾ غزوه خيبر واقع ٿي<ref name=" ٺٽوي" />. خيبر ۾ يھودين جا 6 قلعا واقع ھيا جن مان سڀ کان مضبوط قلعو قموس ھيو جنھن جو مالڪ مرحب نالي سردار ھيو<ref name=" علوي" />. غزوه خيبر جي موقعي تي نبي ڪريم {{درود}} فرمايو تہ:"سڀاڻي اسان اسلامي جھنڊو ان شخص جي حوالي ڪنداسون جيڪو الله ۽ ان جي رسول سان محبت ڪندڙ ھوندو ۽ الله ۽ ان جو رسول ان سان محبت ڪندڙ ھوندا". ٻئي ڏينهن اھو جھنڊو علي بن ابي طالب رضہ کي ڏيندي فرمايو تہ: " اي علي! ھتان جي رھاڪن سان وڙھڻ ۾ تڪڙ نہ ڪجانء، پھريان سندن آڏو دين جي دعوت ۽ الله جي حقن جي ڄاڻ رکجان. پوء رب سائين ھڪ ماڻھو کي به تنھنجي ھتان ھدايت تي ھلايو تہ تنھنجي لاء اھو ڳاڙھن اٺن کان بہ ڀلو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. ھن غزوہ ۾ مسلمانن جي لشڪر مان 15 ماڻھو فوت ٿيا جڏھن ته يھودين جا 93 ڄڻا مارجي ويا جن ۾ انھن جا جنگي جوڌا مرحب ۽ سندس ڀاء حارث، ٻہ سردار عامر ۽ ياسر پڻ شامل هئا<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب ، حارث ۽ عامر کي علي بن ابي طالب رضہ ۽ ياسر کي زبير بن عوام ۽ ھڪ ٻي روايت مطابق علي بن ابي طالب رضہ قتل ڪيو<ref name=" ٺٽوي " />. مرحب سان ويڙھ دوران علي بن ابي طالب تلوار جو زوردار وار مرحب جي مٿي تي ڪيو جيڪو ان جي لوھي ٽوپلي، ۽ مٿي کي چيري سندس ڏندن تائين لڳو ۽ مرحب مارجي ويو<ref name=" Awan " />. جنگ ۾ جڏھن ڇتي ويڙھ شروع ٿي تہ پاڻ سڳورن {{درود}} فرمايو ته "ھاڻي تنور تتو آھي"<ref name=" ٺٽوي " />. سخت ويڙھ بعد قاموس قلعو مسلمانن جي قبضي ۾ آيو تہ يھودين رحم جي درخواست ڪئي جيڪا قبول ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. خيبر جي فتح بعد مرحب جي ڀائٽي ۽ ھڪ امير سلام بن مشڪم جي زال زينب بنت حارث نبي ڪريم {{درود}} جن دعوت ڪئي جنھن ۾ ٻاڪري گوشت جي ڀاڄي ۾ زھر وجھي کين کارايو پر نبي ڪريم {{درود}} جن کيس معاف ڪري ڇڏيو ۽ بعد ۾ اھا عورت مسلمان ٿي وئي<ref name=" ٺٽوي " /><ref name =" الاصابہ 1" > الاصابہ، ابن حجر، جلد 4, صہ 314 </ref>. ھڪ ٻي روايت مطابق جڏھن بعد ۾ زھر سبب بشر بن براء فوت ٿي ويو تہ ان جي قصاص ۾ کيس قتل ڪيو ويو<ref name="ٺٽوي " /><ref name ="البدايہ 1 " > البدايہ والنھايہ، ابن ڪثير، جلد 4, صہ 210 </ref>. === مڪي جي فتح=== صلح حديبيه کان پوء مسلمانن کي امن سان تبليغ جو موقعو ملي ويو. قريش جي بڇ تي سندن اتحادي بنو بڪر قبيلي وارن بنو خزاعہ وارن تي حملو ڪيو جنھن ۾ قريش جا عڪرمہ بن ابوجھل ۽ صفوان بن اميه وارا شناخت مٽائي بنو بڪر وارن سان گڏجي وڙھيا. انھن حرم ۾ پناھ ورتي پر کين اتي قتل ڪيو ويو. بنو خزاعہ وارا مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} وٽ دانھن کڻي آيا ۽ انصاف جي گھر ڪئي. نبي ڪريم {{درود}} قريش ڏانھن ھيٺين ٽن شرطن مان ڪو به ھڪ قبول ڪرڻ جو مطالبو ڪيو: <br/> # جن کي قتل ڪيو ويو انھن جي خون بھا ادا ڪيو.<br/> # قريش بنو بڪر قبيلي سان اتحاد ختم ڪن.<br/> #صلح حديبيه جي منسوخي جو اعلان ڪن.<br/> قريشن صلح حديبيه جي منسوخي جو شرط قبول ڪيو. جڏھن مسلم نمائندو واپس ھليو ويو تہ پوء انھن ارادو تبديل ڪيو ۽ ابوسفيان مديني ۾ نبي ڪريم {{درود}} سان صلح حديبيه جي ٻيھر بحالي لاء ملڻ آيو پر نبي ڪريم {{درود}} ساڻس نه مليو. ھن صحابين کي منٿ ڪئي تہ سندس مدد ڪن پر ڪجهه نہ وريس<ref name="Awan " />. 10 رمضان سن 8 ھجري تي مسلمانن جي ڏھ ھزار ماڻھن جي لشڪر سان نبي ڪريم {{درود}} مڪي ڏانھن روانو ٿيو. حرم ۾ رتوچاڻ کان بچڻ خاطر ان روانگي کي مخفي رکيو ويو تہ جيئن مڪي وارن کي تعجب ۾ وجھجي. جڏھن مڪي ٻاھران خيما کوڙيا ته رات جو لشڪر جي ھر سپاھي کي الڳ باھ ٻارڻ جو حڪم ڏنو. ان وقت باھ جي ھڪ مچ جو مطلب 10 کان 15 ماڻھن جي بيٺڪ سمجھيو ويندو ھو<ref name=" Awan " />. ابوسفيان ، حاڪم اب حزام ۽ بديل ابن ورقه صلح جي لاء مسلمانن جي ڪئمپ ۾ پھتا پر ھاڻي اھو وقت ڪانه رھيو. ان بعد ابوسفيان عباس بن عبدالمطلب جي مدد سان نبي ڪريم {{درود}} وٽ معافي لاء پيش ٿيو. عمر بن خطاب کيس اسلام جو سخت دشمن ھجڻ ڪري مارڻ لاء زور ڀريو پر نبي ڪريم ان تي رحم ڪندي فرمايو تہ ڊپ نہ ڪر. ان کي اسلام ۾ داخل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي پر ھو ان لاء راضي نہ ھيو. جڏھن ٻئي ڏينهن تي اسلامي لشڪر جا جٿا مڪي ۾ داخل ٿيندي ڏٺا تہ پوء مسلمان ٿيو<ref name=" Awan" />. مڪي وارن مقابلو نہ ڪيو پر عڪرمہ جي ٽولي خالد بن وليد واري جٿي تي حملو ڪري ٽن مسلمانن کي ماريو ۽ عڪرمہ جي جٿي مان 13 ڄڻا مارجي ويا ۽ عڪرمہ ڀڄڻ تي مجبور ٿي ويو. ڪعبي ۾ موجود 360 بتن کي ڊاٿو ويو<ref name=" Awan " />. اعلان ڪيو ويو تي جيڪي گھرن جي اندر در بند ڪري ويھندا، جيڪي ھٿيار ڦٽي ڪندا يا جيڪي ابوسفيان جي گھر ۾ پناھ وٺندا انھن لاء عام معافي ھوندي. جن جن نبي ڪريم {{درود}} سان مجرمانه زيادتيون ڪيون ھيون نبي ڪريم {{درود}} انھن سڀني کي معاف ڪري ڇڏيو<ref name=" Awan " />. مڪي جي فتح بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪرڻ جي فرض جي حڪم کي رد ڪيو ويو<ref name=" ٺٽوي " />. ===طائف جي فتح=== مڪي جو فتح بعد طائف وارا بدوين جا ھوازين، ٽقف ۽ ٻيا مشرڪ قبيلا مسلمانن تي حملي جو منصوبو جوڙڻ لڳا. نبي ڪريم {{درود}} جن سندن مڪي تي چڙھائي کان اڳ ساڻن جنگ جي تياري ڪئي ۽ شوال سن 8 ھجري ۾ ٻارھن ھزار مسلمانن جي لشڪر سان طائف طرف روانا ٿيا ۽ جڏھن حنين جي اونھي ۽ سوڙھي وادي ۾ مڪي کان 10 ميلن جي فاصلي تي طائف واري رستي تي پھتا تہ مٿانھن پاسن کان سندن مٿان تيرن جي برسات ڪئي وئي<ref name=" Awan " />. مسلمانن جي لشڪر ۾ ڀاڄ پئي رسول ڪريم {{درود}} کين سڏيندو رھيو. مؤمن ڀاڄ وارن مان رستو ڪڍي گھوڙا پڻ ڇڏي پيغمبر طرف وڌي ويڙھ شروع ڪئي جنھن بعد مشرڪن ۾ ڀاڄ پئي ۽ ثقف وارن طائف ۾ پناھ ورتي<ref name=" Awan" />. مسلمانن اڳتي وڌي طائف جو محاصرو ڪيو جنھن بعد طائف فتح ٿي ويو. قيدين کي آزاد ڪيو ويو ۽ طائف وارن قبيلن کي معافي ڏني وئي جن جي وڏي اڪثريت اسلام ۾ داخل ٿي وئي. مال غنيمت کي مڪي جي تازو اسلام ۾ داخل ٿيندڙن ۾ ورھايو ويو<ref name=" Awan " />. ==قرآن ۾ سندس تعارف== "اسان توھان کي حق جي علم سان خوشخبري ڏيڻ وارو ۽ ڊيڄارڻ وارو ڪري موڪليو"..(سورة البقرہ جي آيت 119). "مان توھان جي وچ ۾ توھان مان ئي ھڪ رسول موڪليو، جيڪو توھان کي منھنجون آيتون ٻڌائي ٿو ، توھان جي زندگين کي سنواري ٿو ، توھان کي ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو، ۽ توھان کي اھي ڳالھيون سيکاري ٿو جيڪي توھان نہ ڄاڻيندا هئا"...(سورة البقرہ آيت 151). "اسان توکي ماڻھن لاء ھڪ رسول بڻائي موڪليو آهي. جنھن رسول جي اطاعت ڪئي ان دراصل الله جي اطاعت ڪئي".. (سورة النساء آيت 80). "تون الله جي راھ ۾ وڙھ، تون پنھنجي ذات کانسواءِ ڪنھن ٻئي لاء ذميدار ناھين" (سورة النساء آيت 83). "اي پيغمبر! جيڪو ڪجهه رب طرفان توتي نازل ڪيو ويو آهي اھو ماڻھن تائين پھچاء، جيڪڏهن تون ايئن نہ ڪيو ته تو پنھنجي پيغمبري جو حق ادا نہ ڪيو". ( سورة المائدہ ، آيت 67). " محمد ان کانسواءِ ڪجهه ناھي بس ھڪ رسول آھي ، ان کان اڳ ٻيا رسول بہ گذاري چڪا آهن"... ( سورة آل عمران ، آيت 144). "( اي پيغمبر) اھا الله جي رحمت آ جو تون ھنن ماڻھن لاء ڏاڍو نرم مزاج آھين " (سورة آل عمران ، آيت 159). " درحقيقت مومنن تي الله اھو وڏو احسان ڪيو آھي جو سندن وچ ۾ انھن منجھان ھڪ اھڙو رسول اٿاريو جيڪو کين ان جون آيتون ٻڌائي ٿو ، سندن زندگين کي سنواري ٿو ۽ کين ڪتاب ۽ حڪمت جي تعليم ڏئي ٿو..." ( سورة آل عمران ، آيت 164). == الوداعي حج == 25 ذوالقعد 10 ھجري (23 فيبروري 632) تي نبي ڪريم {{درود}} حج جي لاء مڪي مان مسلمانن جي ھڪ تمام وڏي اڪثريت سان گڏجي روانا ٿيا ۽ 4 ذوالحج تي مڪي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. 8 ذوالحج تي منا پھتا جتي 9 ذوالحج جي صبح تائين ترسيا ۽ پوء عرفات پھتا جتي نمرا ۾ خيما کوڙيا ويا<ref name=" Awan" />. اتي مسلمانن جو مجموعو ھڪ لک چاليھ ھزار جي لڳ ڀڳ ھيو. اھو حجةالبلاغ ( وڏو حج) ۽ حجة الوداع (الوداعي حج) سڏيو ويو<ref name="Awan " />. نبي ڪريم {{درود}} سٽ تي ويھي خطبو ڏنو. مقرر ٿيل ماڻھو وڏي آواز خطبي جي لفظن کي دھرائي رھيا ھئا تہ جيئن سمورن حاجين تائين خطبو پھچي<ref name=" Awan " />. ==سندس وڇوڙو== صفر جي آخري رات دير سان جنت البقيع طرف اصحابين جي قبرن طرف ويا ۽ انھن ڏينھن ۾ کين مٿي ۾ سور ۽ بخار شروع ٿي چڪو ھو. وفات کان 3 ڏينھن اڳ ڪمزوري ايتري وڌي وئي جو ابوبڪر صديق کي نماز جي امامت لاء چونڊيائون<ref name=" Awan " />. آخري ڀيرو امامت لاء علي بن ابي طالب ۽ فضل بن عباس جي سھاري سان مسجد نبوي ۾ داخل ٿيا<ref name=" Awan " />. سندن وفات بيبي عائشه رضه واري گھر ۾ ٿي جتي سندن تدفين ٿي جنھن جي مٿان ھاڻي سبز گنبذ واقع آهي<ref name="Awan " />. ==روضو مبارڪ== نبي ڪريم {{درود}} بيبي عائشه رضه جي حجري ۾ دفنايو ويو بعد ۾ ابوبڪر صديق ۽ عمر فاروق جن جي تدفين بي ان حجري ۾ ٿي جيڪو ھن وقت سبز گنبذ يا گنبذ خضرا جي ھيٺان واقع آهي. بيبي عائشه واري ان حجرو پھرين چوڪنڊو ھيو پر بعد ۾ عمر بن عبدالعزيز ان کي نئين سر تعمير ڪرائي پنج ڪنڊي ڪمري ۾ تبديل ڪرايو. ان جاءِ تي 1279ع ۾ مملوڪ سلطان المنصور قلاوون جي دور ۾ سفيد رنگ جو گنبذ تعمير ڪيو ويو جنھن کي بعد ۾ نيرو رنگ لڳايو ويو. 1481 ۾ مسجد ۾ باھ لڳڻ ڪري مسجد کي نقصان پھتو ۽ اھو گنبذ سڙي چڪو هو. جنھن بعد نئون گنبذ پڻ ڪاٺي جي فريم وارو جوڙيو ويو. موجوده گنبذ 1818ع ۾ عثمانيه خلافت جي خليفي محمد ٻئين تعمير ڪرايو جنھن کي 1837 ۾ پھرين ڀيرو سبز رنگ لڳايو ويو. [[File:The Green Dome, Masjid Nabawi, Madina.jpg|280px]] === تصويرون === <gallery mode="packed"> Raouda.JPG|حجره جي اولهندي پاسي کان ڏيک 'Madinah Sharif' Indian token.jpg|سترهين صدي جو ڪانسي جو سڪو، جنهن ۾ مملوڪ دور جو گنبذ ڏيکاريل آهي جيڪو موجوده گنبذ کان اڳ هو Burton Nabi.gif|سائي گنبذ، [[رچرڊ فرانسس برٽن]] جي حج واري سفرنامي ۾، {{circa|1850 عيسوي}} Khalili Collection Hajj and Arts of Pilgrimage Arc.pp-0254.11.jpg|گنبذ، جيڪو پهريون ڀيرو 1880ع ۾ [[محمد صادق (ڦوٽوگرافر)]] پاران تصويربند ڪيو ويو Mrs Aisha room.jpg|محمد ﷺ جي قبر جيڪا هتي ڏيکاريل حصي جي اندر واقع آهي </gallery> ==سيرت تي لکيل مستند ڪتاب== ==حديثن وارا مستند ڪتاب== ==حضرت محمد ﷺ ۽ مغربي فلاسافر== [[فائل:Muhammad Seal.svg|thumb|left|upright=0.8|حضرت محمد {{درود}} جي مھر جيڪا منڊي ۾ جڙيل ھئي ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ استعمال ڪئي ويندي ھئي]] ” پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي باري ۾ گوئٽي هڪ ڊگهو نظم لکيو جيڪو '''Mahomet's Gesang''' جي نالي سان مشهور آهي. ان نظم ۾ گوئٽي پاڻ سڳورن {{درود}} جي چهري جي هڪ محبت ڀري تصوير چٽي آهي هن نظم آخر ۾ گوئٽي لکيو آهي ته: ”پاڻ سڳورن {{درود}} جن جي چهري مبارڪ تي نظر پوڻ سان انسان سندن مفتون ٿي پوندو.“ جرمن فيلسوف لائبنز (Leibniz) (1646-1716ع) متعلق پروفيسر اشپيز لکيو آهي ته پاڻ سڳورن {{درود}} جن کي ’دين الفطرت‘ جو باني سمجهندو هو.<ref>ڊاڪٽر قاضي نبي بخش؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛ 1962ع</ref> ==درود ۽ صلوات== [[فائل:Salavat of the prophet.png|thumb|left|upright=1.5|صلوات]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مدينه المنوره ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا جج]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:قانون]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] sycmoocy5jrt3md74lolgtqup0pf163 0 6453 415211 121662 2026-09-27T17:41:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 415211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Use dmy dates|date=June 2023}} {{broader|Aaron}} {{primary sources |date=October 2021}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} {{Islamic prophets|Prophets in the Quran}}In Islam, '''{{lang|ar-latn|Hārūn ibn ʿImrān}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}}</ref> ({{langx|ar|هارون إبن عمران|4=[[Aaron]], son of [[Amram]]}}), the Biblical [[Aaron]], is a [[Prophets and messengers in Islam|prophet and messenger]] of [[God in Islam|God]], and the older brother of the prophet {{lang|ar-latn|[[Mūsā]]}} ([[Moses]]).<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> He along with his brother (Moses) preached to the Israelites during [[the Exodus]].<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref>{{clarify |date=June 2023}} {{صندوق معلومات شخص}} حضرت ھارون عليہ السلام [[الله]] جو ھڪ نبي ھيو. f8ueq9wlgqa8zjq8w0sxhyhxvlf9s0e 415212 415211 2026-09-27T17:54:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 415212 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{broader|Aaron}} {{primary sources |date=October 2021}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} {{Islamic prophets|Prophets in the Quran}}In Islam, '''{{lang|ar-latn|هارون عليه السلام}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}}</ref> ({{langx|ar|هارون إبن عمران|4=عمران جو پٽ هارون}})، [[بائبل]] جو آرون، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول |نبي ۽ رسول]] آهي ۽ {{lang|ar-latn|[[موسي عليه السلام]]}} ([[Moses]]).<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> جو وڏو ڀاءُ آهي. هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي عليه السلام) سان گڏ هجرت دوران بني اسرائيلن کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> {{clarify |date=June 2023}} {{صندوق معلومات شخص}} حضرت ھارون عليہ السلام [[الله]] جو ھڪ نبي ھيو. 22fmkclzwz10gk45o52wv8atx6bwtun 415213 415212 2026-09-27T17:59:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 415213 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)، [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسى عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي. هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي. {{Islamic prophets|Prophets in the Quran}}In Islam, '''{{lang|ar-latn|هارون عليه السلام}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}}</ref> ({{langx|ar|هارون إبن عمران|4=عمران جو پٽ هارون}})، [[بائبل]] جو آرون، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول |نبي ۽ رسول]] آهي ۽ {{lang|ar-latn|[[موسي عليه السلام]]}} ([[Moses]]).<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> جو وڏو ڀاءُ آهي. هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي عليه السلام) سان گڏ هجرت دوران بني اسرائيلن کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> {{clarify |date=June 2023}} {{صندوق معلومات شخص}} حضرت ھارون عليہ السلام [[الله]] جو ھڪ نبي ھيو. 3ahwziv8w35uyolezhop947ks960bl3 415306 415213 2026-09-28T05:35:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 415306 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)، [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسى عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي. هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي. اسلام ۾،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> موسي <ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> جو وڏو ڀاءُ آهي. هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي عليه السلام) سان گڏ هجرت دوران بني اسرائيلن کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> {{صندوق معلومات شخص}} حضرت ھارون عليہ السلام [[الله]] جو ھڪ نبي ھيو. 02bs208tol6gs4h8ai6fbg4j3u76ik0 415307 415306 2026-09-28T05:39:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 415307 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسى عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> {{صندوق معلومات شخص}} حضرت ھارون عليہ السلام [[الله]] جو ھڪ نبي ھيو. o6mbvnhgkudaixyxphaclp99tqi3qxf 415308 415307 2026-09-28T05:41:45Z Ibne maryam 17680 415308 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{صندوق معلومات شخص}} ==حوالا== {{حوالا}} oh7wzg3qpuwp4ftuttz3dkai8cjo62w 415309 415308 2026-09-28T05:43:16Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415309 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{صندوق معلومات شخص}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نبي ۽ رسول]] msvaontcs0oqiwtsiciiotlowb8b74z 415310 415309 2026-09-28T05:43:49Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 415310 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نبي ۽ رسول]] 6ybvca2va9uvz16phuo650gy8iqsnui 415311 415310 2026-09-28T05:45:57Z Ibne maryam 17680 415311 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==References== <references> <ref name="Ibn Hisham">{{cite book |last= Ibn Hisham |first= 'Abd al-Malik |title= The Life of Muhammad: A Translation of Ishaq's Sirat Rasul Allah |others= Translated by A. Guillaume |year= 1967 |orig-year= 1955 |publisher= Pakistan Branch Oxford University Press |location= Lahore, Pakistan}}</ref> </references> {{reflist|group=note}} {{Prophets in the Quran}} {{Quranic people}} {{Authority control}} [[زمرو:نبي ۽ رسول]] 2k7r3b5mqjq9mzh9nzxdbxi01pp6siy 415312 415311 2026-09-28T05:46:19Z Ibne maryam 17680 415312 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} <references> <ref name="Ibn Hisham">{{cite book |last= Ibn Hisham |first= 'Abd al-Malik |title= The Life of Muhammad: A Translation of Ishaq's Sirat Rasul Allah |others= Translated by A. Guillaume |year= 1967 |orig-year= 1955 |publisher= Pakistan Branch Oxford University Press |location= Lahore, Pakistan}}</ref> </references> {{reflist|group=note}} {{Prophets in the Quran}} {{Quranic people}} {{Authority control}} [[زمرو:نبي ۽ رسول]] d134h6s1rvp2iybptig60dpwl85kfdl 415313 415312 2026-09-28T05:48:43Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415313 wikitext text/x-wiki {{Short description|Aaron in the Islamic faith}} {{Infobox religious biography | religion = [[Islam]] | honorific_prefix = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet]] | name = Hārūn | caption = Harun sleeping next to two angels. | birth_name = Harun ibn Imran | birth_place = [[Ancient Egypt|Egypt]] | death_place = [[Mount Hor|Jordan]] | honorific_suffix = [[Islamic honorifics|Alayhi as-Salam]] | native_name = هارون <br> [[Aaron]] | native_name_lang = ar | office1 = [[Prophets and messengers in Islam|Prophet of Islam]] | predecessor1 = [[Mūsā]] | successor1 = [[Caleb#Islam|Kālib]] | father = [[Amram#In the Quran|‘Imrān]] | mother = [[Yūkābid]] | relatives = {{ubl | [[Mūsā]] (brother) | [[Miriam#Islamic_account|Miriam]] (sister) }} | footnotes = <ref>{{cite encyclopedia |title=Aaron |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Aaron-biblical-figure |access-date=2021-12-17}}</ref> }} [[اسلام]] ۾، هارون عليه السلام (عربي: هارون إبن عمران)،<ref>{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/searchresults?q=Imran|title=Perseus Search Results|website=www.perseus.tufts.edu|accessdate=11 June 2023}} </ref> [[بائبل]] جي "آرون" (Aaron)، [[الله]] جو هڪ [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] آهي ۽ حضرت [[موسيٰ عليه السلام]] جو وڏو ڀاءُ آهي.<ref>{{cite Quran|19|41|e=53|s=ns}}</ref> هُن پنهنجي ڀاءُ (موسي) سان گڏ هجرت دوران [[بني اسرائيل|بني اسرائيلن]] کي تبليغ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Glasse |first=Cyril |encyclopedia=Concise Encyclopedia of Islam |title=Aaron |publisher=Harper & Row |year=1989 |isbn=978-0-06-063123-9 |pages=9–10}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} {{Prophets in the Quran}} {{Quranic people}} {{Authority control}} [[زمرو:نبي ۽ رسول]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل عبراني بائيبل جا پيغمبر]] r8q9n0pre45ba0l4tjeqrg805wiicj6 0 6464 415221 121664 2026-09-27T19:57:28Z Intisar Ali 8681 415221 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox religious biography | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{مکيه|قوم عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{مکيه|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == [[فائل:Qabr Nabi Hud, Hadhramaut, Yemen.jpg|thumb|حضرموت ۾ هود سان منسوب زيارتگاهه.]] هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Qabr Hud.jpg|thumb|هود سان منسوب قبر ۽ زيارتگاهه، [[حضرموت]].]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] 1hzxr2yuc4u52nttiokhpyq41efnth7 415222 415221 2026-09-27T19:58:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 415222 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox person | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{مکيه|قوم عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{مکيه|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == [[فائل:Qabr Nabi Hud, Hadhramaut, Yemen.jpg|thumb|حضرموت ۾ هود سان منسوب زيارتگاهه.]] هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Qabr Hud.jpg|thumb|هود سان منسوب قبر ۽ زيارتگاهه، [[حضرموت]].]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] 12mxp1gr5wzpibzgf2i5fh4ubclobmq 415223 415222 2026-09-27T19:59:29Z Intisar Ali 8681 415223 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox person | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{Main|قوم عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{مکيه|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == [[فائل:Qabr Nabi Hud, Hadhramaut, Yemen.jpg|thumb|حضرموت ۾ هود سان منسوب زيارتگاهه.]] هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Qabr Hud.jpg|thumb|هود سان منسوب قبر ۽ زيارتگاهه، [[حضرموت]].]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] 1z4826qzokhwpc56x65fl1dhnoqei17 415224 415223 2026-09-27T20:00:03Z Intisar Ali 8681 /* قوم عاد */ 415224 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox person | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{Main| عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{مکيه|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == [[فائل:Qabr Nabi Hud, Hadhramaut, Yemen.jpg|thumb|حضرموت ۾ هود سان منسوب زيارتگاهه.]] هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Qabr Hud.jpg|thumb|هود سان منسوب قبر ۽ زيارتگاهه، [[حضرموت]].]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] 5u87ve3r2a3e3ntfp2xusu55mwyty9a 415225 415224 2026-09-27T20:00:21Z Intisar Ali 8681 415225 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox person | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{Main| عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{Main|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == [[فائل:Qabr Nabi Hud, Hadhramaut, Yemen.jpg|thumb|حضرموت ۾ هود سان منسوب زيارتگاهه.]] هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Qabr Hud.jpg|thumb|هود سان منسوب قبر ۽ زيارتگاهه، [[حضرموت]].]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] kvezvsnf1wofxphihkgzfp53jchymq6 415226 415225 2026-09-27T20:04:12Z Intisar Ali 8681 /* هود جي قبر ۽ زيارت */ 415226 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي ۽ قوم عاد ڏانهن موڪليل رسول}} {{Infobox person | name = هود | image = Hud causes two kings of Ad to be tossed up in the air.jpg | caption = اسلامي مصوريءَ ۾ هود ۽ قوم عاد سان لاڳاپيل روايت جي عڪاسي | titles = [[نبي]]، [[رسول]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = روايتن موجب [[احقاف]] | death_date = نامعلوم | death_place = نامعلوم | venerated_in = [[اسلام]] | major_shrine = [[قبر هود]]، [[حضرموت]]، [[يمن]] (روايتي نسبت) | known_for = [[قوم عاد]] ڏانهن پيغمبري }} '''هود''' ({{langx|ar|هُود}}) [[اسلام]] ۾ [[الله]] جو هڪ [[نبي]] ۽ [[رسول]] آهي، جنهن کي [[قرآن]] موجب قديم [[قوم عاد]] ڏانهن موڪليو ويو هو. قرآن هود کي عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو ۽ سندس دعوت جو بنيادي پيغام هڪ الله جي عبادت، تقوى، استغفار ۽ شرڪ کان پاسو ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Quran 7:65 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=7&verse=65 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Quran 11:50 |url=https://corpus.quran.com/wordbyword.jsp?chapter=11&verse=50 |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> قرآن جي يارهين سورت جو نالو پڻ '''[[سورت هود]]''' آهي، جيتوڻيڪ ان سورت ۾ هود جو قصو صرف هڪ حصي ۾ بيان ٿيل آهي. قرآن ۾ هود جو ذاتي نالو ست هنڌن تي اچي ٿو: الاعراف 7:65، هود 11:50، 11:53، 11:58، 11:60، 11:89 ۽ الشعراء 26:124.<ref>{{cite web |title=Quran Search: Hud |url=https://corpus.quran.com/search.jsp?q=lem%3Ahuwd |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> ان کان سواءِ [[قوم عاد]] جو ذڪر ڪيترين ٻين سورتن ۾ پڻ ملي ٿو، جن ۾ الاحقاف، فصلت، الذاريات، القمر ۽ الحاقه شامل آهن. == نالو ۽ سڃاڻپ == اسلامي روايتن ۾ هود کي انهن قديم نبين مان شمار ڪيو وڃي ٿو جيڪي [[محمد]] کان گهڻو اڳ عرب قومن ڏانهن موڪليا ويا. جديد قرآني مطالعي ۾ هود، [[صالح]] ۽ [[شعيب]] کي ڪڏهن ”عرب نبي“ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي نالا بائبل جي نبين واري روايتي فهرست ۾ ساڳي صورت ۾ موجود ناهن.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ڪجهه مسلمان مؤرخن ۽ نسب دانن هود کي [[عابر]] سان هڪ شخص قرار ڏنو آهي، جيڪو بائبلي روايت ۾ Eber جي نالي سان مشهور آهي؛ جڏهن ته ٻين روايتن ۾ هود جو نسب عاد سان ملايو ويو آهي. جديد علمي مطالعي ۾ هود ۽ بائبلي عابر جي هڪ هجڻ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت بدران بعد واري نسب نامياتي ۽ تفسيري روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud |access-date=28 September 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> == نسب == هود جي نسب بابت قديم اسلامي ماخذن ۾ هڪ کان وڌيڪ روايتون ملن ٿيون ۽ ڪنهن هڪ سلسلي کي تاريخي طور قطعي ثابت نٿو ڪري سگهجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> مشهور روايتن مان ڪجهه هن ريت آهن: * هود بن عبدالله بن رباح بن الخلود بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[محمد بن جرير طبري]]، ''تاريخ الرسل والملوك''، جلد 1، ص 216–217.</ref> * هود بن عبدالله بن رياح بن حارث بن عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح.<ref>[[ابن قتيبه]]، ''المعارف''، ص 28.</ref> * هڪ ٻي روايت ۾ هود کي [[عابر]] بن شالخ بن ارفخشذ بن سام بن نوح سان سڃاتو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref> قرآن پاڻ هود جو مڪمل نسب بيان نٿو ڪري؛ البت کيس عاد جو ”ڀاءُ“ سڏي ٿو: {{قرآن|هود|50}}. مسلمان مفسرن عام طور هن لفظ مان قومي يا قبائلي نسبت ورتي آهي. [[فائل:Hud in Islamic calligraphy.png|thumb|[[عربي خطاطي]] ۾ هود جو نالو.]] == قرآن ۾ هود == هود جو سڀ کان تفصيلي ذڪر [[سورت الاعراف]]، [[سورت هود]] ۽ [[سورت الشعراء]] ۾ اچي ٿو. قرآن جي بيان موجب کيس عاد ڏانهن موڪليو ويو ۽ هن پنهنجي قوم کي چيو ته الله جي عبادت ڪريو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي.<ref>{{cite web |title=Hud in the Quran |url=https://corpus.quran.com/concept.jsp?id=hud |website=Quranic Arabic Corpus |access-date=28 September 2026}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" ! style="background:#4f81bd;color:white;" | سورت ! style="background:#4f81bd;color:white;" | آيتون ! style="background:#4f81bd;color:white;" | بنيادي موضوع |- | style="background:#eaf2f8;" | [[سورت الاعراف|الاعراف]] | 65–72 | هود جي دعوت، عاد جو انڪار ۽ نجات |- | style="background:#e8f8f5;" | [[سورت هود|هود]] | 50–60 | توحيد، استغفار، قوم سان مناظرو ۽ عذاب |- | style="background:#fef9e7;" | [[سورت الشعراء|الشعراء]] | 123–140 | عاد جي طاقت، تعميرات، هود جي نصيحت ۽ انجام |- | style="background:#f9ebea;" | [[سورت الاحقاف|الاحقاف]] | 21–26 | ”عاد جي ڀاءُ“ جي تنبيه ۽ عذاب واري هوا |- | style="background:#f4ecf7;" | [[سورت الحاقه|الحاقه]] | 6–8 | ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن هلندڙ سخت هوا |} === هود جي دعوت === قرآن موجب هود جي دعوت جا مرڪزي نقطا [[توحيد]]، تقوى ۽ الله کان بخشش گهرڻ هئا. سورت هود ۾ هو پنهنجي قوم کي استغفار ۽ توبه جي دعوت ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو ته ائين ڪرڻ سان سندن قوت ۾ وڌيڪ قوت شامل ٿيندي. هو پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو پڻ نٿو ڪري.<ref>[[قرآن]]، هود 11:50–52.</ref> هود جي قوم سندس پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس چيو ته هو ڪا واضح نشاني کڻي نه آيو آهي ۽ هو پنهنجن معبودن کي سندس چوڻ تي ڇڏڻ وارا ناهن.<ref>[[قرآن]]، هود 11:53–54.</ref> قرآن ۾ هود پنهنجي توڪل الله تي ظاهر ڪري ٿو ۽ قوم کي پنهنجي روش جي نتيجي کان خبردار ڪري ٿو. == قوم عاد == {{Main| عاد}} قوم عاد قرآن ۾ [[نوح]] جي قوم کان پوءِ ايندڙ هڪ طاقتور قوم طور پيش ڪئي وئي آهي. الاعراف 7:69 ۾ سندن جسماني يا سماجي قوت ۾ واڌ جو ذڪر اچي ٿو، جڏهن ته الشعراء 26:128–134 ۾ سندن بلند هنڌن تي نشانين يا عمارتن ٺاهڻ، مضبوط تعميرات، باغن، چشمن، چوپائي مال ۽ اولاد جو ذڪر ملي ٿو. قرآن ۾ عاد جي طاقت سان گڏ سندن سرڪشي جو به ذڪر آهي. فصلت 41:15 موجب انهن پنهنجي قوت تي فخر ڪندي چيو ته ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“ هود کين ياد ڏياريو ته جنهن خدا کين پيدا ڪيو، اهو انهن کان وڌيڪ طاقتور آهي. == احقاف ۽ عاد جو علائقو == {{Main|احقاف}} [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا. روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان سان ڳنڍيو ويو آهي.]] [[سورت الاحقاف]] ۾ هود کي ”عاد جو ڀاءُ“ چيو ويو آهي، جنهن پنهنجي قوم کي '''احقاف''' ۾ خبردار ڪيو.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:21.</ref> لفظ ''احقاف'' واريءَ جي ڊگهن يا وڪڙيل دڙن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. بعد واري اسلامي جاگرافيائي روايت احقاف کي گهڻو ڪري [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] جي وچ واري ڏکڻ عربستاني علائقي سان ڳنڍيندي رهي آهي؛ تنهن هوندي به ان جي قطعي تاريخي حدبندي بابت علمي اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}}</ref> قديم [[حضرموت]] پاڻ هڪ اهم ڏکڻ عربستاني تهذيب جو مرڪز رهيو. آثار قديمه موجب قديم حضرموت جي بادشاهت پهرين هزار سال قبل مسيح ۾ موجود هئي ۽ [[شبوه]] ان جي اهم مرڪزن مان هئي.<ref>{{cite web |title=The Archaeological Sites of the Kingdom of Hadramout in Shabwah |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6855/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=28 September 2026}}</ref> البت اهڙن آثارن کي سڌو سنئون قرآني هود يا عاد سان منسوب ڪرڻ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل آهن. == عاد جو عذاب == قرآن موجب عاد پنهنجي رسول جي تنبيهن کي رد ڪيو. جڏهن انهن آسمان تي هڪ ڪڪر پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏٺو ته ان کي مينهن وسائيندڙ ڪڪر سمجهيائون، پر قرآني بيان موجب اها ان عذاب جي شروعات هئي جنهن جي هو جلدي گهر ڪري رهيا هئا.<ref>[[قرآن]]، الاحقاف 46:24–25.</ref> عذاب کي قرآن مختلف هنڌن تي سخت، تيز ۽ تباهه ڪندڙ هوا طور بيان ڪري ٿو. [[سورت الحاقه]] موجب اها هوا '''ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن''' مسلسل مٿن مسلط رهي.<ref>[[قرآن]]، الحاقه 69:6–8.</ref> [[سورت القمر]] ۾ پڻ سخت ۽ منحوس ڏينهن واري هوا جو ذڪر آهي، جڏهن ته [[سورت الذاريات]] ان کي ''الريح العقيم'' يعني تباهه ڪندڙ هوا سڏي ٿي. قرآن موجب هود ۽ جيڪي ماڻهو ساڻس ايمان آڻي چڪا هئا، تن کي خدا پنهنجي رحمت سان بچايو.<ref>[[قرآن]]، الاعراف 7:72؛ هود 11:58.</ref> == اسلامي روايت ۽ قصص الانبياء == قرآن کان پوءِ [[تفسير]]، تاريخ ۽ ''[[قصص الانبياء]]'' جي ادب ۾ هود جي ڪهاڻي گهڻي تفصيل سان بيان ڪئي وئي. انهن روايتن ۾ عاد جي بادشاهن، [[شداد]]، [[ارم ذات العماد]]، عاد جي جسماني قد ۽ سندن شهرن بابت ڪيترائي تفصيل شامل ٿيا. اهڙا تفصيل قرآن ۾ موجود نه آهن ۽ مختلف اسلامي ماخذن ۾ انهن جون صورتون به هڪجهڙيون ناهن؛ تنهنڪري جديد تحقيقي ادب قرآني بيان ۽ بعد واري داستاني ادب ۾ فرق رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> آر. بي. سرجنٽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن، زيارتگاهن ۽ اسلام کان اڳ جي ممڪن مذهبي روايتن جو تفصيلي مطالعو ڪيو. سندس تحقيق هود جي روايت جي ڏکڻ عربستاني ثقافتي تاريخ ۾ اهميت ڏيکاري ٿي، پر اها قرآني هود جي حياتيءَ جا واقعا آثار قديمه وسيلي ثابت نٿي ڪري.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود ۽ عابر == ڪجهه اسلامي نسب نامن هود کي بائبل جي [[عابر]] سان سڃاتو آهي. [[عهد نامو قديم]] ۾ عابر، سام جي نسل مان شالخ جو پٽ ۽ فالج ۽ يقطان جو پيءُ ڄاڻايل آهي. پر بائبل ۾ عابر کي ”هود“ يا قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي نه چيو ويو آهي. ان ڪري هود ۽ عابر جي سڃاڻپ اسلامي تفسيري ۽ نسب نامياتي روايت آهي، نه اهڙي سڃاڻپ جنهن تي جديد تاريخي تحقيق ۾ اتفاق هجي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/hud}}</ref><ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57}}</ref> == تاريخيت == هود جي شخصيت بابت معلومات جو بنيادي قديم ماخذ قرآن ۽ پوءِ اسلامي تفسير، تاريخ ۽ روايتي ادب آهي. جديد علمي تحقيق هود جي تاريخيت بابت محتاط رهي ٿي. برينن ويلر جي تقابلي تحقيق موجب هود، صالح ۽ شعيب جي بائبلي متوازين کي ڳولڻ جي ڪوشش اسلامي تفسير ۾ پراڻي آهي، پر انهن نبين جي قرآني سڃاڻپ کي بائبل جي شخصيتن سان سڌي طرح برابر ڪرڻ تاريخي طور مسئلو رکي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}}</ref> ساڳيءَ طرح حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل قديم روايتن ۽ مقدس ماڳن جي موجودگي ان روايت جي قدامت جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ڪنهن مخصوص آثار قديمه واري ماڳ کي هود جي رهائش يا قبر قرار ڏيڻ لاءِ موجود شاهدي قطعي ناهي.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> == هود جي قبر ۽ زيارت == هود جي دفن ٿيڻ جي جاءِ بابت مختلف اسلامي ۽ مقامي روايتون آهن. انهن مان سڀ کان مشهور مقام [[يمن]] جي اڀرندي [[حضرموت]] ۾ '''[[قبر هود]]''' آهي. هي ماڳ وادي المسيله جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي ۽ صدين کان زيارت جو مرڪز رهيو آهي.<ref>{{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}}</ref> [[فائل:Prophet Hud tomb in Yemen.jpg|thumb|[[حضرموت]]، [[يمن]] ۾ [[هود]] سان منسوب روايتي قبر ۽ زيارتگاهه.]] حضرموت ۾ هر سال هود جي قبر ڏانهن منسوب وڏي زيارت ٿيندي آهي. هن زيارت، ان جي رسمن ۽ هود سان لاڳاپيل روايتن تي ماريانس هنڊهمر تفصيلي ميداني ۽ تاريخي تحقيق ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Prophetenverehrung im Hadramaut |url=https://www.naher-osten.uni-muenchen.de/forschung/buecher/hundhammer.html |publisher=Ludwig-Maximilians-Universität München |access-date=28 September 2026}}</ref> آر. بي. سرجنٽ پڻ هن ماڳ ۽ حضرموت ۾ هود سان لاڳاپيل روايتن جو مطالعو ڪيو هو.<ref>{{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}}</ref> هود سان منسوب ٻيا روايتي مقام [[مڪو|مڪي]] ۾ [[زمزم]] جي ڀرسان، [[دمشق]] جي [[اموي مسجد]]، [[ظفار]]، [[نجف]] جي [[وادي السلام]] ۽ [[جرش]] جي ڀرپاسي ۾ پڻ ٻڌايا ويا آهن. انهن مختلف دعوائن مان ڪنهن هڪ کي هود جي تاريخي قبر طور آثار قديمه يا همعصر دستاويزي شاهدي سان قطعي ثابت نه ڪيو ويو آهي. == ثقافتي اثر == هود جي ڪهاڻي اسلامي ''قصص الانبياء''، تفسير، مصوري ۽ مقامي عرب روايتن ۾ نمايان رهي آهي. وچئين دور جي اسلامي مصورانه نسخن ۾ هود کي عاد جي ماڻهن کي نصيحت ڪندي يا سندن تباهيءَ سان لاڳاپيل منظرن ۾ ڏيکاريو ويو آهي. هود جو نالو مسلمان سماجن ۾ ذاتي نالي طور پڻ استعمال ٿيو. [[الاندلس]] ۾ يارهين صديءَ جي [[بنو هود]] خاندان جو نالو پڻ هود هو، جيتوڻيڪ ان خاندان جي نالي ۽ قرآني نبي هود جي وچ ۾ سڌي نسبتي نسبت کي الڳ تاريخي دعويٰ طور ڏسڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[قوم عاد]] * [[احقاف]] * [[ارم ذات العماد]] * [[سورت هود]] * [[صالح]] * [[ثمود]] * [[نوح]] * [[قصص الانبياء]] * [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=Serjeant |first=R. B. |title=Hūd and Other Pre-Islamic Prophets of Hadramawt |journal=Le Muséon |volume=67 |year=1954 |pages=121–179}} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Brannon M. |title=Arab Prophets of the Qur'an and Bible |journal=Journal of Qur'anic Studies |volume=8 |issue=2 |year=2006 |pages=24–57 |doi=10.3366/jqs.2006.8.2.24}} * {{cite book |last=Hundhammer |first=Marianus |title=Prophetenverehrung im Ḥaḍramaut: Die Ziyāra nach Qabr Hūd aus diachroner und synchroner Perspektive |publisher=Klaus Schwarz Verlag |year=2010}} * {{cite encyclopedia |last=Harman |first=Ömer Faruk |title=Hûd |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1998}} * {{cite encyclopedia |last=Wensinck |first=A. J. |author2=Pellat, Ch. |title=Hūd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |publisher=Brill}} {{اسلامي نبي}} {{قرآني شخصيتون}} {{DEFAULTSORT:هود}} [[زمرو:اسلام جا نبي]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل نبي]] [[زمرو:عرب نبي]] [[زمرو:قرآني شخصيتون]] [[زمرو:قوم عاد]] luvg6zumd2llaz8crhv1loq6t1b6vrn 14 6495 415323 370624 2026-09-28T05:59:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 415323 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انسان]] [[زمرو:مذھبي شخصيتون]] b9jwf027zk1p7c4lfdlpixob6tseevo 0 9643 415404 96736 2026-09-28T11:19:34Z Ibne maryam 17680 /* ڊسمبر */ 415404 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] j4rxi730z3d24qzqahv4rib3iwtg86t 0 9935 415359 96673 2026-09-28T07:25:41Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڇهين صدي]]; added [[Category:ڇهين صدي عيسوي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415359 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} [[زمرو:572ء]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:سال]] 4rb0eu5yepfuq3xev23bzudsdsprsh2 415360 415359 2026-09-28T07:26:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415360 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} [[زمرو:572ء]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:سال]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] 1bq4aiwplq83kk54odkayy70zej2akk 415361 415360 2026-09-28T07:27:06Z Ibne maryam 17680 415361 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} [[زمرو:572ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] l8r0px662aebngv7xni5hunjwwhttc2 415363 415361 2026-09-28T07:29:04Z Ibne maryam 17680 415363 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==ڊسمبر== {{عشرو}} [[زمرو:572ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] kyu3oa6cosdc18mr2kbnmnxw3k79ryn 0 9941 415364 82759 2026-09-28T07:29:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:578ء]]; added [[Category:578ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415364 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} [[زمرو:578ع]] [[زمرو:ڇهين صدي]] [[زمرو:سال]] j7qblyfw0kis5jykdy14vx9vt35za4b 415365 415364 2026-09-28T07:29:59Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڇهين صدي]]; added [[Category:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415365 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} [[زمرو:578ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:سال]] 9ujrwvxhkuwjty005y4o8i8t9t1jqg2 415366 415365 2026-09-28T07:30:18Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415366 wikitext text/x-wiki == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == == ڊسمبر == {{عشرو}} [[زمرو:578ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] h763kjr2ikui5drgunuxnn9ah9hjloq 0 14272 415201 337922 2026-09-27T15:22:06Z PhantomFunds 22914 415201 wikitext text/x-wiki [[File:Asia (orthographic projection) without New Guinea.svg|thumb|upright=1.6]] اها '''<small>ايشيا ۾ خودمختيار رياستن ۽ منحصر علائقن جي فهرست</small>''' آهي. ان ۾ مڪمل طور تي تسليم ٿيل رياستون، محدود بين الاقوامي سڃاڻپ سان رياستون، ڊيفيڪٽو رياستون، جنهن کي گهٽ يا ڪو به بين الاقوامي سڃاڻپ نه آهي ۽ ايشيائي ۽ غير ايشيائي رياستن جا منحصر علائقا شامل آهن. خاص طور تي، اها عام طور تي 49 تسليم ٿيل خودمختيار رياستن، جيڪيون سڀئي گڏيل قومن جي ميمبر آهن، ٻه رياستون جيڪا اهم آهن، پر انهن کي عام بين الاقوامي سڃاڻپ نه آهي، جن مان هڪ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي مبصر رياست آهي، ٽي وڏي پيماني تي غير تسليم ٿيل ڊيفيڪٽو رياستون ۽ ڇهه منحصر ۽ ٻين علائقن جي فهرست آهي. هتي درج ٿيل 49 عام طور تي تسليم ٿيل خودمختيار رياستن ۾ ٻه ملڪ، جيڪا عام طور تي يورپي يا آفريڪي ملڪن جي طور تي درجه بندي ڪيا ويا آهن، پر انهن جي علائقي جا ڪجهه حصا ايشيا ۾ آهن، شامل آهن. جڏهن ته ٻه رياستون، معتبر پر عام سڃاڻپ نه هجڻ سان، مڪمل طور تي ايشيا ۾ شامل آهن. جيتوڻيڪ [[روس|روسي فيڊريشن]] جي زميني علائقي جي وڌيڪ ايراضي ايشيا جي اندر آهي، ان کي عام طور تي، يورپ سان ان جي تاريخي، ثقافتي، نسلي ۽ سياسي لاڳاپن جي ڪري، هڪ يورپي ملڪ سمجهيو ويندو آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[ماسڪو]] يورپ جي اندر آهي ۽ ان جي آبادي جو وڏو حصو ان جي يورپي حصي ۾ رهي ٿو. ڏکڻ قفقاز جا ملڪ ([[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]]، [[جارجيا]])، [[ترڪي]] ۽ [[قبرص]] کي پڻ، سياسي، اقتصادي ۽ تاريخي-ثقافتي معيار جي بنياد تي، اڪثر يورپ جو حصو سمجهيو ويندو آهي. ان کانسواء، جڏهن ته [[مصر]]، سينائي جزيري نما جي ذريعي ايشيا ۾ پکڙيل آهي، ن کي عام طور تي هڪ آفريڪي ملڪ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي آبادي ۽ جاگرافيائي علائقو گهڻو ڪري آفريڪا ۾ آهي) ==ايشيا جون جاگرافيائي حدون== [[File:Asia (orthographic projection) without New Guinea.svg|thumb|upright=1.6]] ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ اوڀر ۾ حد ۾ يورال جبل، يورال درياءَ، ۽ ڪيسپين سمنڊ سان، ڏکڻ ۾ قفقاز جبل، ڪاري سمنڊ، مارمورا باسپورس سمنڊ، داردانيلس ۽ ايجين سمنڊ آهي. آذربائيجان، جارجيا، قازقستان، روس ۽ ترڪي سڀني جو ايشيا ۽ يورپ ٻنهي ۾ علائقو آهي. آرمينيا ۽ قبرص مڪمل طور تي اولهه ايشيا ۾ آهن، پر سماجي-سياسي طور تي يورپي ملڪ ۽ يورپ جي ڪائونسل جا ميمبر آهن. قبرص يورپي يونين جو ميمبر پڻ آهي. ايشيا ۽ آفريڪا جي وچ ۾ حد عام طور تي سوئز ڪينال کي سمجهيو ويندو آهي. سينائي ​​اپٻيٽ (جيڪو مصر جو حصو آهي) جي ايشيا واقع هجڻ جي ڪري، مصر، جيڪا هڪ آفريڪي ملڪ آهي، کي پڻ ايشيا ۾ هڪ ملڪ سمجهيو وڃي ٿو. ڏکڻ اوڀر ايشيا ۽ آسٽريليا/اوشيانا جي وچ ۾ حد تڪراري آهي، ۽ جاوا ۽ نيو گني جي وچ ۾ ڪٿي رکيل آهي. انڊونيشيا ٻنهي علائقن تي پکڙيل آهي،<ref name="handbook2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=NuOIqt-UQowC&dq=%22oceania%22+%22aleutian+islands%22&pg=PR5|title=Area Handbook for Oceania|last1=Henderson|first1=John William|date=1971|publisher=U.S. Government Printing Office|page=5|access-date=11 March 2022}}</ref> پر عام طور تي هڪ ايشيائي ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اوڀر تيمور کي ڪڏهن ڪڏهن آسٽريليا يا ميلانيشيا جو حصو سمجهيو ويندو آهي، پر انڊونيشيا سان گھريل هجڻ جي ڪري ۽ ڪڏهن سياسي طور تي انڊونيشيا جو حصو هو، ان کي عام طور تي ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ سمجهيو ويندو آهي. پاپوا نيو گني کي ڪڏهن ڪڏهن ڏکڻ اوڀر ايشيا جو ملڪ سمجهيو ويندو آهي،,<ref>{{cite journal |last1=Frank Barton |first1=Thomas |title=Papua New Guinea: Tenth country of Southeast Asia? |journal=Journal of Geography |date=1978 |volume=77 |issue=7 |pages=269–272 |doi=10.1080/00221347808980139 |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00221347808980139?journalCode=rjog20 |access-date=26 January 2022|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal | doi=10.1016/j.gecco.2020.e00944 | title=Phylogeny and conservation priority assessment of Asian domestic chicken genetic resources | year=2020 | last1=Quan | first1=Jinqiang | last2=Cai | first2=Yuan | last3=Yang | first3=Tianliang | last4=Ge | first4=Qianyun | last5=Jiao | first5=Ting | last6=Zhao | first6=Shengguo | journal=Global Ecology and Conservation | volume=22 | pages=e00944 | s2cid=213962014 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2011/11/22/world/asia/orchid-first-night-flower/index.html | title=First night-flowering orchid found in Asia | date=22 November 2011 }}</ref> پر عام طور تي آسٽريليا يا ميلنيشيا جو حصو سمجهيو ويندو آهي. اوڀر ايشيا ۽ اوشيانا جي وچ ۾ حد عام طور تي جاپاني ٻيٽن ۽ مائڪرونيشيا جي اتر ماريانا ٻيٽن جي وچ ۾ ڪٿي رکيل آهي.<ref name="nz2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4MhBAAAAIAAJ&q=%22excluded+from+oceania%22|title=The World and Its Peoples: Australia, New Zealand, Oceania|date=1966|publisher=Greystone Press|page=6|access-date=29 March 2022}}</ref> ڪجهه جاپاني ٻيٽن کي، غير براعظمي ارضيات ۽ ساڳي حياتياتي جاگرافي جي ڪري، مائڪرونيشيا اندر هجڻ جي طور تي درجه بندي ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book|url=https://www.researchgate.net/publication/259582431|title=Vegetation of the Tropical Pacific Islands|last1=Mueller-Dombois|first1=Dieter|last2=Fosberg|first2=Frederic R.|date=1998|publisher=Springer|access-date=11 March 2022}}</ref> <ref name="zug2">{{cite book|title=Reptiles and Amphibians of the Pacific Islands: A Comprehensive Guide|last1=R. Zug|first1=George|date=2013|publisher=University of California Press|page=|quote=}}</ref> بئرنگ سامونڊي گذرگاهه کي ايشيا ۽ اتر آمريڪا جي وچ ۾ حد سمجهيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه اليوشيئن ٻيٽ، بهرحال ايشيا ۾ سمجهي سگهجن ٿا. == خودمختار رياستون == هڪ خودمختيار رياست، هڪ آبادي سان، جن لاءِ اها اثرائتي خودمختياري سان، پنهنجي مفاد ۾ فيصلا ڪري ٿي، سياسي نظم آهي. مونٽي ويڊيو ڪنوينشن جي مطابق، هڪ رياست جي، هڪ مستقل آبادي، هڪ مقرر ڪيل علائقو، حڪومت ۽ ٻين رياستن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ جي صلاحيت هجڻ گهرجي. ===گڏيل قومن جي ميمبر رياستون=== هن فهرست ۾ ايشيا ۾ 49 ايشيائي رياستون يا رياستون آهن جن وٽ ڪافي علائقو آهي. سڀئي گڏيل قومن جا ميمبر آهن. هيٺ [[ايشيا]] جا تمام ملڪ، انهن جا [[جهنڊو|جهنڊا]]، [[راڄڌاني|راڄڌانيون]]، پکيڙ ۽ آبادي داخل آهي. ياد رهي ته [[ترڪي]]، [[قازقستان]]، [[اوڀر تيمور]]، [[آذربائيجان]]، [[انڊونيشيا]] ۽ [[روس]] ٻن کنڊن ۾ واقع آهن. انهن جي صرف ايتري پکيڙ ۽ آبادي ظاهر ڪئي وئي آهي، جيتري انهن ملڪن جي پکيڙ ۽ آبادي ايشيا ۾ آهي. {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! ملڪ جو نالو جهنڊي سميت ! پکيڙ (مربع ڪلوميٽر) !آبادي بمطابق پهرئين جولاءِ 2002ء !آبادي ڪثافت في مربع ڪلوميٽر ! دارالحکومت (راڄڌاني) گاديءَ جا هنڌ |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[وچ ايشيا]]:''' |- | {{پرچم|قازقستان}} | align="right" | 2,346,927 | align="right" | 13,472,593 | align="right" | 5.7 | [[نور سلطان]] |- | {{flag|Kyrgyzstan}} | align="right" | 198,500 | align="right" | 4,822,166 | align="right" | 24.3 | [[بشڪيڪ]] |- | {{پرچم|تاجڪستان}} | align="right" | 143,100 | align="right" | 6,719,567 | align="right" | 47.0 | [[دوشنبي]] |- | {{پرچم|ترڪمانستان}} | align="right" | 488,100 | align="right" | 4,688,963 | align="right" | 9.6 | [[اشڪ آباد]] |- | {{پرچم|ازبڪستان}} | align="right" | 447,400 | align="right" | 25,563,441 | align="right" | 57.1 | [[تاشقند]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[اوڀر ايشيا]]:''' |- | {{پرچم|چین}} | align="right" | 9,584,492 | align="right" | 1,42,58,93,465 | align="right" | 134.0 | [[بيجنگ]] |- | {{پرچم|جاپان}} | align="right" | 377,835 | align="right" | 12,46,12,530 | align="right" | 336.1 | [[ٽوڪيو]] |- | {{flag|Mongolia}} | align="right" | 1,565,000 | align="right" | 2,694,432 | align="right" | 1.7 | [[الان باتر]] |- | {{پرچم|اتر ڪوريا}} | align="right" | 120,540 | align="right" | 22,224,195 | align="right" | 184.4 | [[پيانگ يانگ]] |- | {{پرچم|ڏکڻ ڪوريا}} | align="right" | 98,480 | align="right" | 48,324,000 | align="right" | 490.7 | [[سيئول]] |- | {{پرچم|تائيوان}} | align="right" | 35,980 | align="right" | 22,548,009 | align="right" | 626.7 | [[تائيپي]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[اتر ايشيا]]:''' |- | {{پرچم|روس}} | align="right" | 13,115,200 | align="right" | 39,129,729 | align="right" | 3.0 | [[ماسڪو]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[ڏکڻ اوڀر ايشيا]]:''' |- |{{flagicon|Brunei}} [[برونائي|برونائي دارالاسلام]] | align="right" | 5,770 | align="right" | 4,60,356 | align="right" | 60.8 | [[بندر سري بيگاوان]] |- | {{پرچم|ڪمبوڊيا}} | align="right" | 181,040 | align="right" | 1,65,89,023 | align="right" | 70.6 | [[پيهنوم پين]] |- | {{پرچم|انڊونيشيا}} | align="right" | 1,419,588 | align="right" | 27,37,53,191 | align="right" | 159.9 | [[جڪارتا]] |- | {{flag|Laos}} | align="right" | 236,800 | align="right" | 5,777,180 | align="right" | 24.4 | [[ويانچان]] |- | {{پرچم|ملائيشيا}} | align="right" | 329,750 | align="right" | 22,662,365 | align="right" | 68.7 | [[ڪوالالمپور]] |- | {{flag|Myanmar}} | align="right" | 678,500 | align="right" | 42,238,224 | align="right" | 62.3 | [[نئپيداو]] |- | {{flag|Philippines}} | align="right" | 300,000 | align="right" | 84,525,639 | align="right" | 281.8 | [[منيلا]] |- | {{پرچم|سنگاپور}} | align="right" | 693 | align="right" | 4,452,732 | align="right" | 6,425.3 | [[سنگاپور]] |- | {{پرچم|ٿائي لينڊ}} | align="right" | 514,000 | align="right" | 62,354,402 | align="right" | 121.3 | [[بينڪاڪ]] |- | [[اوڀر تيمور]] | align="right" | 15,007 | align="right" | 952,618 | align="right" | 63.5 | [[ڊيلي|ڊلي]] |- | {{flag|Vietnam}} | align="right" | 329,560 | align="right" | 81,098,416 | align="right" | 246.1 | [[هنوئي]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[ڏکڻ ايشيا]]:''' |- | {{پرچم|افغانستان}} | align="right" | 647,500 | align="right" | 27,755,775 | align="right" | 42.9 | [[ڪابل]] |- | {{پرچم|بنگلاديش}} | align="right" | 144,000 | align="right" | 16,93,56,251 | align="right" | 926.2 | [[ڍاڪا]] |- | {{پرچم|ڀوٽان}} | align="right" | 47,000 | align="right" | 7,77,486 | align="right" | 44.6 | [[ٿيمڦو]] |- | {{پرچم|ڀارت}} | align="right" | 3,287,590 | align="right" | 1,40,75,63,842 | align="right" | 318.2 | [[نئين دهلي]] |- | {{پرچم|مالديپ}} | align="right" | 300 | align="right" | 320,165 | align="right" | 1,067.2 | [[مالي]] |- | {{پرچم|نيپال}} | align="right" | 140,800 | align="right" | 25,873,917 | align="right" | 183.8 | [[کٽمنڊو]] |- | {{پرچم|پاڪستان}} | align="right" | 803,940 | align="right" | 147,663,429 | align="right" | 183.7 | [[اسلام آباد]] |- | {{پرچم|سري لنڪا}} | align="right" | 65,610 | align="right" | 19,576,783 | align="right" | 298.4 | [[سري جاياوردني پورا ڪوٽي]] |- | colspan=5 style="background:#eee;" | '''[[اولهه ايشيا]]:''' |- | {{پرچم|آرمينيا}} | align="right" | 29,800 | align="right" | 27,90,974 | align="right" | 111.7 | [[يريوان]] |- | {{پرچم|آذربائيجان}} | align="right" | 86,600 | align="right" | 1,03,12,992 | align="right" | 105.8 | [[باڪو]] |- | {{پرچم|بحرين}} | align="right" | 665 | align="right" | 14,63,265 | align="right" | 987.1 | [[منامه]] |- | {{پرچم|قبرص}} | align="right" | 9,250 | align="right" | 12,44,188 | align="right" | 83.9 | [[نڪوسيا]] |- | [[فلسطين جي رياست|فلسطين جي رياست (غزه)]] | align="right" | 363 | align="right" | 12,03,591 | align="right" | 3,315.7 | [[غزہ]] |- | {{پرچم|جارجيا}} | align="right" | 20,460 | align="right" | 37,57,980 | align="right" | 99.3 | [[تبليسي|طفلس]] |- | {{پرچم|ايران}} | align="right" | 1,648,000 | align="right" | 8,79,23,432 | align="right" | 42 | [[تهران]] |- | {{پرچم|عراق}} | align="right" | 437,072 | align="right" | 4,35,33,592 | align="right" | 54.9 | [[بغداد]] |- | {{پرچم|اسرائيل}} | align="right" | 20,770 | align="right" | 89,00,059 | align="right" | 290.3 | [[تل ابیب]] |- | {{پرچم|اردن}} | align="right" | 92,300 | align="right" | 1,11,48,278 | align="right" | 57.5 | [[عمان]] |- | {{پرچم|ڪويت}} | align="right" | 17,820 | align="right" | 2,111,561 | align="right" | 118.5 | [[ڪويت شهر]] |- | {{پرچم|لبنان}} | align="right" | 10,400 | align="right" | 3,677,780 | align="right" | 353.6 | [[بيروت]] |- | {{flag|Oman}} | align="right" | 212,460 | align="right" | 2,713,462 | align="right" | 12.8 | [[مسقط]] |- | {{پرچم|قطر}} | align="right" | 11,437 | align="right" | 793,341 | align="right" | 69.4 | [[دوحہ|دوحه]] |- | {{پرچم|سعودي عرب}} | align="right" | 1,960,582 | align="right" | 23,513,330 | align="right" | 12.0 | [[رياض]] |- | {{پرچم|شام}} | align="right" | 185,180 | align="right" | 17,155,814 | align="right" | 92.6 | [[دمشق]] |- | {{پرچم|ترڪي}} | align="right" | 756,768 | align="right" | 57,855,068 | align="right" | 76.5 | [[انقره]] |- | {{پرچم|گڏيل عرب امارات}} | align="right" | 82,880 | align="right" | 2,445,989 | align="right" | 29.5 | [[ابوظهبي]] |- | [[فلسطين جي رياست|فلسطين جي رياست (اولهائين ڪنارو)]] | align="right" | 5,860 | align="right" | 2,303,660 | align="right" | 393.1 | [[يروشلم|بيت المقدس]] |- | {{پرچم|يمن}} | align="right" | 527,970 | align="right" | 18,701,257 | align="right" | 35.4 | [[صنعاء]] |- |- style=" font-weight:bold; " | ڪُلِ | "align="right|4,45,79,167 | "align="right|4,694,576,167 | align="right" | 86.8 |} ==انحصار ۽ ٻيا علائقا== {{Further|منحصر علائقا}} هن فهرست چار منحصر علائقا آهن، اهڙي رياستن جي ڪنٽرول ۾ آهن، جنهن جا اها جزو نه سمجھيا ويندا آهن. {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | جهنڊو ! class="unsortable" | نقشي تي ! عام نالو، سرڪاري نالو ۽ <nowiki>*******</nowiki>ISO******* ! حيثيت<ref name="Field Listing :: Dependency Status2">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html|title=Field Listing :: Dependency Status|publisher=CIA|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html|archive-date=13 June 2007|access-date=8 August 2011}}</ref> ! مقامي عام ۽ سرڪاري ************نالو*********** ! راڄڌاني ! آبادي ! پکيڙ |- | [[File:Flag of the United Kingdom.svg|centre|100px|border|link=Union Flag|alt=Flag of the United Kingdom, as used in Akrotiri and Dhekelia]] | [[File:Akrotiri and Dhekelia on the globe (Afro-Eurasia centered).svg|150px]] | [[اڪروتري ۽ ڍيڪيليا]] <small>'''اڪروتري ۽'''</small> <small>'''ڌيڪيليا جا'''</small> <small>'''خودمختيار بيس ايريا'''</small> | برطانيه جا سمنڊ پار علائقا |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: <small>'''Akrotiri and Dhekelia – Sovereign Base Areas of Akrotiri and Dhekelia<br>[[يوناني ٻولي|يوناني]]: ^{Aκρωτήρι και Δεκέλεια – Περιοχές Κυρίαρχων Βάσεων Ακρωτηρίου και} ^{Δεκέλειας}'''</small> <small>'''^{(اڪروتري ڪئ ڌيڪيليا -پيريوخيس ڪائريرچون واسيون اڪروتيريو ڪئ ديڪيلياز)}'''</small> | '''ايپسڪوپي ڪنٽونمينٽ''' | 15,700<ref name="Population">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |title=Country Comparison :: Population |publisher=CIA |date=July 2012 |access-date=2 September 2012}}</ref> | {{convert|254|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[File:Flag of the British Indian Ocean Territory.svg|centre|100px|border|link=Union Flag|alt=Flag of the United Kingdom, as used in the British Indian Ocean Territory]] | [[File:British Indian Ocean Territory on the globe (Afro-Eurasia centered).svg|150px]] | [[هندي وڏي سمنڊ ۾ برطانيائي علائقو|برطانيه جا هندي وڏي سمنڊ جا علائقا]] <small>(IOT)</small> | برطانيه جا سمنڊ پار علائقا |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: British Indian Ocean Territory | '''ڪيمپ جسٽس''' | 4,000<ref name="BIOT">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/british-indian-ocean-territory/ |title=British Indian Ocean Territory |publisher=CIA |access-date=14 August 2011}}</ref> | {{convert|54400|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | [[File:Flag of Christmas Island.svg|centre|100px|border|link=Flag of Christmas Island|alt=Flag of Christmas Island]] | [[File:Christmas Island on globe (Southeast Asia centered) with borders.svg|150px]] | '''ڪرسمس آئيلينڊ''' <small>(CXR)</small> <small>ڪرسمس آئيلينڊ جو علائقو</small> | آسٽريليا جا علائقا |[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Christmas Island – Territory of Christmas Island | '''فلائنگ فش ڪوو''' | 1,843<ref name=Census2016>{{cite web|author=Australian Government – Department of Infrastructure and Regional Development|title=2016 Census: Christmas Island|url=http://regional.gov.au/territories/Christmas/files/CI_2016_Census_Data_Fact_Sheet_Final.pdf|access-date=10 January 2018}}</ref> | {{convert|135|km2|sqmi|0|abbr=on}} |- | | [[File:Cocos (Keeling) Islands on the globe (Southeast Asia centered).svg|150px]] | ڪوڪوس (ڪيلنگ) <small>'''آئيلينڊز'''</small> <small>(CCK)</small><br /><small>ڪوڪوس (ڪيلنگ) آئيلينڊز جا علائقا</small> | آسٽريليا جا علائقا | [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]: Cocos (Keeling) Islands – Territory of the Cocos (Keeling) Islands <br>ڪوڪو ٻولي: پولو ڪوڪوس (ڪيلنگ) | '''ويسٽ آئيلينڊز/بانٽام''' | 544<ref name=Census2016 /> | {{convert|14|km2|sqmi|0|abbr=on}} |} ==اندروني خودمختياري جا خاص علائقا== {{Further|چين جا خاص خودمختياري وارا علائقا}} هيٺيان ٻه وجود پنهنجي ڪنٽرول ڪرڻ واري رياست جا لازمي علائقوا آهن، پر انهن جو هڪ سياسي بندوبست آهي جيڪو هڪ بين الاقوامي معاهدي ذريعي طئي ڪيو ويو هو. {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" |جهنڊو ! class="unsortable" |نقشي تي ! عام نالو، سرڪاري نالو ۽ ISO !حيثيت<ref name="Field Listing :: Dependency Status">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html|title=Field Listing :: Dependency Status|publisher=CIA|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004502/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2006.html|archive-date=13 June 2007|access-date=8 August 2011}}</ref> !مقامي عام ۽ سرڪاري نالو !راڄڌاني !آبادي !پکيڙ |- | [[File:Flag of Hong Kong.svg|centre|100px|border|link=Flag of Hong Kong|alt=Flag of Hong Kong]] | [[File:Hong Kong on the globe (Hong Kong centered with inset).svg|150px]] | [[هانگ ڪانگ]] <small>(HGK)</small><br>{{پرچم|چین}} جو خاص <small>'''انتظام وارو علائقو'''</small> <br> | <small>'''عوامي جمهوريه چين جو خاص انتظامي علائقو'''</small> | '''<small>روايتي</small><br><small>[[چيني ٻولي|چيني]]:香港 – 中華人民共和國香港特別行政區 <br>هانگ ڪانگ - ^{عوامي جمهوريه چين جو خاص انتظامي علائق}'''<small><small />'''^و''' | [[هانگ ڪانگ]] | <small>'''75,82,000'''</small><ref name="Population" /> |<small>'''2,755'''</small> ڪلوميٽر²<br><small>'''1,064'''</small> ميل² |- | [[File:Flag of Macau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Macau|alt=Flag of Macau]] | [[File:Macau on the globe (Macau centered with inset).svg|150px]] | [[ميڪائو|مڪائو]] <small>(MAC)</small> <small>'''عوامي جمهوريه چين جو خاص انتظامي علائقو'''</small><small>'''<ref>{{Cite web|url=https://bo.io.gov.mo/bo/i/1999/leibasica/index_uk.asp|title=Basic Law of the Macao Special Administrative Region of the People' s Republic of China|website=bo.io.gov.mo|access-date=2022-10-02}}</ref>'''</small> | '''<small>عوامي جمهوريه چين جو خاص انتظامي علائقو</small>''' | روايتي <small>'''{{lang-zh|澳門 – 中華人民共和國澳門特別行政區}}'''</small><br /><small>'''مڪائو''' -</small> <small>^{'''عوامي جمهوريه چين جو خاص انتظامي علائقو'''}</small> | '''[[ميڪائو|مڪائو]]''' | 6,93,000<ref name="Population" /> | {{convert|28.2|km2|sqmi|1|abbr=on}} |} ==پڻ ڏسو== [[:باب:ايشيا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:فهرستون ايشيا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ملڪ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:ايشيا سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:جاگرافي-سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:ملڪن جون فهرستون بلحاظ کنڊ]] pcjvxfmj33srbw6n645kydpfwjzldjb 0 16920 415180 373555 2026-09-27T13:31:40Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:The_House_of_Ayatollah_before_the_attack_02.jpg|The_House_of_Ayatollah_before_the_attack_02.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:TheImaCow|TheImaCow]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:The House of Ayatoll 415180 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[File:Ali Khamenei reading Will of Ruhollah Khomeini in Majlis.jpg|thumb|مجلس ۾ خميني جي وصيت پڙھندي]] [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250817162135/https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741 |date=2025-08-17 }}</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع،{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== [[File:Classroom of Sayyed Ali Khamenei Seminary 2.jpg|thumb|ڪلاس ۾ درس ڏيندي]] خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html،{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ===تصنيفون=== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> ==ثقافتي سرگرميون== خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. ===تنظيمون=== [[مجمع جهاني اهل بيت]]، [[جامعة المصطفی العالميه]]، [[بنياد دائرة المعارف اسلامي]]، [[بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس]]، [[مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي]]، [[شورائی عالي فضائي مجازي]]، ۽ [[شورائي عالی قرآن]] اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون. ===ادب=== [[File:Ali Khamenei reading Ahmad Shamlu at the 32nd Tehran book fair.jpg|thumb|تھران جي 32ھين ڪتابي ميلي ۾ احمد شامل پڙھندي]] خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي<ref name="ولايتي"/>. 2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون. ===شاعري=== [[File:Khamenei meeting with poets in 2016.jpg|thumb|2016ع ۾ شاعرن سان ملندي]] جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ [[انجمن ادبي فردوسي]] ۽ [[انجمن ادبي فرخ]] جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران [[ساواڪ]] سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي<ref name="ولايتي"/>. نموني طور هڪ شعر: {{quote|ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها، ۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها. هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران، مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.|<ref>{{حوالو ويب |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791 |عنوان=مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا |ناشر=خامنه‌ای دات‌آی‌آر |ويب سائيٽ=Khamenei.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref>|}} تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن. تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي<ref>نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰. http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند،{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==اندروني ۽ خارجي سياست== ===اندروني سياست=== هن دور ۾ اندروني سياست پنجين صدارتي چونڊن ۽ آئين جي ترميم بابت ريفرنڊم سان شروع ٿي. خامنائي جي رهبري جي شروعات کان وٺي هينئر تائين نو حڪومتون قائم ٿي چڪيون آهن.<ref name=" ولايتي"/>. هاشمي رفسنجاني ۽ خامنائي جا لاڳاپا رفسنجاني جي صدارت واري دور ۾ سٺا هئا. رفسنجاني انهن انقلابي شخصيتن مان هو جيڪي هن جي ويجهو هئا. سڌار پسند صدر سيد محمد خاتمي سان خامنائي جا لاڳاپا دٻاءُ ۽ تناءُ جو شڪار رهيا. خامنائي جي قدامت پسند سوچ ۽ آمريڪا تي گهري بي اعتمادي جي ابتڙ، خاتمي آمريڪا سان ويجهڙائي جو حامي هو. خامنائي پنهنجي سڀ کان وڏي چئلينج کي 2009 جي چونڊن جي واقعن دوران ڏٺو. مخالف ڌر ڌانڌلي جي شڪ جي بنياد تي نتيجن کي رد ڪيو ۽ احتجاج لاءِ گڏ ٿي وئي. ان جي جواب ۾ خامنائي چيو: {{quote| «اسان جي ملڪ ۾ چونڊن جا قانوني طريقا ڌانڌلي جي اجازت نٿا ڏين.»|}} محمود احمدي نژاد جي ٻي صدارتي دور ۾ احمدي نژاد ۽ خامنائي جا لاڳاپا پهرين دور جي ابتڙ خراب ٿي ويا. حسن روحاني جي صدارت دوران ايٽمي معاهدي تائين پهچڻ لاءِ ڳالهين ٿيون، جنهن جو نتيجو برجام (JCPOA) نڪتو. پر پابندين جي خاتمي ۽ ايٽمي مسئلي جي حل جا فائدا ٿوري وقت لاءِ هئا. ڊونلڊ ٽرمپ اعلان ڪيو ته آمريڪا ايٽمي معاهدي مان نڪري ويندو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪندو. خامنائي روحاني تي الزام لڳايو ته هن معاهدي ۾ حد کان وڌيڪ نرمي ڏيکاري.[ 8 جنوري 2021 (19 دي 1399) تي خامنائي آمريڪا ۽ برطانيا کان ڪورونا ويڪسين جي درآمد تي پابندي لڳائي ۽ چيو ته آلودہ رت واري اسڪينڊل کي نظر ۾ رکندي هو فرانس مان ويڪسين درآمد بابت به پراعتماد ناهي. هن ايران ۾ ويڪسين ٺاهڻ جي به حمايت ڪئي. سندس رهبري جي دور ۾ اندروني سياست ۾ جن معاملن تي هن زور ڏنو انهن ۾ روزگار ۽ «اقتصاد مقاومتي» جو تصور شامل آهي. هن ماڻهن ۽ حڪومت کي معاشي مسئلن جي حل لاءِ قناعت ۽ اسراف کان بچڻ جي صلاح ڏني آهي. خامنائي ايران ۾ سائنسي ترقي جو حامي رهيو آهي. هو انهن پهرين اسلامي عالمن مان هڪ هو جن اسٽيم سيل تحقيق ۽ علاج لاءِ ڪلوننگ جي اجازت ڏني. خارجي سياست چيو وڃي ٿو ته خارجي سياست جي «سڌي ذميواري» خامنائي وٽ آهي ۽ «سندس سڌي راءِ ۽ منظوري کان سواءِ ڪو به فيصلو نه ڪيو ويندو.» هو اسلامي جمهوريه ايران جي خارجي سياست کي هن طرح بيان ڪري ٿو: {{quote| «اسان جي سياست مسلمانن جي دفاع ۽ مظلوم قومن جي دفاع تي ٻڌل آهي، ۽ اسان ان کي پنهنجي بنيادي پاليسين مان سمجهون ٿا ۽ ان کان پوئتي نه هٽنداسين. اسان اسلام جا حامي آهيون، مسلمانن جا حامي آهيون ۽ اسلامي بيداري جا حامي آهيون. اسان استحصالي طاقتن طرفان مظلوم قومن جي وسيلن جي استحصال جا مخالف آهيون، اسان استعمار ۽ استحصال جا مخالف آهيون، ۽ هي مخالفت رڳو لفظن ۽ ڳالهين تائين محدود ناهي. اهو اسان جو عقيدو آهي ۽ اسان جي خارجي سياست جو ڍانچو به انهيءَ تي ٻڌل آهي.»|}} چيو وڃي ٿو ته هو خارجي سياست کي اهڙي طرف هدايت ڪري ٿو جو اولهه سان نه سڌي ٽڪراءُ ٿئي ۽ نه مڪمل ٺاهه. خامنائي يمن ۾ سعودي عرب جي مداخلت جي مذمت ڪئي ۽ سعودي عرب کي اسرائيل سان ڀيٽيو. خامنائي جي چوڻ موجب ايران جي علائقائي سياست آمريڪا جي سياست جي ابتڙ آهي ۽ ايران علائقي ۾ مزاحمتي تحريڪن ۽ اسرائيل خلاف وڙهندڙن جي حمايت ڪري ٿو. هن اهو به چيو ته اسلامي جمهوريه ايران شام جي حڪومت ۽ عوام جي مدد کي «محور مقاومت» جي حمايت سمجهي ٿو ۽ ان تي فخر ڪري ٿو. خامنائي ميانمار ۾ روهينگيا مسلمانن تي ظلم ۽ تشدد جي مذمت ڪئي ۽ ميانمار جي عملي اڳواڻ ۽ نوبل امن انعام يافته آنگ سانگ سوچي کي «بي رحم عورت» سڏيو<ref>رادیو فردا. «نظر آقای رئیس‌جمهور “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News نظر بنده نزدیک‌تر است». حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==خيال == === اقتصادي خيال === علي خامنائي جي خيال موجب اسلامي معيشت ٻن بنيادي ستونن تي بيٺل آهي: «قومي دولت ۾ واڌارو» ۽ «اسلامي سماج جي اندر انصاف سان ورڇ ۽ محرومي جو خاتمو». هر اهڙو معاشي نمونو جيڪو انهن ٻنهي بنيادن کي پورو ڪري سگهي، معتبر سمجهيو وڃي ٿو.<ref>«اقتصاد اسلامي»، دفترِ حفظ و نشر آثارِ آيت الله خامنه‌اي، khamenei.ir. «اقتصاد اسلامي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1161&npt=8{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> هن 2010ع ۾ پهريون ڀيرو «مزاحمتي معيشت» (اقتصادِ مزاحمتي) جو تصور پيش ڪيو ۽ پوءِ ڪيترين ئي تقريرن ۾ ان تي زور ڏنو.<ref>«طراحي ماڊلِ تعاملي گونه‌هاي فرهنگِ سازماني»، فرهنگ در دانشگاه اسلامي.</ref> هو ان جي وضاحت هن ريت ڪري ٿو: <blockquote> «مزاحمتي معيشت جو مطلب اهو آهي ته اسان وٽ اهڙي معيشت هجي جنهن ۾ ملڪ جي اقتصادي واڌ جو سلسلو برقرار رهي؛ ساڳئي وقت عالمي دٻائن جي مقابلي ۾ گهٽ ڪمزور هجي. اها هڪ اهڙي معيشت آهي جيڪا ماڻهن تي ڀاڙي ٿي.»<ref>خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «اقتصاد مقاومتي، قرارگاه اقتصاد مقاومتي». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=12471&npt=1{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> </blockquote> هن جي نظر ۾ «پيداوار ۾ واڌارو» انتهائي اهم آهي: <blockquote> «جيڪڏهن توهان واقعي پيداوار ۾ واڌارو آڻي سگهو ٿا، ته ملڪ جا سڀ اهم اقتصادي اشاريہ بدلجي ويندا؛ يعني مستقل روزگار پيدا ٿيندو، بي روزگاري گهٽ ٿيندي، برآمدات وڌنديون، ملڪ کي غير ملڪي زر مبادله حاصل ٿيندو، مهانگائي گهٽ ٿيندي، ۽ انهن سڀني کان علاوه ملڪ ۾ اقتصادي خودمختياري پيدا ٿيندي.»<ref>خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «جهش توليد». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/search-result?q=%D8%AC%D9%87%D8%B4%20%D8%AA%D9%88%D9%84%DB%8C%D8%AF&nt=99,101,2,4,9,1,16{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},</ref> </blockquote> === فوجي خيال === [[File:Khamenei at Imam Hassan Mojtabi University 2022 (K).jpeg|thumb|2022ع ۾ امام حسن مجتبا يونيورسٽي ۾ ]] علي خامنائي جو خيال آهي ته ايران کي جنگ کان بچڻ لاءِ پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي.<ref>«ڪاميني چيو ته ايران کي جنگ روڪڻ لاءِ فوجي طاقت وڌائڻ گهرجي»، رائيٽرز (Reuters). حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/khamenei-says-iran-should-increase-military-might-to-prevent-war-idUSKBN2020B5/</ref> هن جي مطابق ايران جي علائقائي موجودگي ۽ ميزائل صلاحيتون ناقابلِ مذاڪرات آهن.<ref>«ڪاميني جي 2021ع جي پهرين تقرير: آمريڪي ڪمزوري ۽ ايراني خودانحصاري تي ٻيهر زور»، واشنگٽن انسٽيٽيوٽ (Washington Institute). حاصل ڪيل: https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/khameneis-first-speech-2021-reemphasizing-us-weakness-iranian-self-reliance</ref> قاسم سليماني جي قتل کان پوءِ هن چيو ته ذميوارن لاءِ «سخت بدلو» انتظار ڪري رهيو آهي. هن عين الاسد ايئر بيس تي حملي جو حوالو ڏيندي چيو ته اهڙيون فوجي ڪارروايون ڪافي ناهن، ۽ علائقي ۾ آمريڪا جي «فساد پيدا ڪندڙ موجودگي» ختم ٿيڻ گهرجي.<ref>«قاسم سليماني جي قتل تي ’سخت بدلو‘: ’مناسب وقت‘ جيڪو نه آيو ۽ ’مناسب جاءِ‘ جيڪا نه ملي»، بي بي سي نيوز فارسي. بائيگاني ڪيل: ۱۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://www.bbc.com/persian/iran-55500811</ref> خامنائي سان منسوب هڪ فتوٰي موجب، ايٽمي هٿيارن ۽ ٻين وڏي تباهي وارن هٿيارن جي پيداوار، ذخيرو ڪرڻ ۽ استعمال حرام آهي. تنهن هوندي به اهڙا ثبوت موجود آهن جيڪي ڳجهي نموني ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي ڪوششن ڏانهن اشارو ڪن ٿا، جنهن سبب يورپي عملدارن ۾ شڪ پيدا ٿيو آهي<ref>«آمريڪا لاءِ اهڙو ايران آپشن جيڪو نظرانداز ڪيو وڃي ٿو»، ايشيا ٽائمز. بائيگاني ڪيل: 17 جون 2018ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20060316201913/http://www.atimes.com/atimes/Middle_East/HC17Ak02.html</ref>. ساڳئي وقت، هو غير فوجي مقصدن لاءِ ايٽمي ٽيڪنالاجي جي اهميت تي زور ڏئي ٿو: <blockquote> «تيل ۽ گيس جا ذخيرا هميشه لاءِ باقي نٿا رهي سگهن.»<ref>«ايران چوي ٿو ته يورينيم جي افزودگي روڪڻ وارو ناهي»، رائيٽرز. حاصل ڪيل: https://www.reuters.com/article/world/iran-says-it-will-not-stop-uranium-enrichment-idUSTRE4941KO/</ref> </blockquote> تنهن هوندي به هن فتويٰ جي اعتبار تي بحث موجود آهي—مثال طور ڇا هن وٽ اهڙي فتويٰ جاري ڪرڻ جو اختيار آهي يا اهو ڪنهن به سبب سان رد ٿي سگهي ٿو. آمريڪا پڻ چوي ٿو ته ان جا فيصلا هن فتويٰ تي مبني ناهن ۽ ان جو انهن تي ڪو اثر ناهي<ref>«نيڊ پرائس چوي ٿو ته خامنه‌اي جو فتويٰ آمريڪا جي ايٽمي هٿيارن تائين ايران جي رسائي روڪڻ بابت فيصلن جو ڪڏهن به بنياد نه رهيو آهي»، صدائے آمريڪا. بائيگاني ڪيل: ۳ آڪٽوبر ۲۰۲۲ع. حاصل ڪيل: ۲۰۲۲-۱۰-۱۳. https://ir.voanews.com/a/us-iran-ned-price-khamenei-fatva/6394845.html</ref>. === ولايت فقيه بابت خيال === علي خامنائي جو خيال آهي: <blockquote> «ولي فقيه جا اختيار، جيڪڏهن ماڻهن جي ارادي ۽ چونڊ سان ٽڪراءُ ۾ اچن، ته ماڻهن جي فيصلن تي برتري رکن ٿا ۽ انهن تي حاڪم آهن.» </blockquote> هو سمجهي ٿو ته «ولايت مطلقه فقيه» واري نظام ۾ فقيه ئي اسلامي حڪمران آهي ۽ سندس حڪمراني قيامت تائين جاري رهندي. هن تنقيدن جي جواب ۾، ته اهو نظام فقيه جي ذاتي خواهشن تي هلندو آهي، هن چيو: <blockquote> «جيڪڏهن ولايت مطلقه فقيه ڪنهن عالم جي هٿ ۾ هجي ته هو پنهنجي خواهش موجب عمل نٿو ڪري سگهي.» </blockquote> هن وڌيڪ چيو ته هن نظام ۾ لچڪ موجود آهي، يعني قيادت هيٺ ادارا مسلسل وڌيڪ صحيح ۽ مڪمل اختيار ڪندي پاڻ کي تبديل ڪندا رهن ٿا. تنهن هوندي به ڪيترائي ماڻهو کيس آمريت جو الزام ڏين ٿا. 1997ع ۾ [[حسين علي منتظري]] سندس [[مرجعيت]] تي سوال اٿاريو ۽ کيس ان ميدان ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو.[[حسن فيروزآبادي]] موجب، 2012ع جي سياري ۾ خامنائي سرڪاري عملدارن تي سندس هدايتن تي عمل نه ڪرڻ بابت شڪايت ڪئي === فن ۽ ميڊيا بابت خيال === خامنائي وٽ موسيقي جي حلال يا حرام هجڻ جا معيار متغير ۽ غير واضح آهن. هو ان جو فيصلو عرفي لحاظ سان مڪلف جي راءِ تي ڇڏي ٿو. اڪثر شيعه فقيهن جيان، هو سازن کي ٻن قسمن ۾ ورهائي ٿو: «حرام لاءِ مخصوص اوزار» ۽ «مشترڪ اوزار»، پر ان لاءِ ڪو واضح معيار پيش نٿو ڪري. هو سمجهي ٿو ته «اسلامي انقلاب» کي دنيا تائين فلم ۽ ناول ذريعي متعارف ڪرايو وڃي ٿو. ان حوالي سان هو چوي ٿو: <blockquote> «انقلاب بغير ناول جي نٿو ٿي سگهي. روسي ۽ فرانسيسي انقلاب پنهنجي ناولن ذريعي متعارف ٿيا. ساڳيءَ طرح سٺي فلم کان سواءِ به نٿو ٿي سگهي.»<ref>خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «در مخاطب‌شناسي دچار توهم بوديم». بائيگاني ڪيل: ۵ جولاءِ ۲۰۱۶ع. حاصل ڪيل: https://web.archive.org/web/20160811155132/http://farsi.khamenei.ir/others-note?id=24174</ref> </blockquote> === راندين بابت خيال === هو نوجوانن کي مسلسل عالمي مقابلن ۾ حصو وٺڻ جي همٿ افزائي ڪري ٿو ته جيئن اسلامي قدرن کي عالمي نوجوانن جي دلين ۽ ذهنن تائين پهچايو وڃي ۽ ايراني ثقافت کي متعارف ڪرايو وڃي. هن جي عوامي بيانن موجب، هو راندين کي هڪ اهم سفارتي اوزار طور ڏسي ٿو. === عورتن بابت خيال === علي خامنائي مختلف موقعن تي عورتن ۽ سندن سماجي ڪردار بابت پنهنجا خيال بيان ڪيا آهن. سماجي شموليت بابت هو چوي ٿو: <blockquote> «جيڪڏهن عورتون ڪنهن قوم جي سماجي تحريڪ ۾ شامل نه ٿين، ته اها تحريڪ ڪامياب نه ٿيندي.»<ref>خامنه‌اي ڊاٽ آئي آر (khamenei.ir)، «حضور زنان در صحنه». حاصل ڪيل: https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4004 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211017180009/https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4004 |date=2021-10-17 }}</ref> </blockquote> هو اهو پڻ سمجهي ٿو ته اسلامي اصولن موجب عورتن کي نه ته سماجي، اقتصادي، سياسي يا علمي سرگرمين ۾ زبردستي شامل ڪيو وڃي ۽ نه ئي انهن کي روڪيو وڃي. جيڪڏهن عورتون اهڙين سرگرمين ۾ حصو وٺڻ چاهين ته ڪا رڪاوٽ نه هئڻ گهرجي. تنهن هوندي به، جولاءِ 1997ع ۾ هن عورتن جي برابر شموليت جي خيال کي منفي، سادو ۽ ٻاراڻو قرار ڏنو. هن اهو به چيو ته عورتن جو اعليٰ سرڪاري عهدن تي هجڻ فخر جو باعث ناهي ۽ مغربي سوچ جي قبوليت جي علامت آهي. هو خاندان کي سڀ کان اهم سماجي ادارو سمجهي ٿو ۽ عورت کي ان ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ڏئي ٿو.<ref>سعيديان، مريم؛ يراقي، سعيده. «راهکارهاي مقابله با فرهنگ غرب». پاسداري فرهنگ انقلاب اسلامي. حاصل ڪيل: https://www.sid.ir/paper/235526/</ref> هو «گهر سنڀالڻ» ۽ «اولاد ڄڻڻ» کي عورتن لاءِ جهاد ۽ هنر قرار ڏئي ٿو. جون 1998ع ۾ هن عورتن جي «سرڪش روين» خلاف ڪارروائي جو حڪم ڏنو، جنهن دوران آگسٽ جي وچ تائين 1800 عورتن ۽ مردن کي «نامناسب لباس ۽ غير اخلاقي روين» جي الزام هيٺ گرفتار ڪيو ويو. هن دور ۾ عورتن جي صحافين ۽ رسالن، جهڙوڪ ’’عورتن‘‘، تي به پابنديون لڳايون ويون<ref>Hughes، Donna M. «Women and Reform in Iran». University of Rhode Island.</ref>. === سامراجي مخالفت، آمريڪا ۽ اسرائيل بابت خيال === ==== آمريڪا سان لاڳاپا ==== علي خامنه‌اي جي آمريڪا بابت پاليسي سندس تقريرن ۾ مستقل طور تي ظاهر ٿئي ٿي، جنهن ۾ هو آمريڪا سان سخت مخالفت جي اصول تي زور ڏئي ٿو. سندس خيال موجب آمريڪا جي «نظام» ۽ «ايراني عوام» سان دشمني ناقابلِ انڪار آهي. آمريڪا سان مذاڪرات بابت هو موقف اختيار ڪري ٿو ته آمريڪا ظاهري طور دلڪش واعدا ڪري سگهي ٿو، جيڪي عملي طور تي گهڻو ڪري پورا نٿا ٿين؛ تنهنڪري جيستائين ايران ايترو مضبوط نه ٿئي جو ڳالهين دوران آمريڪي دٻاءَ کي برداشت ڪري سگهي، تيستائين آمريڪا سان سڌيون ڳالهيون ڪرڻ مناسب ناهي. 1981ع ۾ تهران يونيورسٽي ۾ وڏي عوامي اجتماع دوران، جنهن ۾ محمد مصدق جي ياد ملهائي وئي ۽ سياسي تبديليءَ جا مطالبا ڪيا ويا، خامنه‌اي پنهنجي تقرير ۾ چيو ته: <blockquote> «اسان آليندي ۽ مصدق جهڙا لبرل ناهيون جو سي.آء.اي. اسان کي دٻائي سگهي.» </blockquote> هو برطانيا کي «خبيث انگلينڊ» جي اصطلاح سان ياد ڪري ٿو ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته: <blockquote> «داعش ۽ القاعده کي استعماري قوتن، خاص طور خبيث انگلينڊ، اسلامي جمهوريه ۽ اسلامي بيداري خلاف ٺاهيو آهي.»<ref>[197]</ref> </blockquote> ساڳيءَ طرح، هو پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ ڪشمير بابت تڪرار جو ذميوار پڻ برطانيا کي قرار ڏئي ٿو.<ref>[198]</ref> 2018ع ۾ عيدالفطر جي موقعي تي پنهنجي تقرير ۾ هن عوام جي غير ضروري پرڏيهي سفرن تي به تنقيد ڪئي. ان سلسلي ۾ اڪبر هاشمي رفسنجاني سان منسوب هڪ بيان پڻ موجود آهي، جنهن ۾ آمريڪا سان لاڳاپن بابت اندروني بحثن جو ذڪر ڪيو ويو آهي؛ هي بيان هڪ انٽرويو جي وڊيو جي صورت ۾ سامهون آيو، جيڪو خامنه‌اي جي آفيس پاران آمريڪا تي ڀروسو ڪرڻ جي تنقيد جي پسمنظر ۾ جاري ٿيو. ==== اسرائيل ۽ صهيونيزم بابت خيال ==== خامنه‌اي اسرائيل جي رياست ۽ صهيونيزم جو مخالف آهي. 2000ع ۾ هن اسرائيل کي «هڪ ڪينسر جهڙو ڦوڙو» قرار ڏيندي چيو ته اهو علائقي مان ختم ٿيڻ گهرجي. 2015ع ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام بابت عالمي معاهدي کان پوءِ، هن اظهار ڪيو ته: <blockquote> «اسرائيل ايندڙ 25 سال نه ڏسندو.» </blockquote> ساڳي وقت، هن وضاحت ڪئي آهي ته اسرائيل جي خاتمي بابت سندس بيان يهودي قوم جي تباهيءَ جو سڏ ناهي، ۽ ايران کي يهودين سان ڪو به اصولي اختلاف ناهي. سندس خيال ۾، مختلف مذهبن سان تعلق رکندڙ ماڻهن کي اسرائيل جي مستقبل بابت فيصلا ڪرڻ جو حق هئڻ گهرجي. خارجي پاليسي جي لحاظ کان، خامنه‌اي اوڀر ۽ اولهه ٻنهي سان سفارتي لاڳاپا وڌائڻ جي حمايت ڪري ٿو—سواءِ آمريڪا ۽ اسرائيل جي—۽ خاص طور پاڙيسري ملڪن ۽ اوڀر طرف توجهه ڏيڻ کي اوليت ڏئي ٿو.< ==== هولوڪاسٽ ==== 2014ع ۾ نوروز جي موقعي تي پنهنجي هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي هولوڪاسٽ بابت شڪ جو اظهار ڪيو. هن چيو: <blockquote> «هولوڪاسٽ هڪ اهڙو واقعو آهي جنهن جي حقيقت واضح ناهي، ۽ جيڪڏهن ٿيو به هجي ته اهو ڪيئن ٿيو، اهو به معلوم ناهي.» </blockquote> هن وڌيڪ چيو ته: <blockquote> «يورپي ملڪن ۾ ڪو به هولوڪاسٽ بابت ڳالهائڻ جي همت نٿو ڪري» </blockquote> ۽ اهو پڻ بيان ڪيو ته اولهه ۾ هولوڪاسٽ بابت بحث ڪرڻ يا ان تي سوال اٿارڻ کي وڏو گناهه تصور ڪيو وڃي ٿو. ==== صحابه محمد ﷺ ۽ اسلامي دنيا جي وحدت بابت خيال ==== 2010ع ۾ خامنه‌اي هڪ فتوٰي جاري ڪيو جنهن مطابق محمد ﷺ جي ازواجن ۽ صحابه جي توهين حرام آهي. ايران ۾ اهڙين ڪيسن ۾ ماڻهن کي توهينِ مقدسات (سبّ النبي) جي الزام هيٺ سزا پڻ ڏني وئي آهي، جنهن ۾ موت جي سزا به شامل رهي آهي. هي فتوٰي سعودي عرب جي شيعه برادري جي هڪ استفتا جي جواب ۾ جاري ڪيو ويو هو اسلامي دنيا بابت، خامنه‌اي اتحاد، تعاون، ۽ مذهبي اختلافن کان پاسو ڪرڻ تي زور ڏئي ٿو. هن جي مطابق، مسلمانن جي وچ ۾ اتحاد قائم ٿيڻ سان انهن جي موجوده حالتن ۾ بهتري اچي سگهي ٿي. هن ان حوالي سان چيو: <blockquote> «جيڪڏهن اها وحدت پيدا ٿي وڃي، ته مسلمانن جي موجوده حالت اهڙي نه رهندي ۽ مسلمان عزت حاصل ڪندا. ’انگريزي شيعه‘ ۽ ’آمريڪي سني‘ هڪ ئي قينچي جا ٻه پٽ آهن؛ انهن جو مقصد مسلمانن کي پاڻ ۾ وڙهائڻ آهي.» </blockquote> == ٻين جي نظر ۾ == === دنيا ۾ خامنائي جو مقام === ايڪانومسٽ ڊيموڪريسي انڊيڪس موجب، خامنائي جي حڪومت کي هڪ آمرانه نظام قرار ڏنو ويو آهي جيڪو آزاديءَ جي خلاف بيٺل آهي.<ref>{{cite report |title=چائنا چيلينج |url=https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf |publisher=ايڪانومسٽ انٽيليجنس يونٽ |date=2021 |language=انگريزي |access-date=2026-04-08 |archive-date=2022-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401142348/https://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/eiu-democracy-index-2021.pdf |url-status=dead }}</ref> فوربز موجب، خامنائي 2015 ۽ 2018 ۾ ترتيبوار دنيا جي 18هين ۽ 17هين سڀ کان وڌيڪ طاقتور شخص طور شمار ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=فوربس: پوتین در صدر فهرست قدرتمندترین شخصیت‌های جهان قرار گرفت |url=https://www.bbc.com/persian/world-38327446 |publisher=بي بي سي فارسي |date= |access-date=27 نومبر 2022 |archive-date=23 آڪٽوبر 2022 |language=فارسي }}</ref> بي بي سي فارسي ۾ بزرگمهر شرف‌الدين جي هڪ دستاويزي پروگرام موجب، سياست ڏانهن خامنائي جو منطقي ۽ عملي رويو کيس ايران جي جديد تاريخ جي گهڻن حڪمرانن کان الڳ ڪري ٿو.<ref>[219]</ref> ٻئي پاسي، جديد تاريخ جو محقق عباس ميلاني، 2022 ۾ ايران جي احتجاجن بابت بي بي سي سان ڳالهائيندي چيو: <blockquote>«خامنائي پنهنجين غلطين مان سبق وٺڻ جي صلاحيت نٿو رکي، ڇاڪاڻ⁠تہ هو پاڻ کي هر شيءِ ڄاڻندڙ سمجهي ٿو.<ref>{{cite news |title=آيت الله خامنائي؛ مرد فضاهای خالی |url=http://www.bbc.com/persian/iran/2011/09/110917_bsh_khamenei.shtml |author=بزرگمهر شرف‌الدين |publisher=بي بي سي فارسي |date=17 سيپٽمبر 2011 |archive-date=3 جولاءِ 2016 |language=فارسي |accessdate=2026-04-08 |archivedate=2016-07-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160703214802/http://www.bbc.com/persian/iran/2011/09/110917_bsh_khamenei.shtml }}</ref></blockquote> ڪارنيگي اينڊومينٽ فار انٽرنيشنل پيس 2008 ۾ كريم سجادپور جي قلم سان «خامنائي کي ٻيهر پڙهڻ: ايران جي سڀ کان طاقتور اڳواڻ جو عالمي نظريو» عنوان سان هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن ۾ چيو ويو: <blockquote>«شايد دنيا ۾ ڪو به اهڙو اڳواڻ نه هجي جيڪو عالمي معاملن ۾ خامنائي جيترو اهم هجي، پر ساڳئي وقت عالمي سطح تي ايترو اڻڄاتل هجي.»</blockquote> سجادپور جو چوڻ آهي ته ايران بابت هر ڪامياب حڪمت عملي ۾ خامنائي جي مرڪزي ڪردار ۽ آمريڪا بابت سندس گهري بي اعتمادي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي. هن 2019 ۾ خامنائي کي وچ اوڀر جو سڀ کان طاقتور شخص قرار ڏنو ۽ چيو ته هو پنهنجي طاقت انهن ادارن ذريعي لڪائي ٿو جن جا ماڻهو يا ته هن پاڻ مقرر ڪيا آهن يا سندس وفادار آهن<ref>{{cite news |title=Iranian Supreme Leader Ali Khamenei Is One Despot Trump Might Not Win Over |url=https://time.com/magazine/south-pacific/5691730/october-14th-2019-vol-194-no-15-international/ |author=ڪريم سجادپور |publisher=ٽائيم |date=3 آڪٽوبر 2019 |access-date=27 نومبر 2022 |archive-date=9 ڊسمبر 2022 |language=انگريزي |accessdate=2026-04-08 |archivedate=2022-12-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221209002013/https://time.com/magazine/south-pacific/5691730/october-14th-2019-vol-194-no-15-international/ }}</ref> «رپورٽرز وِدائوٽ بارڊرز» جي سالياني رپورٽ ۾ خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=گزارشگران بدون مرز نام آيت الله خامنائي کي «ميڊيا آزاديءَ جي درندن» ۾ شامل ڪيو |url=https://ir.voanews.com/latestnews/iran-journalist-humanrights-khamenei-rsf |publisher=صدای آمريڪا |access-date=7 جولاءِ 2021 |language=فارسي }}</ref> 2000ع ۾ «ڪميٽي ٽو پروٽيڪٽ جرنلسٽس» کيس اظهار جي آزاديءَ جا 10 دشمنن مان هڪ قرار ڏنو. ان سلسلي ۾، ڇهين مجلس جي شروعاتي دور ۾ جڏهن پريس قانون ۾ ترميم جو بل پيش ٿيڻ وارو هو، خامنائي حڪومتي حڪم ذريعي ان کي روڪڻ جو حڪم ڏنو. سماجيات دان ڪاظم علمداري موجب، اسلامي جمهوريه جي آئين ۾ ولي فقيه وٽ لا محدود اختيار آهن ۽ آئين اڳواڻ کي آمراڻي اختيار ڏئي ٿو. ڊيوڊ والچنسڪي پنهنجي ڪتاب «دنيا جا بدترين 20 زنده آمر» ۾ خامنائي کي نائين نمبر تي رکيو. 8 فيبروري 2024 تي ڪمپني ميٽا خامنائي جا سڀ اڪائونٽ بند ڪري ڇڏيا، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن «خطرناڪ تنظيمن ۽ فردن» جي ترويج بابت ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪئي هئي. انهن ۾ سندس انسٽاگرام اڪائونٽ (5 ملين کان وڌيڪ فالوئرز)، انگريزي انسٽاگرام اڪائونٽ (204 هزار فالوئرز) ۽ فيس بڪ شامل هئا. === ٻين جي نظر ۾ خامنائي جا خيال === بي بي سي موجب، سندس نظرين کي سمجهڻ لاءِ ضروري آهي ته ايران ۾ صحافين کي خامنائي کان سوال ڪرڻ جي اجازت ناهي، ۽ سندس تنقيد ڪرڻ جا نتيجا نڪرندا آهن. اهو هميشه هڪ طرفو رابطو آهي: خامنائي منبر تي ويهي تقرير ڪندو آهي ۽ سندس خيالن کي انهن تقريرن مان ئي سمجهڻو پوندو آهي<ref>{{cite news |title=انتقاد از آيت الله خامنائي چقدر هزينو دارد؟ |url=https://www.bbc.com/persian/iran-features-61289510 |publisher=بي بي سي فارسي |language=فارسي }}</ref> علي اڪبر ولايتي جي نظر ۾، خامنائي جو جدوجهد وارو طريقو اسلامي فڪر تي ٻڌل آهي، جيڪو قرآن ۽ حديث مان اخذ ڪيل آهي ۽ مادي پرستي، مارڪسزم ۽ لبرل خيالن جي مقابلي ۾ بيٺل آهي. ولايتي سندس ڪاميابي جا سبب سندس گهڻ رخا سوچ، سيد روح‌الله خميني جي تحريڪ جي وسيع رابطي واري نيٽورڪ جو استعمال، منبر جو استعمال ۽ عملي رويو بيان ڪري ٿو.<ref name=" ولايتي"/>. گيرٿ پورٽر موجب، خامنائي جي ان فتويٰ بابت ته ايٽمي هٿيار ٺاهڻ حرام آهن، ايران طرفان عراق جي ڪيميائي حملن جو جواب نه ڏيڻ اهو ظاهر ڪري ٿو ته ڪيميائي ۽ ايٽمي هٿيارن کان سندس بيزاري گهري ۽ سچي آهي. هن محسن رفيق دوست جي حوالي سان چيو ته خميني به ايران-عراق جنگ دوران اهڙن هٿيارن جي پيداوار ۽ استعمال کي حرام قرار ڏنو هو، باوجود ان جي ته انهن کي ٺاهڻ جون ڪوششون ٿي رهيون هيون. 2012 کان باراڪ اوباما جي حڪومت خامنائي جي ايٽمي مخالف فتويٰ جي آجيان ڪئي<ref>{{cite news |title=When the Ayatollah Said No to Nukes |url=https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/ |author=گيرٿ پورٽر |publisher=فارين پاليسي |date=16 آڪٽوبر 2014 |access-date=21 آگسٽ 2015 |archive-date=21 سيپٽمبر 2017 |language=انگريزي |accessdate=2026-04-08 |archivedate=2017-09-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170921001025/https://foreignpolicy.com/2014/10/16/when-the-ayatollah-said-no-to-nukes/ }}</ref>. تنهن هوندي به، آمريڪي پرڏيهي وزارت جي ترجمان نيد پرائيس موجب، خامنائي جو فتويٰ ڪڏهن به آمريڪا جي پاليسي ٺاهڻ جو بنياد نه رهيو آهي ته جيئن ايران کي ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ کان روڪيو وڃي. مائيڪ پومپيو، خامنائي جي هولوڪاسٽ بابت نظرين تي چيو: <blockquote>«آمريڪا خامنائي جي نفرت انگيز ۽ يهودي مخالف بيانن جي مذمت ڪري ٿو؛ اهڙا بيان ٽوئيٽر يا ٻين سماجي ميڊيا تي ڪو به جاءِ نٿا رکن. اسان ڄاڻون ٿا ته خامنائي جي اهڙي ٻولي ايران جي عوام جي برداشت واري روايت جي عڪاسي نٿي ڪري.»<ref>{{cite news |title=واکنش‌ها به کاربرد کليدواژه يهودي‌ستيزانه نازي‌ها در پوستر سايت خامنائي |url=https://www.dw.com/fa-ir/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%DB%8C%D9%87%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D8%B2%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87%D8%A7%DB%8C/a-53523423 |publisher=ڊيوئچه ويله |language=فارسي }}</ref></blockquote> حميد ڪيهان موجب (بي بي سي تي)، «معاشي مزاحمت» جون عام پاليسيون 2013 جي آخر ۾، ٻاهرين پابندين سبب وڌندڙ معاشي مسئلن جي دوران، 24 شقن ۾ حڪومت کي ڏنيون ويون. هن جو چوڻ آهي ته هن دستاويز جو وڏو حصو اهڙن نعريبازي تي ٻڌل هدفن تي مشتمل آهي جيڪي نظرياتي طور سٺا پر عملي طور لاڳو ڪرڻ مشڪل آهن، جڏهن⁠تہ ڪجهه حصن ۾ اهڙيون حڪمت عمليون آهن جيڪي موجوده حالتن ۾ حاصل ڪرڻ ناممڪن آهن، جيتوڻيڪ ڪجهه پهلو عملي طور لاڳو ٿي سگهن ٿا. فريدون خاوند موجب، مجموعي طور اهي پاليسيون اهڙن عام هدفن جو مجموعو آهن جيڪي دنيا جي گهڻن ملڪن جي اقتصادي منصوبن ۾ به ڏسي سگهجن ٿا، ۽ سوال اهو آهي ته اهي اڳ ڇو لاڳو نه ڪيا ويا. === ٻين جي نظر ۾ خامنائي جي ڪارڪردگي === سرج ميشل ۽ پائولو ووڊز موجب، خامنائي جون تقريرون «ڌمڪين ۽ خالي نعريبازي» تي ٻڌل آهن، جيڪي سازشي نظريي ۽ سخت آمريڪا مخالف سوچ سان گڏ آهن. سندن خيال ۾، هو هر هنڌ «دشمنن جي سازش» ڏسي ٿو ۽ مغربي طاقتن کي «متڪبر»، «شيطاني»، «لالچي»، «نفرت انگيز»، «واپسگرا», «برتر»، «سرطاني»، «ظالم»، «زهريلو» ۽ «شيطان جو مجسمو» قرار ڏئي ٿو. اهي صفتون مغربي حڪومتن سان گڏ سندن خفيه ادارن (سي آءِ اي، موساد وغيره) لاءِ به استعمال ٿين ٿيون.<ref>{{cite book |last1=ميشل |first1=سرژ |last2=ووڊز |first2=پائولو |title=رهبر |translator=لاله پويا |publisher=برنارڊ گراسه |location=پيرس |date=2010 |pages=351– |language=فارسي }}</ref> آمريڪا جي اڳوڻي صدر ڊونلڊ ٽرمپ چيو: <blockquote>«ايران جا شريف ماڻهو، جيڪي آمريڪا سان محبت ڪن ٿا، اهڙي حڪومت جا حقدار آهن جيڪا انهن کي سندن خوابن تائين پهچڻ ۾ مدد ڪري، نه⁠تہ انهن کي عزت طلب ڪرڻ تي قتل ڪري. ايران جي اڳواڻن کي دهشتگردي ڇڏڻ گهرجي ۽ ملڪ کي تباهي ڏانهن وٺي وڃڻ بدران ٻيهر عظيم بڻائڻ گهرجي.»<ref>{{cite news |title=ٽرمپ خامنائي جي فارسي ٽوئيٽ جو جواب ڏنو |url=https://www.radiofarda.com/a/trump-retwitting-khamenei/30384135.html |publisher=ريڊيو فردا |language=فارسي }}</ref></blockquote> 10 ڊسمبر 2022 تي ايران جي احتجاجن دوران، ابوالفضل قدیانی محسن شڪاري جي ڦاسي بعد چيو: <blockquote>«هو هڪ مڪمل آمر ۽ خونخوار حڪمران آهي؛ هو ڄاڻي ته هو ايران جي ماڻهن کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان ڊڄائي نٿو سگهي، بلڪه اهي عمل ماڻهن جي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا.»<ref>{{cite news |title=ابوالفضل قدياني: خامنائي ملت ايران کي ڦاسين ۽ گرفتارين سان مرعوب نٿو ڪري سگهي |url=https://www.radiofarda.com/a/qadyani-shakari-execution/32170407.html |publisher=ريڊيو فردا |access-date=24 ڊسمبر 2022 |archive-date=8 جنوري 2023 |language=فارسي }}</ref></blockquote> 26 ڊسمبر 2022 تي هن وڌيڪ چيو: <blockquote>«خامنائي ايران جي قوم جو سڀ کان وڏو دشمن آهي ۽ مڪمل طور ‘مفسد في الارض’ آهي؛ يقين رکو هي حڪومت ختم ٿيندي.»</blockquote> جولاءِ 2022 ۾، قدیانی چيو: <blockquote>«صرف خامنائي کي هٽائڻ سان ئي هڪ آزاد عدليه قائم ٿي سگهي ٿي، جيڪا جمهوريت ۽ انصاف جي بنيادي شرط آهي.»</blockquote> 24 آگسٽ 2025 جي هڪ خط ۾ هن لکيو: <blockquote>«خميني جي سياسي ورثي کي تاريخ ۾ دفن ڪرڻ گهرجي ۽ ان تي منصفانه ۽ علمي تنقيد مستقبل جي بهتري لاءِ ضروري آهي. اصل ڳالهه خميني ۽ خامنائي جي ورثي کان اڳتي وڌڻ آهي.»</blockquote> == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] la2teo38ojrpzppfzhdsc8qnto5id84 0 17486 415336 248267 2026-09-28T06:17:52Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415336 wikitext text/x-wiki {{POV}} {{صندوق معلومات شخص}} [[فائل:Lady zaynab mosque.jpg|270px|frameless|left]] '''زينب''' جو پورو نالو زينب ڪبري آهي<ref name="autogenerated2">{{Citation |title=دویست داستان از فضایل، مصایب و کرامات حضرت زینب(س)<!-- Bot generated title --> |url=http://www.ghadeer.org/Book/1002/150526 |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2016-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208183307/http://www.ghadeer.org/Book/1002/150526 |dead-url=yes }}</ref>.عڪس بيبي خديجته الڪبري<ref>http://shiastudies.com/library/Subpage/Book_Matn.php?syslang=3&id=1148&id_matn=46953{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ء عڪس [[علي]]<ref>{{Citation |title=شباهت زينب به پدر بزرگوار خود<!-- Bot generated title --> |url=http://www.ashoora.ir/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D9%88-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7/%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A8-%D8%B3/3813-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D8%B2%D9%8A%D9%86%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF.html |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210164518/http://www.ashoora.ir/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D9%88-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7/%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A8-%D8%B3/3813-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%87%D8%AA-%D8%B2%D9%8A%D9%86%D8%A8-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B2%D8%B1%DA%AF%D9%88%D8%A7%D8%B1-%D8%AE%D9%88%D8%AF.html |dead-url=yes }}</ref> آهن. جيڪا با عرب گھراڻي جي نياڻي آهي ان ڪري جو سندن [[علي]] ۽ [[زهرا]] جي ڌي ۽ رسول خدا [[محمد]] جي ڏُوهِٽي آهي.<ref>{{Citation |title=تولد زينب و گريه پيامبر بر مصايب آن حضرت<!-- Bot generated title --> |url=http://www.ashoora.ir/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D9%88-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7/%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A8-%D8%B3/3791-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%B2%D9%8A%D9%86%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%87-%D9%BE%D9%8A%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D9%8A%D8%A8-%D8%A2%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA.html |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2015-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210164437/http://www.ashoora.ir/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9-%D9%88-%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7/%D9%81%D8%B6%D8%A7%D8%A6%D9%84-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A8-%D8%B3/3791-%D8%AA%D9%88%D9%84%D8%AF-%D8%B2%D9%8A%D9%86%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%87-%D9%BE%D9%8A%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D9%8A%D8%A8-%D8%A2%D9%86-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA.html |dead-url=yes }}</ref> == بيبي زينب جي ولادت مبارڪ == '''حضرت زينب جي پيدائش جي باري ۾ مختلف روايتون ملن ٿيون پر معتبر روايت جي مطابق سندس ولادت 5 جمادي الاول سن 6 هجري ۾ جزرت العرب جي شهر مديني ۾ ٿي<ref name="autogenerated1">http://shiastudies.com/library/Subpage/Book_Matn.php?syslang=3&id=1148&id_matn=46931{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''' == سائڻ جي نالي جو انتخاب == '''جڏهن سائڻ زينب (سلام الله عليها)جي ولادت ٿي ته پاڪ نبي حضرت [[محمد]] مصطفى (صلي الله عليه وآله وسلم)مديني ۾ نه هئا تنهنڪري حضرت [[فاطمه زهرا]] (سلام الله عليها) حضرت [[علي]] (عليه السلام)جي خدمت ۾ اچن ٿيون ۽ فرمائن ٿيون: اي علي (عليه السلام) توهان هن ننڍڙي جو ڪو نالو رکو، اتي مولاءِ ڪائينات حضرت امام [[علي]](عليه السلام)پنهنجي گھرواري کي جواب ۾ فرمائين ٿا: اسان ان ننڍڙي جو نالو نٿا رکون بلڪه رسول خدا (صلي الله عليه و آله وسلم) جو انتظار ڪريون ٿا.''' جڏهن پاڪ پيغمبر (صلي الله عليه وآله و سلم) سفر تان واپس آيا ته حضرت علي (عليه السلام)ان بابرڪت ولادت جي خوشخبري ڏيندي فرمايو ته اي [[الله]] سائين جا رسول(صلي الله عليه و آله وسلم) هن ننڍڙي جو نالو توهان رکو ته ان وقت پاڻ (صلي الله عليه و آله وسلم)فرمائڻ لڳا: هن نياڻي جو نالو ائون نه بلڪه الله سائين رکندو، پيغمبر جا جملا ختم ٿيندي ئي حضرت [[جبرائيل]] نازل ٿيو ۽ الله سائين جي طرفان هي پيغام پاڪ نبي(صلي الله عليه و آله وسلم) کي ٻڌائيندي فرمائين ٿا: ان ننڍڙي جو نالو الله سائين زينب رکيو آهي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.shiafiker.com/islame-tarekh/44-massomin/225-hazarite-zinab-sl.html |accessdate=2016-02-03 |archive-date=2016-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160118194834/http://shiafiker.com/islame-tarekh/44-massomin/225-hazarite-zinab-sl.html |dead-url=yes }}</ref>''' == رسول خدا جو روئڻ == جڏهن [[محمد]] ان ولادت جي موقع تي [[علي]] جي گهر آيو ته هن پنهنجي هَنجَ ۾ کڻي پيار ڪرڻ لڳا ته ان وقت حضرت [[علي]] (عليه السلام) ۽ بيبي [[فاطمه زهرا]]( سلام الله عليها) ڏٺو ته رسول خدا (صلي الله عليه و آله وسلم) زارون زار روئي رهيا آهن. سائڻ زهرا (سلام الله عليها) روئڻ جو سبب پڇن ٿيون ته رسول خدا (صلي الله عليه و آله وسلم) پنهنجي ڌي کي فرمائين ٿا: اي ڌي، منهنجي ۽ توهان جي هن دنيا کان وچڻ بعد(ميدان ڪربلا ڏانهن اشارو آهي) هن معصوم تي وڏيون مصيبتون اينديون<ref name="autogenerated2" />.<ref name="autogenerated1" /> == بيبي زينب جا لقب == تاريخي ڪتابن ۾ توهان جا لقب 61 جي لڳ ڀڳ ٻڌايا وڃن ٿا<ref>http://shiastudies.com/library/Subpage/Book_Matn.php?syslang=3&id=1148&id_matn=46981{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جن مان ڪجهه مشهور هيٺ ڏنا وڃن ٿا. * عالمه غير معلمه * نائبُ الزهرا * عقيله بني هاشم * نائب الحسين * صديقه صغرى * محدثه * زاهده * فاضله * شريڪة الحسين * راضيه بالقدر و القضا == حضرت زينب جو ننڍپڻ ۽ سندن تربيت == '''سائڻ زينب جي تربيت [[جنت جي عورتن جي سردار]]،[[اميرالمومنين]] ء [[الله]] جي آخري نبي حضرت [[محمد]] صه جي سائي مبارڪ ۾ ٿي.<ref>http://shiastudies.com/library/Subpage/Book_Matn.php?syslang=3&id=1148&id_matn=46932{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>''' == حضرت زينب جي شادي == سائڻ جي شادي 17 هجري ۾ پنهنجي چاچي جي پٽ [[عبد الله بن جعفر بن ابي طالب]] سان ٿي جنهن [[شادي]] ۾ هڪ شرط به لڳائي وئي اها شرط هي هئي ته جڏهن به [[امام حسين]] (عليه سلام) سفر ۾ پنهنجي ڀيڻ کي وٺي وڃن ته ان سفر کان عبدالله نه روڪيندا.<ref>http://shiastudies.com/library/Subpage/Book_Matn.php?syslang=3&id=1148&id_matn=46974{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == حضرت زينب جو اولاد == هڪ روايت مطابق ڪل چار فرزند ٻڌايا ويا آهن جن جا نالا مبارڪ: محمّد، عون، جعفر، ام ڪلثوم آهي. == ڪربلا ۾ بيبي زينب جو ڪردار == == حوالا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنو هاشم]] 9oy9uyjt509ohyataqu1d0u1757wwgn 0 17519 415339 414804 2026-09-28T06:21:28Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415339 wikitext text/x-wiki {{Short description|Chief Leader of the Quraysh and grandfather of Muhammad (c.481–578)}} {{Infobox royalty | name = عبدالمطلب <br>عَبْد ٱلْمُطَّلِب (عربي) | native_lang1_name1 = عَبْد ٱلْمُطَّلِب<br> شَيْبَة بْن هَاشِم | native_lang1 = [[عربي ٻولي|عربي]] | birth_name = شيبه بن هاشم (عربي: شَيْبَة بْن هَاشِم) جي نالي سان، سال 481 عيسوي (اندازو) ۾ [[مدينو|يثرب]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]] ({{small|هاڻوڪي [[مدينو|مدينه منوره]]، [[سعودي عرب]] ۾}}) | birth_date = | birth_place = | death_date = سال 578ع، 97 سال جي ڄمار ۾ [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]] ({{small|(هاڻوڪي [[سعودي عرب]]}} ۾) | death_place = | burial_place = جنت المعليٰ، [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | succession = قريش جا سردار | reign = 497ع کان 578ع (81 سال) | reign-type = سرداري | predecessor = هاشم ابن عبد مناف | successor = ابو طالب ابن عبدالمطلب | spouse = {{bulleted list|سميرا بنت جندب|لبنيٰ بنت حجر| فاطمه بنت عمرو| هاله بنت وهيب| نطيله بنت جناب|ميمونه بنت عمرو}} | issue-type = Children | issue = '''پٽ:''' {{bulleted list|حارث (سميره سان)|ابو طالب(فاطمه سان)|زبير (فاطمه سان)|عبدالله (فاطمه سان)|عبدالعزيٰ، ابو لھب (لبنيٰ سان)|عباس (نطيله سان)|حمزه (هاله سان) |حجل (هاله سان)| المقوم (هاله سان)<br>'''ڌيئرون:''' |ام حڪيم (فاطمه سان)|بره (فاطمه سان)|ارويٰ (فاطمه سان)|عاتڪه (فاطمه سان)| اميمه (فاطمه سان)|صفيه (هاله سان)}} | father = هاشم بن عبد مناف | mother = سلميٰ بنت عمرو | house = بنو هاشم | house-type = [[ڪٽنب|خاندان]] |image= File:Abd_al-Muttalib.png |alt = |more =شيبه بن هاشم (اصل نالو) |caption=}} '''عبدالمطلب'''، (اصل نالو: شيبه بن هاشم؛ عربي:شَيْبة بْن هاشِم؛ 481ع-578ع)، جيڪا پنهنجي عرفيت، عبدالمطلب سان سڃاڻا ويندا آهن، [[محمد|محمد ﷺ]] جا ڏاڏا ۽ [[مڪو|مڪي]] جي قريشي قبائلي اتحاد جا چوٿا سردار (قصي، عبد مناف ۽ هاشم کانپوء)، سال 481ع (اندازو) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ڄائيا هئا.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n94/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ==شروعاتي زندگي== ==بنو هاشم جي سرداري== ==زم زم جي کوهه جي دريافت== ==عام الفيل (هاٿين جو سال)== ==عبدالله جي قرباني== ==خاندان== ==نسب== ==وفات== ==ورثو== ==پڻ ڏسو== * ابراهيم عليه السلام * بي بي هاجره * اسماعيل عليه السلام * قصي بن ڪلاب * امنه بنت وهب ===ڪنيت=== عبدالمطلب جي ڪُنيت (ابو حارث ۽ ابو البطحا) هُئي۔ (؟) ===حليو=== هو تمام خوبصورت، قد جا ڊگها، دانشور ۽ فصاحت و بلاغت ۾ مشهور هُئا۔ ===مذهب=== هُو (دين ابراهيم ع) موجب عبادت ڪندڙ هُئا.(؟)[[رمضان]] جو پورو مهينو (ڪوه حرا) تي گُذاريندا هُئا.(؟) ===اخلاق=== غريبن، مسڪينن، ايستائين جو جهنگلي جانورن ۽ پکين کي خوراڪ کارائيندا هُئا. ===حرام کان پرهيز=== هُو [[شراب]] پيئڻ، مُحرم عورتن سان [[نڪاح]] ڪرڻ، ڇوڪرين کي جيئرو دفن ڪرڻ خلاف هُئا. ===عزت ۽ مقام=== حطيم ۾ سندن ويهڻ لاءِ هڪ غالچو وڇايو ويندو هو۔ جنهن ته ساڻن علاوه ڪير به نه ويهندو هو. ===اولاد=== عبدالمطلب جي ٻاره پُٽن مان پنج پُٽ جن [[اسلام]] ِيا [[ڪُفر]] جي خصوصيتن جي ڪري شهرت ورتا، اها آهن؛ * [[ابو طالب]] ([[علي|علي ڪرم الله وجهه]] جا پئي) * [[عبدالله]] ([[محمد|نبي صلي الله عليه وسلم]] جا پئي) * [[حمزه بن عبد المطلب|سيد الشهداء حمزه رضي الله عنه]] * [[عباس بن عبد المطلب|سيدنا عباس رضي الله عنه]] * [[ابو لهب]] (اصل نالو عبدالعزي، گورو ۽ باهه جهڙي ڳلن جيان چمڪندڙ ۽ چهري وانگر هو اُن ڪري والد کيس اهو نالو ڏنو هو. ٻين پُٽن جا نالا اها ها؛ * الحارث (سڀ کان وڏا، بدر جي جنگ ۾ شهيد ٿيئن واري سوٽ، [[عبيده ابن الحارث]] رضي الله عنه جا پئي) * زُبير * مقوم * حجل * ضرار * قُثم * عبدالڪعبه * عيداق<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n108/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ===آب زم زم جي تلاش=== عبد المطلب، جيئن ته شيبه جي پرورش سندس چاچي مطلب ڪئي اُن ڪري اُن نسبت سان سندس نالو عبدالمطلب (مطلب جو غلام) پئجي ويو. سندن وڏي ۾ وڏو ڪارنامو اهو هو ته [[آب زم زم|زم زم جو کوهه]]، جيڪو هڪ مُدت اڳ پهرئين واري، ۾ دفن ٿي گُم ٿي ويو هو، پاڻ انهن جي کوج ڪئي ۽ کوهه کوٽارائي اُن کي نئي نموني جاري ڪرايو.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n96/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===عبدالمطلب جي منت=== عبدالمطلب منت مڃي هُئي ته ڏه پُٽ پنهنجي سامهون جوان ڏسندا ته هڪ پُٽ الله جي راه ۾ قربان ڪري ڇڏيندو۔ اها آرزو پوري ٿي ته ڏه ئي پُٽن کي وٺي ڪعبي ۾ آيا ۽ ڪعبي جي پُڄاري کان قرعه ڪڍايو، اتفاق سان قرعه ۾ عبدالله جو نالو آيو۔ عبدالله جون ڀينرون رُئڻ لڳيون ته سندس بدلي ۾ ڏه اُٺ قربان ڪجن۔ وري ٻيهر قرع اندازي شروع ڪرائي وئي پر وري به عبدالله جو نالو نڪري آيو۔ هاڻ عبدالمطلب ڏه جي بدران ويهه اُٺ قربان ڪرڻ تي تيار ٿي ويو ۽ وري وري قرع اندازي ٿيڻ لڳي ۽ بار بار عبدالله جو نالو قرع ۾ نڪتو ايستائين جو اُٺن جو تعداد سو تي پُهچي ويو۔ پو اُٺن تي قرع ڪڍيو ويو ۽ اهو اُٺن تي نڪري آيو ۽ ائين سو اُٺ قربان ڪرڻ سان عبدالله بچي ويو۔(هي واقدي جي روايت آهي) ابن اسحاق جو بيان آهي ته اُٺن جي بدلي تي تجويز قريش جي رئيس جي تدبير هُئي<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n102/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===وفات=== سندن وفات جڏهن پيغمبر صلي الله عليه وسلم جي عمر ڇهه سال هئي، 578 عيسوي ([[578ء]] يا [[579ء]]) ۾ ٿي (ساڳئي سال جن ۾ نوشيروان عادل، فارس جي بادشاهه جو انتقال ٿيو هُيو). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://al-islam.org/beacons/3.htm The Holy Prophet of Islam] * [http://www.al-islam.org/peshawar/9.4.html Ninth Session, Friday night, 2nd Sha'ban 1345 A.H.] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Abd al Muttalib}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:ٻنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[Category:490s births]] [[Category:578 deaths]] [[Category:5th-century Arab people]] [[Category:6th-century Arab people]] [[Category:Sahabah ancestors]] [[Category:Najjarite people]] [[Category:Ancestors of Muhammad]] [[Category:Burials at Jannat al-Mu'alla]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنو هاشم]] eid5msx4bhyjhscum2oyb43sjbgm82s 415348 415339 2026-09-28T07:05:51Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415348 wikitext text/x-wiki {{Short description|Chief Leader of the Quraysh and grandfather of Muhammad (c.481–578)}} {{Infobox royalty | name = عبدالمطلب <br>عَبْد ٱلْمُطَّلِب (عربي) | native_lang1_name1 = عَبْد ٱلْمُطَّلِب<br> شَيْبَة بْن هَاشِم | native_lang1 = [[عربي ٻولي|عربي]] | birth_name = شيبه بن هاشم (عربي: شَيْبَة بْن هَاشِم) جي نالي سان، سال 481 عيسوي (اندازو) ۾ [[مدينو|يثرب]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]] ({{small|هاڻوڪي [[مدينو|مدينه منوره]]، [[سعودي عرب]] ۾}}) | birth_date = | birth_place = | death_date = سال 578ع، 97 سال جي ڄمار ۾ [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]] ({{small|(هاڻوڪي [[سعودي عرب]]}} ۾) | death_place = | burial_place = جنت المعليٰ، [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | succession = قريش جا سردار | reign = 497ع کان 578ع (81 سال) | reign-type = سرداري | predecessor = هاشم ابن عبد مناف | successor = ابو طالب ابن عبدالمطلب | spouse = {{bulleted list|سميرا بنت جندب|لبنيٰ بنت حجر| فاطمه بنت عمرو| هاله بنت وهيب| نطيله بنت جناب|ميمونه بنت عمرو}} | issue-type = Children | issue = '''پٽ:''' {{bulleted list|حارث (سميره سان)|ابو طالب(فاطمه سان)|زبير (فاطمه سان)|عبدالله (فاطمه سان)|عبدالعزيٰ، ابو لھب (لبنيٰ سان)|عباس (نطيله سان)|حمزه (هاله سان) |حجل (هاله سان)| المقوم (هاله سان)<br>'''ڌيئرون:''' |ام حڪيم (فاطمه سان)|بره (فاطمه سان)|ارويٰ (فاطمه سان)|عاتڪه (فاطمه سان)| اميمه (فاطمه سان)|صفيه (هاله سان)}} | father = هاشم بن عبد مناف | mother = سلميٰ بنت عمرو | house = بنو هاشم | house-type = [[ڪٽنب|خاندان]] |image= File:Abd_al-Muttalib.png |alt = |more =شيبه بن هاشم (اصل نالو) |caption=}} '''عبدالمطلب'''، (اصل نالو: شيبه بن هاشم؛ عربي:شَيْبة بْن هاشِم؛ 481ع-578ع)، جيڪا پنهنجي عرفيت، عبدالمطلب سان سڃاڻا ويندا آهن، [[محمد|محمد ﷺ]] جا ڏاڏا ۽ [[مڪو|مڪي]] جي قريشي قبائلي اتحاد جا چوٿا سردار (قصي، عبد مناف ۽ هاشم کانپوء)، سال 481ع (اندازو) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ڄائيا هئا.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n94/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ==شروعاتي زندگي== ==بنو هاشم جي سرداري== ==زم زم جي کوهه جي دريافت== ==عام الفيل (هاٿين جو سال)== ==عبدالله جي قرباني== ==خاندان== ==نسب== ==وفات== ==ورثو== ==پڻ ڏسو== * ابراهيم عليه السلام * بي بي هاجره * اسماعيل عليه السلام * قصي بن ڪلاب * امنه بنت وهب ===ڪنيت=== عبدالمطلب جي ڪُنيت (ابو حارث ۽ ابو البطحا) هُئي۔ (؟) ===حليو=== هو تمام خوبصورت، قد جا ڊگها، دانشور ۽ فصاحت و بلاغت ۾ مشهور هُئا۔ ===مذهب=== هُو (دين ابراهيم ع) موجب عبادت ڪندڙ هُئا.(؟)[[رمضان]] جو پورو مهينو (ڪوه حرا) تي گُذاريندا هُئا.(؟) ===اخلاق=== غريبن، مسڪينن، ايستائين جو جهنگلي جانورن ۽ پکين کي خوراڪ کارائيندا هُئا. ===حرام کان پرهيز=== هُو [[شراب]] پيئڻ، مُحرم عورتن سان [[نڪاح]] ڪرڻ، ڇوڪرين کي جيئرو دفن ڪرڻ خلاف هُئا. ===عزت ۽ مقام=== حطيم ۾ سندن ويهڻ لاءِ هڪ غالچو وڇايو ويندو هو۔ جنهن ته ساڻن علاوه ڪير به نه ويهندو هو. ===اولاد=== عبدالمطلب جي ٻاره پُٽن مان پنج پُٽ جن [[اسلام]] ِيا [[ڪُفر]] جي خصوصيتن جي ڪري شهرت ورتا، اها آهن؛ * [[ابو طالب]] ([[علي|علي ڪرم الله وجهه]] جا پئي) * [[عبدالله]] ([[محمد|نبي صلي الله عليه وسلم]] جا پئي) * [[حمزه بن عبد المطلب|سيد الشهداء حمزه رضي الله عنه]] * [[عباس بن عبد المطلب|سيدنا عباس رضي الله عنه]] * [[ابو لهب]] (اصل نالو عبدالعزي، گورو ۽ باهه جهڙي ڳلن جيان چمڪندڙ ۽ چهري وانگر هو اُن ڪري والد کيس اهو نالو ڏنو هو. ٻين پُٽن جا نالا اها ها؛ * الحارث (سڀ کان وڏا، بدر جي جنگ ۾ شهيد ٿيئن واري سوٽ، [[عبيده ابن الحارث]] رضي الله عنه جا پئي) * زُبير * مقوم * حجل * ضرار * قُثم * عبدالڪعبه * عيداق<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n108/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ===آب زم زم جي تلاش=== عبد المطلب، جيئن ته شيبه جي پرورش سندس چاچي مطلب ڪئي اُن ڪري اُن نسبت سان سندس نالو عبدالمطلب (مطلب جو غلام) پئجي ويو. سندن وڏي ۾ وڏو ڪارنامو اهو هو ته [[آب زم زم|زم زم جو کوهه]]، جيڪو هڪ مُدت اڳ پهرئين واري، ۾ دفن ٿي گُم ٿي ويو هو، پاڻ انهن جي کوج ڪئي ۽ کوهه کوٽارائي اُن کي نئي نموني جاري ڪرايو.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n96/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===عبدالمطلب جي منت=== عبدالمطلب منت مڃي هُئي ته ڏه پُٽ پنهنجي سامهون جوان ڏسندا ته هڪ پُٽ الله جي راه ۾ قربان ڪري ڇڏيندو۔ اها آرزو پوري ٿي ته ڏه ئي پُٽن کي وٺي ڪعبي ۾ آيا ۽ ڪعبي جي پُڄاري کان قرعه ڪڍايو، اتفاق سان قرعه ۾ عبدالله جو نالو آيو۔ عبدالله جون ڀينرون رُئڻ لڳيون ته سندس بدلي ۾ ڏه اُٺ قربان ڪجن۔ وري ٻيهر قرع اندازي شروع ڪرائي وئي پر وري به عبدالله جو نالو نڪري آيو۔ هاڻ عبدالمطلب ڏه جي بدران ويهه اُٺ قربان ڪرڻ تي تيار ٿي ويو ۽ وري وري قرع اندازي ٿيڻ لڳي ۽ بار بار عبدالله جو نالو قرع ۾ نڪتو ايستائين جو اُٺن جو تعداد سو تي پُهچي ويو۔ پو اُٺن تي قرع ڪڍيو ويو ۽ اهو اُٺن تي نڪري آيو ۽ ائين سو اُٺ قربان ڪرڻ سان عبدالله بچي ويو۔(هي واقدي جي روايت آهي) ابن اسحاق جو بيان آهي ته اُٺن جي بدلي تي تجويز قريش جي رئيس جي تدبير هُئي<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n102/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===وفات=== سندن وفات جڏهن پيغمبر صلي الله عليه وسلم جي عمر ڇهه سال هئي، 578 عيسوي ([[578ء]] يا [[579ء]]) ۾ ٿي (ساڳئي سال جن ۾ نوشيروان عادل، فارس جي بادشاهه جو انتقال ٿيو هُيو). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://al-islam.org/beacons/3.htm The Holy Prophet of Islam] * [http://www.al-islam.org/peshawar/9.4.html Ninth Session, Friday night, 2nd Sha'ban 1345 A.H.] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Abd al Muttalib}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنو هاشم]] 2wz3ecverchrrg8ld5j8b4xi7pfemim 415349 415348 2026-09-28T07:09:34Z Ibne maryam 17680 415349 wikitext text/x-wiki {{Short description|Chief Leader of the Quraysh and grandfather of Muhammad (c.481–578)}} {{Infobox royalty | name = عبدالمطلب <br>عَبْد ٱلْمُطَّلِب (عربي) | native_lang1_name1 = عَبْد ٱلْمُطَّلِب<br> شَيْبَة بْن هَاشِم | native_lang1 = [[عربي ٻولي|عربي]] | birth_name = شيبه بن هاشم (عربي: شَيْبَة بْن هَاشِم) جي نالي سان، سال 481 عيسوي (اندازو) ۾ [[مدينو|يثرب]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]] ({{small|هاڻوڪي [[مدينو|مدينه منوره]]، [[سعودي عرب]] ۾}}) | birth_date = | birth_place = | death_date = سال 578ع، 97 سال جي ڄمار ۾ [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]] ({{small|(هاڻوڪي [[سعودي عرب]]}} ۾) | death_place = | burial_place = جنت المعليٰ، [[مڪو|مڪه المڪرمه]] | succession = قريش جا سردار | reign = 497ع کان 578ع (81 سال) | reign-type = سرداري | predecessor = هاشم ابن عبد مناف | successor = ابو طالب ابن عبدالمطلب | spouse = {{bulleted list|سميرا بنت جندب|لبنيٰ بنت حجر| فاطمه بنت عمرو| هاله بنت وهيب| نطيله بنت جناب|ميمونه بنت عمرو}} | issue-type = Children | issue = '''پٽ:''' {{bulleted list|حارث (سميره سان)|ابو طالب(فاطمه سان)|زبير (فاطمه سان)|عبدالله (فاطمه سان)|عبدالعزيٰ، ابو لھب (لبنيٰ سان)|عباس (نطيله سان)|حمزه (هاله سان) |حجل (هاله سان)| المقوم (هاله سان)<br>'''ڌيئرون:''' |ام حڪيم (فاطمه سان)|بره (فاطمه سان)|ارويٰ (فاطمه سان)|عاتڪه (فاطمه سان)| اميمه (فاطمه سان)|صفيه (هاله سان)}} | father = هاشم بن عبد مناف | mother = سلميٰ بنت عمرو | house = بنو هاشم | house-type = [[ڪٽنب|خاندان]] |image= File:Abd_al-Muttalib.png |alt = |more =شيبه بن هاشم (اصل نالو) |caption=}} '''عبدالمطلب'''، (اصل نالو: شيبه بن هاشم؛ عربي:شَيْبة بْن هاشِم؛ 481ع-578ع)، جيڪا پنهنجي عرفيت، عبدالمطلب سان سڃاڻا ويندا آهن، [[محمد|محمد ﷺ]] جا ڏاڏا ۽ [[مڪو|مڪي]] جي قريشي قبائلي اتحاد جا چوٿا سردار (قصي، عبد مناف ۽ هاشم کانپوء)، سال 481ع (اندازو) ۾ [[مدينو|مديني]] ۾ ڄائيا هئا.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n94/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ==شروعاتي زندگي== ==بنو هاشم جي سرداري== ==زم زم جي کوهه جي دريافت== ==عام الفيل (هاٿين جو سال)== ==عبدالله جي قرباني== ==خاندان== ==نسب== ==وفات== ==ورثو== ==پڻ ڏسو== * ابراهيم عليه السلام * بي بي هاجره * اسماعيل عليه السلام * قصي بن ڪلاب * امنه بنت وهب ===ڪنيت=== عبدالمطلب جي ڪُنيت (ابو حارث ۽ ابو البطحا) هُئي۔ (؟) ===حليو=== هو تمام خوبصورت، قد جا ڊگها، دانشور ۽ فصاحت و بلاغت ۾ مشهور هُئا۔ ===مذهب=== هُو (دين ابراهيم ع) موجب عبادت ڪندڙ هُئا.(؟)[[رمضان]] جو پورو مهينو (ڪوه حرا) تي گُذاريندا هُئا.(؟) ===اخلاق=== غريبن، مسڪينن، ايستائين جو جهنگلي جانورن ۽ پکين کي خوراڪ کارائيندا هُئا. ===حرام کان پرهيز=== هُو [[شراب]] پيئڻ، مُحرم عورتن سان [[نڪاح]] ڪرڻ، ڇوڪرين کي جيئرو دفن ڪرڻ خلاف هُئا. ===عزت ۽ مقام=== حطيم ۾ سندن ويهڻ لاءِ هڪ غالچو وڇايو ويندو هو۔ جنهن ته ساڻن علاوه ڪير به نه ويهندو هو. ===اولاد=== عبدالمطلب جي ٻاره پُٽن مان پنج پُٽ جن [[اسلام]] ِيا [[ڪُفر]] جي خصوصيتن جي ڪري شهرت ورتا، اها آهن؛ * [[ابو طالب]] ([[علي|علي ڪرم الله وجهه]] جا پئي) * [[عبدالله]] ([[محمد|نبي صلي الله عليه وسلم]] جا پئي) * [[حمزه بن عبد المطلب|سيد الشهداء حمزه رضي الله عنه]] * [[عباس بن عبد المطلب|سيدنا عباس رضي الله عنه]] * [[ابو لهب]] (اصل نالو عبدالعزي، گورو ۽ باهه جهڙي ڳلن جيان چمڪندڙ ۽ چهري وانگر هو اُن ڪري والد کيس اهو نالو ڏنو هو. ٻين پُٽن جا نالا اها ها؛ * الحارث (سڀ کان وڏا، بدر جي جنگ ۾ شهيد ٿيئن واري سوٽ، [[عبيده ابن الحارث]] رضي الله عنه جا پئي) * زُبير * مقوم * حجل * ضرار * قُثم * عبدالڪعبه * عيداق<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n108/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref> ===آب زم زم جي تلاش=== عبد المطلب، جيئن ته شيبه جي پرورش سندس چاچي مطلب ڪئي اُن ڪري اُن نسبت سان سندس نالو عبدالمطلب (مطلب جو غلام) پئجي ويو. سندن وڏي ۾ وڏو ڪارنامو اهو هو ته [[آب زم زم|زم زم جو کوهه]]، جيڪو هڪ مُدت اڳ پهرئين واري، ۾ دفن ٿي گُم ٿي ويو هو، پاڻ انهن جي کوج ڪئي ۽ کوهه کوٽارائي اُن کي نئي نموني جاري ڪرايو.<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n96/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===عبدالمطلب جي منت=== عبدالمطلب منت مڃي هُئي ته ڏه پُٽ پنهنجي سامهون جوان ڏسندا ته هڪ پُٽ الله جي راه ۾ قربان ڪري ڇڏيندو۔ اها آرزو پوري ٿي ته ڏه ئي پُٽن کي وٺي ڪعبي ۾ آيا ۽ ڪعبي جي پُڄاري کان قرعه ڪڍايو، اتفاق سان قرعه ۾ عبدالله جو نالو آيو۔ عبدالله جون ڀينرون رُئڻ لڳيون ته سندس بدلي ۾ ڏه اُٺ قربان ڪجن۔ وري ٻيهر قرع اندازي شروع ڪرائي وئي پر وري به عبدالله جو نالو نڪري آيو۔ هاڻ عبدالمطلب ڏه جي بدران ويهه اُٺ قربان ڪرڻ تي تيار ٿي ويو ۽ وري وري قرع اندازي ٿيڻ لڳي ۽ بار بار عبدالله جو نالو قرع ۾ نڪتو ايستائين جو اُٺن جو تعداد سو تي پُهچي ويو۔ پو اُٺن تي قرع ڪڍيو ويو ۽ اهو اُٺن تي نڪري آيو ۽ ائين سو اُٺ قربان ڪرڻ سان عبدالله بچي ويو۔(هي واقدي جي روايت آهي) ابن اسحاق جو بيان آهي ته اُٺن جي بدلي تي تجويز قريش جي رئيس جي تدبير هُئي<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n102/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ ===وفات=== سندن وفات جڏهن پيغمبر صلي الله عليه وسلم جي عمر ڇهه سال هئي، 578 عيسوي ([[578ء]] يا [[579ء]]) ۾ ٿي (ساڳئي سال جن ۾ نوشيروان عادل، فارس جي بادشاهه جو انتقال ٿيو هُيو). ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://al-islam.org/beacons/3.htm The Holy Prophet of Islam] * [http://www.al-islam.org/peshawar/9.4.html Ninth Session, Friday night, 2nd Sha'ban 1345 A.H.] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Abd al Muttalib}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] [[زمرو:بنو نجار جا ماڻهو]] [[زمرو:محمد ﷺ جا ابا ڏاڏا]] [[زمرو:جنت المعليٰ ۾ مدفون]] [[زمرو:578ع جون فوتگيون]] [[زمرو:پنجين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي جون پيدائشون]] bnldj574ew7svvqdp69a0s3gn9i1n0f 0 17520 415338 320249 2026-09-28T06:20:48Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415338 wikitext text/x-wiki {{Short description|Father of Muhammad}} {{Infobox person | name = عبد الله بن عبد المطلب<br>أبو مُحمَّد (ڪنيت) | image = | caption = | birth_date = 79 قبل هـجري/ 544ع يا 545ع (اندازو) | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عربستان]] | death_date = سال 570ع يا 572ع (26 سال جي ڄمار ۾) | death_place = [[مدينو|يثرب]]، [[حجاز]] | resting_place = دار النابغة، [[مدينو|مدينه منوره]] | occupation = تاجر | spouse = آمنة بنت وهب | children = [[محمد|محمد رسول الله صلي الله عليه وسلم]] | father = عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف | mother = فاطمة بنت عمرو المخزومية | relations = '''ڀائر:''' ☆ الحارث (سوٽيلو)☆ الزبير (سچو)☆العوام (سوٽيلو)☆ قثم (سوٽيلو)☆الغيداق (سوٽيلو)☆ المقوم (سوٽيلو)☆أبو طالب (سچو)☆الحمزة (سوٽيلو)☆ضرار (سوٽيلو)☆العباس (سوٽيلو)☆ عبد الكعبة(سوٽيلو)☆حجل (سوٽيلو)☆أبو لهب (سوٽيلو)☆صفار (سوٽيلو)<br> '''ڀيڻون:''' ☆ أم حكيم البيضاء (سچي)☆عاتكة (سچي)☆ أروى (سچي)☆أميمة (سچي)☆برة (سچي)☆ صفية (سوٽيلي) |صفية| |الحارث ابن عبدالمطلب| [[Abū Lahab]] {{small|(half-brother)}} أبو لهب| [[Al-Zubayr ibn Abd al-Muttalib|Al-Zubayr]] {{small|(full-brother)}} الزبير| [[Abbas ibn Abd al-Muttalib|Al-Abbas]] {{small|(half-brother)}} العباس| [[Hamza ibn Abd al-Muttalib|Hamza]] {{small|(half-brother)}} الحمزة |ضرار||عبد الكعبة|حجل{{!}}العوام{{!}} قثم|||أبو طالب{{!}}صفار| Al-Ghaydaq {{small|(half-brother)}} الغيداق| المقوم {{small|(half-brother)}} '''''Sisters'':'''{{bulleted list | [[Umm Hakim bint Abd al-Muttalib|Al-Bayda]] {{small|(twin-sister)}} | [[Umayma bint Abd al-Muttalib|Umaymah]] {{small|(full-sister)}} | [[Arwa bint Abd al-Muttalib|Arwa]] {{small|(full-sister)}} | [[Atika bint Abd al-Muttalib|'Atikah]] {{small|(full-sister)}} | [[Barrah bint Abd al-Muttalib|Barrah]] {{small|(full-sister)}} | [[Safiyya bint Abd al-Muttalib|Safiyyah]] {{small|(half-sister)}} }} | family = [[قريش]] جي شاخ [[بنو هاشم]] |known for=[[محمد|رسول الله صلي الله عليه وسلم]] جي پئي طور|known=[[محمد|رسول الله صلي الله عليه وسلم]] جي پئي طور|parents=* عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف (پئي) * فاطمة بنت عمرو المخزومية (ماء)}} '''عبدالله بن عبدالمطلب'''، [[محمد|پيغمبر محمد صلي الله عليه وسلم]] جا پئي ۽ [[عبدالمطلب|عبدالمطلب بن هاشم]] جا پٽ هئا.<ref name="Saad82">Muhammad ibn Saad, ''Tabaqat'' vol. 8. Translated by Bewley, A. (1995). ''The Women of Madina''. London: Ta-Ha Publishers.</ref> <ref name="Hisham2">Ibn Hisham note 97.</ref> جڏهن پيغمبر اڃان بي بي امنه جي پيٽ ۾ هئا، پيدائش کان ڇهه مهيني اڳ انهن جو انتقال ٿي ويو هو. عبدالله بن عبدالمطلب ( 546-570)، اسلامي پيغمبر محمد ﷺ جو پيءُ هو. هو مخزوم قبيلي جي عبدالمطلب بن هاشم ۽ فاطمه بنت عمرو جو پٽ هو. هن جي شادي آمنه بنت وهب سان ٿي.<ref name="Al-A'zami 20032">{{cite book|title=The History of The Qur'anic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments|last=Al-A'zami|first=Muhammad Mustafa|publisher=UK Islamic Academy|year=2003|isbn=978-1-8725-3165-6|pages=22–24|author-link=Muhammad Mustafa Al-A'zami}}</ref> محمد ﷺ سندن اڪيلو ٻار هئا. ==ابتدائي حالات== ==نالو== ==شادي== ==وفات== ==پڻ ڏسو== == حضرت عبدالمطلب جي منت == '''اُٺن تي قرا نڪرڻ سان عبدالله قرباني کان بچي ويا ته حضرت [[عبدالمطلب]] جن کي سندن شادي جو فڪر ٿيو ۽ پاڻ قبيلي بنون زهره جي رئيس وهب بن [[عبدالمناف]] جي ڌي آمنه سان سند شادي ڪرائي ڇڏي<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n109/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>۔ خود عبدالمطلب به وهب جي هڪ ٻي نياڻي (هاله) سان نڪاح ڪيو۔ جنهن مان حضرت حمزه رضه جن پئدا ٿا۔ ائين حضرت حمزه رضيه جن [[محمد|نبي سائين صلعم]] جي چاچي هُئڻ سان سندن ماسات به آهن۔ ''' === شادي === '''هڪ روايت موجب حضرت آمنه جي شادي وقت حضرت عبدالله جي عُمره 17 سالن کان ڪُجهه مٿي هُئي هو واپار سانگي شام ويا هُئا ته واپسي وقت يثرب ۾ بيمار ٿي پيا ۽ وفات ڪري ويا۔ پاڻ وراست ۾ اُٺ، ٻڪريون ۽ هڪ ٻانهين ڇڏي ويا هُئا جنهن جو نالو (برڪه) ۽ رُڪنيت (اُم ايمن) هُئي۔ حضرت عبدالله جي وفات کان هڪ مهنو پو بمُطابق 9 ربيع الاول مطابق 22 اپريل 571ع(تاريخ ۾ اختلاف آهن) ۾ حضرت آمنه رضه جي بطن مان [[محمد|نبي سائين صلي الله عليه وسلم]] جن پيدا ٿيا<ref>[http://archive.org/stream/TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org/TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_www.ahlehaq.org#page/n113/mode/1up TAREEKH-TABAQAAT_E_IBN_E_SAAD_VOL_1_2_3_www.ahlehaq.org<!-- Bot generated title -->]</ref>''' ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:ٻنو هاشم]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] 4zkzarl37sjrigmzn370c382w9v6mv3 0 17522 415344 414893 2026-09-28T07:02:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415344 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = فَاطِمَة ٱلزَّهْرَاء | image = Fatimah Arabic Calligraphy.svg | caption = اسلامي خطاطي ۾ بيبي صاحبه جو نالو | native_name = {{lang|ar|فَاطِمَة بِنْت مُحَمَّد}} | native_name_lang = ar | birth_date =15–5 قبل ھجرت <br/>(605ع–615ع) | birth_place = [[مڪو|مڪه المڪرمه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]] | death_date = 3 [[جمادي الثاني]] هجري سال 11<br/> 11&nbsp;ھ<br/>({{death date|df=yes|632|08|18|615}}) <br/>{{small|(اختلاف واري)}} | resting_place = [[جنت البقيع]]، [[مدينو|مديني شريف]]، [[حجاز]] | title = {{plainlist| *''صديقه'' (سچار عورت) *'' مبارڪه'' (برڪت واري عورت) *''طاھرہ'' (پاڪ عورت ) *''زڪيه'' (پاڪدامن/معصوم عورت) *''رضيه'' (راضپي واري عورت) *''محدثه '' *''بتول'' (پاڪدامن) *''زھرہ'' (روشني واري عورت) *''سيدة النساء في الجنه'' <ref>{{cite web |url=http://www.al-islam.org/kaaba14/3.html |title=The Ka'aba, The House of Allah &#124; Story of the Holy Ka'aba &#124; Books on Islam and Muslims |publisher=Al-Islam.org |date= |accessdate=24 August 2014 }}{{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (جنت جي عورتن جي سردار)}} *''ٻيا''<ref>{{cite web|url=http://www.iqra.net/names/fatima.html |title=The Blessed Names of Sayyidatinā Fātima Aa-Zahrā’ Rady Allāhu ‘Anhā |publisher=Iqra.net |date= |accessdate=3 December 2013}}</ref> | spouse = [[علي بن ابي طالب]] | children = {{plainlist| * [[حسن ابن علي]] * [[حسين ابن علي]] * [[محسن ابن علي]] * [[زينب|زينب بنت علي]] * [[ام ڪلثوم بنت علي]]}} | parents = {{plainlist| *[[محمد]] {{درود}} (والد) *[[خديجه بنت خويلد|خديجه]] (والده)}} | relatives = {{plainlist| * [[قاسم ابن محمد]] (ڀاء) * [[زينب بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[رقيه بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[ام ڪلثوم بنت محمد]] (ڀيڻ) * [[ابراھيم ابن محمد]] (ڀاء) }} }} '''سيده فاطمه الزهراء''' (رضي الله تعالي عنها) (605ع–633ع) [[محمد|حضرت محمد]] {{درود}} ۽ بيبي [[خديجة بنت خويلد|خديجه]] جي نياڻي هئي جنھن کي جنت ۾ عورتن جي سردار ھجڻ جو لقب مليل آھي. سندس مڙس جو نالو [[علي بن ابی طالب|علي ابن ابي طالب]] ھيو. پاڻ امام [[حسن ابن علي|حسن بن علي]]، امام [[حسين ابن علي|حسين بن علي]]، [[محسن ابن علي|محسن بن علي]]، [[زینب|زینب بنت علي]] ء [[ام ڪلثوم بنت علي]] جي والده ھئي.<ref>[http://archive.org/stream/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadNafay/Seerat-e-Ali-ul-Murtazar.aByShaykhMuhammadnafay#page/n528/mode/1up Seerat -e- Ali -ul- Murtaza [r.a&#93; By Shaykh Muhammad Nafay<!-- Bot generated title -->]</ref> "زهرا"، "بتول" ۽ "سيده النساء“ سندس لقب ھيا، حضرت محمد {{درود}} جي سڀ کان ننڍي نياڻي هئي ۽ نبوت کان هڪ سال پوءِ ڄائي هئي.<ref>ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: [[مرزا قليچ بيگ]]؛ پھريون ايڊيشن 1958ع، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو. {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page 4.html}}}</ref> شيعن مطابق پنجتن پاڪ ۾ اھا واحد عورت ھئي. سندن خيال مطابق نبي {{درود}} جي عورت گھر ڀاتين يا اھل بيت عورتن ۾ فاطمه واحد معصوم ھئي ۽ پنجن معصومن ۾ شامل ھئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام"> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 230,231 </ref> سني ليکڪن مطابق بيبي صاحبه جون ٽي سڳيون ۽ وڏيون ڀينرون زينب بنت محمد، ڪلثوم بنت محمد ۽ رقيه بنت محمد ھيون. شيعن مطابق اھي ٽئي سندس ڀينر نہ ھيون بلڪه سندس ماسي ھالا بنت خويلد جون نياڻيون ھيون جن کي ھالا جي وفات بعد محمد {{درود}} ۽ خديجه گود ورتو. == ولادت == [[File:Louis-Nicolas de Lespinasse Mecca La Mecque 1787.png|300px|thumb|پراڻو مڪو شھر]] ويهين [[جمادالثاني]] جمعي جي ڏينهن بعثت جي پنجين سال سندس جنم عربستان جي حجاز جي مڪي شھر ۾ ٿيو<ref>مناقب ابن شهر آشوب، جلد 3 ص 357/ بحارالانوار جلد 43 ص6 / دلائل الامامه ص 10/اصول ڪافي جلد پهريون</ref>.بيبي صاحبه 28 آگسٽ 632ع ۾ پيدا ٿي<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.al-islam.org/fatima-the-daughter-of-muhammad-a-brief-biography-yasin-al-jibouri|title=Fatima (sa), the Daughter of Muhammad (S), a Brief Biography|publisher=Al-Islam.org|language=en|access-date=2018-09-14}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.al-khoei.us/edara/index.php?id=34|title=مؤسسة الإمام الخوئي الخيرية – مركز الإمام الخوئي في نيويورك / السيدة فاطمة الزهراء عليها السلام|publisher=www.al-khoei.us|access-date=2018-09-14}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.aqaed.com/faq/5844/|title="الإجابة على الأسئلة العقائدية "مركز الأبحاث العقائدية|publisher=www.aqaed.com|language=ar-sa|access-date=2018-09-14}}</ref>. سني مؤرخن ۽ محدثن جي روايتن مطابق بيبي صاحبه حضرت محمد {{درود}} جي بيبي خديجه مان چوٿين ۽ آخري نياڻي ھئي پر شيعن مطابق بيبي صاحبه پاڻ سڳورن جي ان مان واحد نياڻي ھئي<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>.سندس ولادت لاء ھڪ روايت آھي تہ نبوت کان پنج سال اڳ پيدا ٿي ھئي جڏھن ڪعبي جي تعمير ٿي رھي ھئي<ref name=parsa>Parsa, 2006, pp. 8–14</ref><ref name=encarta>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761553645|title=MSN Encarta article on Fatimah|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070902023031/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761553645|archivedate=2 September 2007}}</ref><ref name="FENB">{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fatimah|title=Encyclopædia Britannica|publisher=}}</ref>. ان روايت کي شيعا اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان سان بيبي صاحبه جي شادي وقت عمر ارڙھن سالن کان مٿي بيھي ٿي جيڪا عرب روايتن جي ابتڙ آهي. شيعن مطابق نبوت کان ٻہ يا پنج سال بعد پيدا ٿي ھئي. سني عالمن ان روايت کي اھو چئي نہ ٿا مڃن تہ ان ولادت جي تاريخ تي حضرت خديجه جي عمر 52 سال بيھي ٿي. [[طبري]] ۽ [[ابن حجر عسقلاني]] مطابق سندس پيدائش وقت محمد {{درود}} جي عمر 35 سال ھئي<ref>The Minaret, Volume 21, Islamic Center of Southern California, p. 22</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=8nKLr72nxO4C&pg=PA167&lpg=PA167&dq=You,+Fatimah,+were+born+at+the+time+when+the+Quraysh+were+building+the+Ka%27bah;+the+Prophet+was&source=bl&ots=b5iHKEY8_s&sig=ACfU3U2A9-a_ywoChPghKOs_mwSFPMTqBQ&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwi8jI7KjsTkAhWhV3wKHQEjBXEQ6AEwC3oECAgQAQ#v=onepage&q=You%2C%20Fatimah%2C%20were%20born%20at%20the%20time%20when%20the%20Quraysh%20were%20building%20the%20Ka'bah%3B%20the%20Prophet%20was&f=false|title=The History of al-Tabari Vol. 39: Biographies of the Prophet's Companions and Their Successors: al-Tabari's Supplement to His History}}</ref>. ==ننڍپڻ== ولادت بعد عربن جي دائين جي ذريعي سنڀال جي ابتڙ کيس بيبي خديجه پاڻ پنھنجو کير پياري پرورش ڪئي<ref>{{harvnb|Qurashi|2006|p=42}}</ref>. سندس پرورش مڪي ۾ پيءُ جي گھر ۾ ٿي ۽ ننڍپڻ ۾ ھن پنھنجي پيءُ ۽ خاندان سان ٿيندڙ مڪي جي ڪافرن طرفان ڪيل زيادتيون ء سختيون ڏٺيون. روايت مطابق جڏھن [[امر بن ھشام ]]، جنھن کي مسلمان ابوجھل سڏيندا ھئا، سندس والد مٿان ڪعبي ۾ ويامل مادي اٺ جي [[اؤر]] ڦٽي ڪئي ھئي تہ فاطمه ان کي صاف ڪيو ھو. == الله جي رسول جي خدمت == سن 10 بعثت ۾ [[ابو طالب]] ۽ [[بيبي خديجہ]] جي وفات پيغمبر جي روح تي بيحد اثر وڌو. پاڻ ان سال جو نالو ”[[عام الحزن]]“ رکيو. پيغمبر جي انهن ٻنهي مددگارن جي وفات سان دشمنن جا آزار ۽ تڪليفون ويتر وڌي ويون. ڪڏهن ماڻهن پٿر پئي هنيا، ته ڪڏهن ماڻهن سندس چهري مبارڪ تي مٽي ٿي وڌي ۽ ڪي وري اڻ سهائيندڙ زبان استعمال ڪندا هئا. گهڻو ڪري پاڻ نهايت ئي جهريل حالت ۾ گهر موٽندا ها، پر اها سائڻ فاطمه ئي هئي جيڪا پنهنجي ننڍڙن ننڍڙن هٿن سان بابي جي مٿي ۽ منهن تان مٽي صاف ڪندي ھئي. انتهائي اُڪير ۽ پاٻوهه سان پيش ايندي هئي ۽ پيغمبر جي لاءِ آرام ۽ حوصلي جو سبب بڻي. فاطمہ جي پنهنجي پيءُ سان مهر ۽ محبت جي ڪري سندس والد کيس ”امِ ابيها“ جو لقب ڏنو. هجرت کان ڪي ڏينهن پوءِ اٺن سالن جي ڄمار ۾ علي سان مڪي کان مديني آئي ۽ پيءُ سان گڏ رھي. پيءُ سان مشڪلات ۾ ڀاڱي ڀائيوار رهي. جنگ احد ۾ جنگ جي خاتمي بعد مديني کان پيءُ جي خيمي ۾ پھتي ۽ پاڻي سان پيءُ جي منھن تان رت ڌوئي صاف ڪيو ۽ سندس زخمن تي مرھم رکي <ref>حارالانوار، جلد 20 ص 88/الصحيح من سيرة النبي جلد 4 ص 324</ref>. == شادي == بيبي صاحبه جي سڱ لاء [[ابوبڪر]] رضه توڙي [[عمر بن خطاب]] سندس والد آڏو عرض رکيو. پر سندس والد قبول نہ ڪيو ۽ بيبي صاحبه جي شادي سندس سؤٽ [[علي بن ابوطالب]] رضه سان ڪرائي. علي رضه ان وقت 21 سالن جي عمر جو ھو. بيبي صاحبه جي عمر ان وقت 18 سال<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> ھئي. روايت مطابق علي رضه دوستن جي صلاح سان بيبي صاحبه جي ٻانهن لاءِ حضرت محمد {{درود}} جن کي عرض ڪيو، ۽ پاڻ قبول ڪيائون. پڇيائون ته ”حق مهر لاءِ ڪي اٿئي؟“ چيائين ته ”هڪڙو گهوڙو ۽ هڪ زرهه اٿم، ٻيو ڪي به ڪين اٿم“. فرمايائون ته ”گهوڙي جي توکي ضروت ٿيندي. زرهه وڪڻي آءُ“. حضرت علي اها وڪڻي آيو، انهيءَ جي پئسن مان ٿوري خوشبوءِ وغيره بيبي فاطمہ رضه جي لاءِ گهرايائون. پوءِ، اصحابن کي گڏ ڪري، پاڻ نڪاح پڙهيائون. مهر ”چار سئو مثقال چانديءَ جا“ مقرر ٿيو(يعنيٰ ڏيڍ سئو رپيا ڪلدار)، ۽ کارڪن جو هڪڙو طباق ڀريل ماڻهن ۾ ورهائي ڏنائون. اها شادي، مديني ۾ اچڻ کانپوءِ سن 2ھ ۾ رمضان جي مهيني ۾ ٿي. بيبي صاحبه جي ڏاج ۾ رڳو هڪڙي چادر، هڪڙو وهاڻو کجيءَ جي نرم گلن سان ڀريل، ٻه سانداريون، ۽ هڪڙو جنڊ شامل ھيا<ref name="autogenerated1">{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page4.html}}}</ref> جيسين تائين بيبي دنيا ۾ سلامت رهي حضرت علي ٻيو نڪاح نه ڪيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه جي علي رضه سان شادي جو جشن زمين سان گڏ آسمان ۾ پڻ ٿيو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھڪ روايت مطابق شادي لاء جيڪا زرھ علي وڪي ھئي اھا عثمان بن عفان خريد ڪئي پر سندس شادي بعد اھا علي بن ابو طالب کي شادي جي تعفي طور ڏني ھئي. ==شادي کان پوءِ زندگي== شادي بعد بيبي صاحبه پنھنجي مڙس علي رضه سان سندس گھر ۾ رھڻ شروع ڪيو جيڪو نبي پاڪ {{درود}} جي گھر کان ٿوري فاصلي تي واقع ھيو ۽ اھو گھر حضرت علي کي [[حارث بن نعمان]] ڏنو ھيو. == اولاد == بيبي فاطمہ رضه کي ٽي پٽ ٿيا: حَسن، حُسين ۽ مُحسن، ۽ ٽي نياڻيون، زينب، اُم ڪلثوم ۽ رقيه، جي بيبيءَ جي ٽن ڀيڻن جا نالا هئا. امام حسن رضه ۽ امام حسين رضه ته مشهور شهيد آهن. شيعه روايتن مطابق امام حسن رضه کي معاويه بن ابوسفيان جو چرچ تي سندس زال زهر ڏيئي ماريو، ۽ ٻيو ڪربلا ۾ شهيد ٿيو، محسن ننڍي هوندي ئي وفات ڪئي. اڄ تائين رسول الله ﷺ جن جو اولاد، انهن ٻن امامن مان هليو اچي. <ref name="autogenerated1"/> == بيبي فاطمه سان پيءُ جي محبت == [[File:Fatima zahra.png|200px|thumb|عربي خوش خطاطي ۾ بيبي صاحبه جو نالو]] حضرت محمد ﷺ جو پنهنجي ڌيءُ فاطمه رضه سان تمام گهڻو پيار هو، جڏهن پاڻ سفر تي ويندا هئا، تڏهن سڀ کانپوءِ هن سان ملي ۽ هن کان موڪلائي ويندا هئا، ۽ جڏهن موٽندا هئا، تڏهن سڀني کان اڳي هن سان اچي ملندا هئا. هن کي ٿورو ڏک يا ايذاءُ ٿيندو هو، ته پاڻ بي آرام ٿيندا هئا، ۽ ظاهر ظهور چوندا هئا ته ”جيڪو هن کي ايذاءُ رسائيندو، تنهن ڄڻ ته مون کي ايذاءُ رسايو، جو هيءَ منهنجي جسم جو ٽُڪر آهي، ۽ منهنجي جگر جو پارو آهي.“ انهيءَ مدنظر تي، جيسين هيءَ بيبي جيئري هئي، تيسين حضرت علي رضه ٻي شادي نه ڪئي. جيتوڻيڪ انهيءَ وقت گهڻين شادين ڪرڻ جو عام رواج هو. حضرت رسول الله ﷺ جي جهڙي محبت نياڻيءَ سان هئي، تهڙي حضرت علي رضه ۽ سندس پٽن سان هئي. چوندا هئا ته ”جو منهنجو دوست آهي، سو علي رضه جو دوست آهي ۽ علي دنيا ۽ آخرت ۾ منهنجو ڀاءُ آهي.“ ڏهٽن سان ته ايتريقدر محبت هين، جو ڪلهي تي چاڙهي گهمائيندا هئن، ۽ کين جهوليءَ ۾ ويهاري ڏاڍو خوش ٿيندا هئا. ==بيبي صاحبه والد جي وفات بعد== روايتون آهن تہ بيبي فاطمه حضرت [[محمد]] جي وفات بعد بيبي صاحبہ مصيبتن مان گُذري جو ان جي [[فدڪ|ملڪيت]] ضبط ڪئي وئي کيس خليفي جي دربار وڃڻ پيو جتي سندس پٽن جون شاھديون مسترد ڪيون ويون. ھڪ روايت مطابق سندس گهر کي [[فاطمه زهرا جي گهر تي باه|باه]] لڳڻ جو واقعو پڻ پيش آيو<ref>[http://www.archive.org/stream/AlFarooqByShaykhAllamahShibliNomanir.a#page/n72/mode/1up Al Farooq By Shaykh Allamah Shibli Nomani (r.a)<!-- Bot generated title -->]</ref>.سندس حمل پن ضائع ٿيو ء سندس پٽ محسن فوت ٿيو. مستند روايتن مطابق بيبي صاحبه ابوبڪر رضه سان سندس ڪيل فيصلن جي ڪري ناراض رهي. روايت مطابق علي رضه ابوبڪر رضه جي بيبي صاحبه جي حياتي ۾ بيبي صاحبه جي ابوبڪر سان ناراضگي جي ڪري بعيت ڪانہ ڪئي ۽ سندس وفات بعد بعيت ڪئي ھئي. == بيبي صاحبہ جو ڪردار ۽ درجو == بيبي فاطمہ رضه ڏاڍي حيا ۽ قناعت ۽ صبر واري هئي. هميشه صبر ۽ شڪر ۾ رهندي هئي. سچائي منجهس ايتري هوندي هئي، جو بيبي عائشہ رضه جو چوڻ آهي ته ”رسول الله ﷺ جن کان سواءِ، فاطمه رضه کان وڌيڪ مون ڪنهن کي سچو نه ڏٺو. ۽ حضرت محمد ﷺ جن پاڻ فرمائيندا هئا ته ”خديجہ رضه“ فاطمہ رضه، مريم(حضرت عيسيٰ جي ماءُ) ۽ آسيه (فرعون جي زال) اهي دنيا ۾ سڀ کان بهتر زالون آهن، ۽ بيبي فاطمہ رضه جي نالي چيائون ته ”بهشت جي عورتن جي سردار آهي“. علم واري به گهڻي هئي شعر به چوندي هئي. ننڍي هوندي ئي هن جي طبعيت شريفانه هئي. هن جون ٻيون ڀيڻون راند ڪنديون هيون، پر هن جي راند سان نه پوندي هئي. ٻيون قبيلي جي گهرن ۾ هليون وينديون هيون، هيءَ هميشه پنهنجي ماءُ وٽ رهندي هئي، ۽ ڪيڏانهن به نه ويندي هئي. هن جون اهي خصلتون ڏسي، رسول الله ﷺ جن هن کي ”بتول“ سڏيندو هو. يعنيٰ دنيا کان تارڪ، ۽ محبت ٻين ڀيڻن کان هن سان زياده، هيس، جيتوڻيڪ اهي هن کان زياده خوبصورت ۽ تيز فهم هيون. هوءَ کائڻ ، پيئڻ، اُٿڻ، ويهڻ، ڳالهائڻ ٻولهائڻ، لباس، ۽ ٻين ڳالهين ۾ بلڪل پيءُ جي پيروي ڪندي هئي. بيبي عائشہ رضه چوي ٿي ته ”سڀني ڳالهين ۾، حضرت رسول الله ﷺ جن سان سڀ کان زياده مشابهت فاطمہ رضه جي هئي.“ انهن ڳالهين ڪري، حضرت ﷺ جن هن کي ڏاڍي تعظيم ڏيندا هئا، ايتريقدر جو جڏهن هوءَ وٽن ايندي هئي، تڏهن پاڻ اُٿي بيهندا هئا، ۽ سندس مٿي ۽ اکين تي چميون ڏيندا هئا. جيتوڻيڪ حضرت علي رضه جي بيبي فاطمہ رضه سان ڏاڍي محبت هئي ۽ سندس گهڻي خاطري ڪندو هو، ته به حضرت رسول الله ﷺ جن وقت بوقت تاڪيد پيا ڪندا هئس، ته هن سان چڱيءَ طرح هلجئين، ۽ هوڏي وري پاڻ ڌيءُ کي چوندا هئا، ته مڙس جو سڀ کان وڏو فرض آهي، تنهن ڪري انهيءَ جي فرمانبردار رهجئين.بيبي فاطمہ رضه شعر به چوندي هئي. حضرت علي رضه ته تمام گهڻو شعر چوندڙ هو. سندس ڪلام، نثر توڙي نظم ۾ گهڻو آهي. گهڻن شعرن ۾ بيبي فاطمہ رضه جي تعريف ڪئي اٿس ۽ نصيحتون ڏنيون اٿس، جن جي جواب ۾ بيبي فاطمہ رضه پاڻ به شعر چيا آهن. ٻه _ چار شعر بيبي فاطمہ رضه جا هتي ڏجن ٿا: {{quote| ”اني اعطيه ولا ابالي،<br> واوثر الله علي عيالي،<br>امسوا جياعا و هم اشبالي،<br>اصغر هم يقتل باغتيالي،<br>للقاتل الويل مع الوبالي.“<br> (يعني، آءٌ يتيم کي طعام ڏيان ٿي ۽ فُقر جي پرواهه ڪانه ٿي ڪريان، ڇا لاءِ جو خدا منهنجي عيال تي گهڻي بخشش ڪئي آهي، هو منهنجا شينهن جا ٻچا شام جو بک ۾ رهن ٿا، انهن مان ننڍو اوچتو قتل ڪيو ويندو، انهيءَ جي قاتل لاءِ ويل ۽ وبال آهي.) ||}} {{quote| امرڪ سمع يا عم و طاعت,<br> اطعمہ ولا ابالي الساعت،<br>ارجوُ اذاشبعت ذا المجاعت،<br> ان ادخل الخلد ولي شفاعت،<br> (يعنيٰ، اي منهنجا سئوٽ، تنهنجي حڪم جي آءٌ فرمانبردار آهيان، آءٌ هن (مسافر) کي کاڌو ڏينديس، ۽ ساعت جي تنگيءَ جي پرواهه نه ڪنديس، مون کي اميد آهي ته جڏهن آءٌ بکئي کي ڍئو ڪرائيندس، تڏهن آءٌ بهشت ۾ داخل ٿينديس ۽ منهنجي لاءِ ڇوٽڪارو ٿيندو.<ref name="autogenerated1"/> ||}} بيبي صاحبه سان مسلمانن خاص طور تي شيعن جي تمام وڏي عقيدت آھي. بيبي صاحبه جي لقبن ۾ ''زھرہ''، ''طاھرہ''، ''مبارڪه'' شامل آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. بيبي صاحبه جو ھڪ لقب ام الآئمہ پڻ آھي جنھن جي معني آهي امامن جي ماء آھي<ref>(المعارف.او آر جي) [http://english.almaaref.org/essaydetails.php?eid=1431&cid=190] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306061611/http://english.almaaref.org/essaydetails.php?cid=190&eid=1431 |date=2016-03-06 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306061611/http://english.almaaref.org/essaydetails.php?cid=190&eid=1431|date=2016-03-06}}</ref>. ان کي ام الابيھا (پنھنجي بابا جي امان)، ام الحسنين، ان الحسن، ام الحسين بہ چوندا آهن<ref name="Sharif al-Qarashi">Sharif al-Qarashi, Bāqir. The Life of Fatima az-Zahra (sa). Trans. Jāsim al-Rasheed. [[Qom|Qum]], Iran: Ansariyan Publications, n.d. Print. Pgs. 37–41</ref><ref>Al-Istee'ab, vol.2 Pg. 752</ref><ref>Usd al-Ghabah, vol.5 Pg. 520</ref> <ref>{{Citation|last=Muhammad Ali Hashir|title="Um e Abeeha" Ya "Am o Abiha" ki Wazahat aur Reference By Ayatollah Al Uzma Muhammad Hussain Najfi|date=2018-04-04|url=https://www.youtube.com/watch?v=EGuM3QDGaoE&t=7s|access-date=2018-11-10}}</ref>. ==شيعن طرفان عقيدت== وچولي دؤر يا قرون وسطیٰ جي شيعن جي لکڻين مطابق بيبي صاحبه پاڪ ھجڻ جي ڪري کيس عام عورتن وانگر [[ماھواري]] نہ ايندي ھئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />، ۽ سندس [[حمل]] (pregnancy) جو مدو 9 ڪلاڪ ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. جيئن رومن ڪيٿولڪ عيسائي بيبي مريم کي جنت ۾ داخل ٿيڻ واري پھرين عورت ھجڻ جي دعوا ڪندا آھن بلڪل ايئن شيعن جي دعوا مطابق اھا پھرينن عورت بيبي فاطمه ھوندي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. شيعه سندس پٽ جي دردناڪ موت جي ڪري ان جي تشبيھ بيبي مريم سان پڻ ڪندا آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. قرآن ۾ بيبي صاحبه جو نالي سان ذڪر ناھي ٿيل پر شيعن مطابق قرآن جي سورة الرحمان جي آيت 19 ۾ ٻن سمنڊن جي گڏ ھجڻ وارو ذڪر ۾ سمنڊ بيبي صاحبه ۽ علي بن ابوطالب جي لاء اشاري طور استعمال ٿيل آھن ۽ آيت ٻنھي زال مڙس جي پاڻ ۾ جھيڙي بعد ٺھي وڃڻ طرف اشارو آھي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[File:Amulet handje van Fatima - Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen - TM-4161-20.jpg|280px|thumb]] شيعن ۾ ھڪ کليل ھٿ جي تصوير مقدس ھوندي آھي جنھن لاء سندن خيال آھي ته اھو بيبي صاحبه جو ھٿ آھي. اھا ھٿ جي تصوير شيعن مطابق بري نظر ۽ بدي کان حفاظت ڏيندڙ تعويذ آهي. شيعا اھو ھٿ عاشورن ۾ پڻ ڏيکاريندا آهن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==وفات== [[File:Janat ul Baqia, Madina Munawara - panoramio (1).jpg|300px|thumb|مدينه ۾ جنت البقيع قبرستان]] بيبيءَ جي پيءُ سان محبت به ايتريقدر هئي، جو سندن وفات کانپوءِ بيمار ٿي پيئي ۽ ڇهن مهينن کان پوءِ پاڻ به، ٻارهين هجري سال (633ع) ۾، وفات ڪري ويئي. عمر فقط 28 يا 29 ٿيس. سندس وصيت موجب، حضرت علي رضه ۽ حضرت عباس رضه ۽ سندس ٻن پٽن، رات جو غسل ڏئي، کيس ”بقيعا“ ۾ دفن ڪيو. سندس وفات ڪري، حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه توڙي ٻنهي پٽن کي ڏاڍو صدمو پهتو<ref name="autogenerated1"/>. بيبي صاحبه حضرت محمد {{درود}} جي وفات کان ھڪ سال پوء وفات ڪري وئي. سندس تدفين واري جاء تي اختلاف آھن<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />.بيبي صاحبه جي وفات 14 جمادالاول 11ھ ۽ 7 آگسٽ 632ع تي وفات ڪئي ۽ کيس جنت البقيع ۾ ڪنھن نامعلوم ھنڌ تي دفن ڪيو ويو<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>. سندس وصيحت مطابق سندس مڙس سندس قبر تي سڃاڻپ لاء ڪوبہ نشان نہ رکيو تنھن ڪري ڪنھن کي خبر ناهي تہ سندس قبر ڪٿي آھي<ref> [https://www.al-islam.org/articles/fatima-sa-daughter-muhammad-s-brief-biography-yasin-t-al-jibouri] (فاطمه الزهراء- الاسلام.او آر جي)</ref>. ھڪڙي روايت مطابق سندس تدفين [[جنت البقيع]] قبرستان ۾ ٿي ۽ ھڪ روايت مطابق کيس مسجد نبوي جي ميدان ۾ دفنايو ويو ھو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] db5alhgcos17n90e3xct40op87g5zow 14 35887 415367 307563 2026-09-28T07:32:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 415367 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:مذهبي متن]] [[زمرو:اسلامي متن]] 87j04i6y4ena358nrdtxx1j506wz9e0 0 41258 415346 320884 2026-09-28T07:03:24Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415346 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = [[ام المومنين]] حضرت خديجہ رضہ | native_name ={{smaller|([[Arabic]]): خديجة}} | image = [[فائل:Khadija al-Kubra.jpg|200px]] | birth_name = خديجہ بنت خويلد | birth_date = 555 CE | birth_place = {{longitem|[[مڪو]]،[[حجاز]]،[[عربستان]]<br/> {{smaller|ھاڻوڪو [[سعودي عرب]]}}}} | death_date =رمضان جي 3 تاريخ ھجرت کان اڳ<ref>{{cite web|url=http://www.al-islam.org/restatement-history-islam-and-muslims-sayyid-ali-ashgar-razwy/birth-muhammad-and-early-years-his|last=Sayyid Ali Ashgar Razwy|title=The Birth of Muhammad and the Early Years of his Life|accessdate=7 November 2017}}</ref><br/> تاريخ 22 نومبر 619 عيسوي {{ جڏھن تہ سندس پيدائش جو سال 555 عيسوي ھيو}} | death_place = {{longitem|مڪو}} | resting_place = [[جنت المعلي]] قبرستان، [[مڪو]] | other_names = خديجہ الڪبري | spouse = پھريون مڙس: [[عتيق ابن عيض المخزومي]]. <br> ٻيو مڙس: [[ابو حالہ مالڪ ابن نباش]].<br> ٽيون مڙس: [[حضرت محمد صہ]] | children = | parents = خويلد بن اسد <br> فاطمہ بن زئيدہ | relatives = [[اسد ابن عبدلعزي]] (ڏاڏو) <br> [[حالا بنت خويلد]] (ڀيڻ)<br> [[ورقہ بن نوفل]](سؤٽ) }} '''حضرت بيبي خديجة الڪبريٰ''' جنهن جو لقب بيبي طاهره هو، خويلد بن اسد جي ڌيءُ هئي. سندن والده جو نالو فاطمہ بنت زائده هو. سندس ڏاڏو اسد جي نالي سان قريش جي بنو اسد قبيلي جي شروعات ٿي.<ref name="Benedikt 2014">{{Cite book|title = Early Islam and the Birth of Capitalism|last = Benedikt|first = Koehler|publisher = Lexington Books|year = 2014|is.bn = |location = |pages = }}</ref> بيبي صاحبه جو والد مڪي جو وڏو واپاري ھيو. ==تفصيلي تعارف== بيبي صاحبہ جن جي ولادت رسول اڪرم صلي الله عليه وآلهِ وسلم جي مديني هجرت ڪرڻ کان 68 سال پهرين ٿي. مڪي وارا کين طاهره جي لقب سان سڏيندا هئا. بهترين طريقئه پرورش عقلمند، دور انديش ۽ پاڪدامنيءَ جي لحاظ کان پنهنجي خاندان ۾ بي مثال حيثيت رکنديون هيون. گهڻيون مالدارهيون، خديجة الڪبريٰ جو تجارتي قافلو سڀني تجارتي قافلن جي برابري ڪندو هو. بيبي صاحبه پاڻ سڳورن جن جي اخلاق، جمال، صورت ۽ ڪمال سيرت کي ڏسي پاڻ ئي ساڻن نڪاح ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي ۽ پاڻ سڳورن سندن اها آڇ قبول ڪئي ۽ اشرف قريش جي مجموعي ۾ باقاعدي نڪاح ڪيو. حضرت بيبي خديجه پاڻ سڳورن جي پهرين رفيقه حيات ثابت ٿيون. اهو ئي سبب هو جو، جيستائين بيبي صاحبه حيات هيون، تيستائين پاڻ سڳورن ٻي ڪنهن به عورت سان نڪاح نه ڪيو. پاڻ سڳورن کي بيبي صاحبه سان ايتري محبت هئي جو سندن وفات کان پوءِ بيبي عائشہ رضه کي فرمايائون ته، ”خدا جو قسم! خديجه الڪبريٰ کان بهترين مون کي ڪا به شريڪ حيات نه ملي. جڏهن سڀني مون سان ڪفر ڪيو. انهيءَ وقت هن مون تي ايمان آندو ۽ جڏهن سڀ ماڻهو مون کي ڪوڙو ڪوٺيندا هئا، ان وقت هن منهنجي تصديق ڪئي ۽ جنهن وقت منهنجي ڪير به مدد لاءِ تيار نه هو، ان وقت خديجه منهنجي مدد ڪئي ۽ مون کي پنهنجو سڄو مال ڏيئي ڇڏيو ۽ هن جي ئي بطن مان الله تعاليٰ مون کي اولاد عطا فرمايو.“ وحي نازل ٿيڻ کان پوءِ پاڻ سڳورا بيبي خديجه سان گڏ ڪيترو ئي عرصو خفيه طور نماز پڙهندا رهيا. عفيف ڪندي چون ٿا: ”مان جهالت واري زماني ۾، لباس ۽ عطر خريد ڪرڻ لاءِ مڪي ويس، عباس بن عبدالمطلب سان ملاقات ٿي، ٽپهريءَ جي نماز جو وقت هو، مون ڏٺو ته ڪعبي جي ويجهو هڪ جوان آيو ۽ آسمان تي هڪ نظر وڌي ۽ پوءِ ڪعبي جي سامهون بيهي رهيو، انهيءَ کان پوءِ هڪ عورت آئي ۽ هن جي پويان بيهي رهي، هو جوان رڪوع ۾ ويو ته هوءَ عورت به رڪوع ۾ جهڪي ويئي. تنهن کان پوءِ هڪ ٻيو نوجوان آيو. اهو به ائين ئي ڪرڻ لڳو. رڪوع کان پوءِ بلند ٿي، هو ٽيئي سجدي ۾ هليا ويا. مون عباس کان پڇيو ته آءٌ هڪ عجيب شيءِ ڏسي رهيو آهيان!! عباس چيو: ”عجيب شيءِ آهي! تون هن جوان کي سڃاڻين ٿو؟“ مون چيو ”نه!“ هن چيو: ”هي منهنجو ڀائٽيو محمد بن عبد الله بن عبدالمطلب آهي ۽ هي نوجوان جيڪو بعد ۾ آيو ان کي سڃاڻين ٿو؟“ مون چيو ”نه!“ چيائين: ”هي منهنجو ٻيو ڀائٽيو علي ابن ابي طالب آهي ۽ هن عورت کي سڃاڻين ٿو؟“ مون چيو: ”نه!“ هن ٻڌايو: ”هيءَ منهنجي ڀائٽي جي زال خديجه آهي. محمد جن فرمائن ٿا ته مون کي آسمان ۽ زمين جي خدا هن دين تي رهڻ جو حڪم ڏنو آهي. روءِ زمين تي صرف هنن ٽنهي ماڻهن اهو دين قبول ڪيو آهي.“ عفيف چوي ٿو ته منهنجي دل چاهيو تہ مان بہ انهن ۾ چوٿون ٿي وڃان. رسول صلي الله وسلم جن بيبي خديجه جو دل سان احترام ڪندا هئا. وحي نازل ٿيڻ کان پهرين به پاڻ سڳورن بيبي صاحبه جي مخالفت نہ ڪئي ۽ وفات کان پوءِ به انهن کي ياد ڪري روئندا هئا. بيبي عائشه رضه فرمايو ٿي ته رسول صلي الله وصلم جن جڏهن گهر کان ٻاهر نڪرندا هئا ته خديجه کي ياد ڪندي هن جي تعريف ۽ مدح ڪندا هئا. دستورات اسلام جي اشاعت جي سلسلي ۾ بيبي خديجه رسول الله صہ جن جو ساڄو هٿ هيون. هجرت کان ٽي سال پهرين 65 سالن جي عمر ۾ مڪي ۾ انتقال ڪري ويون. رسول صلم جن پنهنجي هٿن مبارڪن سان بيبي صاحبه کي دفن ڪيو.<ref>{رسالو: سرتيون؛مضمون: حضرت بيبي خديجة الڪبريٰ رضي الله تعاليٰ عنها؛ از:سيد زڪيہ مھدي شاھ؛ مارچ 2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو}</ref> ==اولاد== بيبي خديجہ کي هڪ ڌيءُ ۽ هڪ پٽ، پهرئين مڙس مان اڳيئي هئا. حضرت محمد ﷺ جن مان پنجن ورهين کانپوءِ، هڪٻئي پٺيان چار نياڻيون: زينب، رقيہ، اُم ڪلثوم ۽ فاطمه ۽ ٻه پٽ، قاسم ۽ عبدالله ٿيا. اهو سڀ اولاد، حضرت محمد ﷺ جن جي نبوت کان اڳي ٿيو. انهن مان پهرين ٽن نياڻين جي شادي ڪئي ويئي. ننڍي نياڻيءَ فاطمہ بيبي رضه جي شادي، ٻئي هجري سال حضرت علي رضي الله تعاليٰ عنه، سان ٿي، جو حضرت محمد ﷺ جن جو سئوٽ هو. انهن کي امام حسن، امام حسين ۽ ٻيو اولاد ٿيو، ۽ حضرت محمد ﷺ جن جو نسل انهن مان ئي اڄ تائين جاري رهيو، جن کي ”سادات“ چوندا آهن. بيبي فاطمہ رضه، پيءُ جي وفات کان ڇهه مهينا پوءِ وفات ڪئي. حضرت محمد ﷺ جن جا ٻه پٽ ته ننڍي هوندي ئي وفات ڪري ويا. ڪي ورهيه پوءِ، بيبي ”سلمہ ماريہ“ مان کين هڪڙو پٽ ابراهيم نالي ٿيو، پر اُهو به جلد وفات ڪري ويو. <ref>{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page3.html}}} </ref> ==بيبي صاحبہ جي شاعري== بيبي خديجة الڪبريٰ جا گهڻا شعر آهن، جي خاص حضرت محمد ﷺ جي مدح ۾ آهن. هي ٻہ بيت انهن مان آهن: بذڪر ڪم يطفي الفواد من الوقد،<br> و رويتڪم فيها شفاءِ اعين الرمد،<br> ومن قال ”اني اشتفيٰ من هوا ڪم“<br> فقد ڪذبوا لومت فيہ من الوجد. (يعنيٰ اوهانجي يادگيريءَ سان دل جي باهه اُجهامي ٿي ۽ اوهان جي ديدار ۾ اُٿيل اکين کي شفا حاصل ٿي ٿئي، جنهن چيو ته آءٌ اوهان جي محبت کان ٿڪجي پيس، تنهن بيشڪ ڪوڙ ڳالهايو، جيتوڻيڪ آءٌ محبت جي مستيءَ ۾ مري پوان.)<ref>{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page3.html}}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:بنو اسد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:ازواج مطھرات]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:سابقون الاولون]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] h1m6v07ewzj83rpdwiayticb7gfn7u6 0 41320 415345 370489 2026-09-28T07:02:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415345 wikitext text/x-wiki {{Tone}}{{infobox person | name= عائشہ <br>[[ام المومنين]] | image = Ayesha bint Abi Bakr.png | native_name={{smaller|([[Arabic]]): عائشة}} | birth_name =‘ عائشہ بنت ابي بڪر | birth_date = c. 613/614 ع | birth_place = {{longitem|[[ مڪو]]، [[حجاز]]،[[عربستان]]<br/> {{smaller|موجوده [[سعودي عرب]]}}}} | death_date= 13 جولاءِ 678 / 17 رمضان 58ھ(64 سالن جي عمر ۾) | death_place = {{longitem|[[مدينو]]،[[نجد]]،[[عربستان]]<br/> {{smaller|موجوده [[ سعودي عرب]])}}}} | resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو]]،[[حجاز]]،[[عربستان]]<br/> {{smaller| موجوده[[ سعودي عرب]])}} | religion=[[اسلام]] | parents=[[ابوبڪر]] {{smaller|(پيءُ)}}<br> [[ام رومان]] {{smaller|(ماء)}} | module ={{infobox military person|embed=yes | battles= [[جنگ جمل]] يا اٺ واري جنگ}} | spouse=[[حضرت محمد صہ]] <br>(شادي 619 کان 8 جون 632 تائين ) }} '''حضرت بيبي عائشہ رضہ''':{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Bibi Aisha '''}} حضرت عائشه رضه رسول الله ﷺ جن جي گهر واري ۽ پهرين خليفي حضرت ابوبڪر رضه جي نياڻي هئي، هوءَ پيءُ جي طرفان قريشي، ۽ ماءُ جي طرفان ڪناني هئي. هوءَ نبوت جي چوٿين ورهيه ۾ ڄائي هئي، ۽ مسلماني رواجي دستور موجب هن جي پرورش ٿي. ==شادي== جڏهن ته حضرت رسول الله ﷺ جن جي پهرينءَ بيبي خديجہ رضه وفات ڪئي، تڏهن سندن خير خواهن کين ٻيءَ شاديءَ جي صلاح ڏني، ۽ ڪي آڇون به ٿيڻ لڳيون. انهيءَ وقت، حضرت محمد ﷺ جن جي عمر پنجاهه ورهيه هئي،. نبوت جي ڏهين ورهيه پاڻ بيبي عائشہ رضه سان نڪاح ڪيائون، جا ڇهن ورهين جي هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. ساڳئي وقت ۾، بيبي ”سوده“ سان به سندن نڪاح ٿيو. ٽن ورهين کان پوءِ حضرت محمد ﷺ جن، سڀني مسلمانن سميت، مڪي مان هجرت ڪري مديني ويا، ۽ اُتي وڃي رهڻ لڳا<ref name="مرزا قليچ بيگ" />.سندس شادي 623 ۾ مديني ۾ ٿي ، ان وقت سندس عمر نو سال ھئي.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages # 25 , </ref>. جيتوڻيڪ مديني ۾ رهي حضرت محمد ﷺ جن ٻين به گهڻين بيبين سان نڪاح ڪيو، ته به جيتري محبت بيبي عائشہ رضه سان هين، اهڙيءَ ٻيءَ ڪنهن سان نه هين<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. جيتوڻيڪ ظاهري رواجي سلوڪ سڀني سان هڪجهڙو رکندا آيا. ٻيون ڪي بيبيون هن کان زياده خوبصورت هيون. جيئن ته صفيه ۽ زينب - مگر عقلمنديءَ جي ڪري، هيءَ سڀني ۾ برک هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. اڪثر جڏهن پاڻ سفر تي ويندا هئا، تڏهن هيءَ بيبي پاڻ سان نيندا هئا. پوءِ ڪڏهن پاڻ سان گڏ ساڳئي اُٺ تي، ۽ ڪڏهن ڌار ٻئي اُٺ تي. حضرت محمد ﷺ جن پڇاڙيءَ وارو حج جو ڪيو، تنهن ۾ به هيءَ بيبي بہ ساڻن گڏ هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. کيس ڪا اولاد ڪانہ ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. == عائشہ وٽ نبيءَ جو ڏک == جڏهن حضرت محمد ﷺ جن وفات ڪئي، تڏهن هيءَ بيبي ارڙهن ورهين جي هئي ۽ جڏهن حضرت محمد ﷺ جن قريب المرگ ٿيا، تڏهن بيبين جي اجازت سان، بيبي عائشہ رضه جي گهر اچي ترسيا، ۽ دم به اتي ڏنائون. <ref name="مرزا قليچ بيگ">{ڪتاب: تحفتہ النسوان؛ از: مرزا قليچ بيگ؛پھريون ايڊيشن 1958، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page5.html}}}</ref>انهيءَ وقت سندن مٿو بيبيءَ جي جهوليءَ ۾ هو. حضرت محمد ﷺ جن جي وفات ڪري سڀني بيبين کي _ خاص طرح بيبي عائشہ رضه کي ڏاڍو مصيبت جهڙو صدمو پهتو، ليڪن صبر ڪري وقت گذاريائين، پر جيسين جيئري هئي. تيسين اهو ڏک نه وساريائين. ==والد جي وفات== حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کان ٻه ورهيه پوءِ، بيبيءَ کي ٻيو صدمو سهڻو پيو- يعني سندس پيءُ حضرت ابو بڪر رضه جو، جو حضرت محمد ﷺ جن کان پوءِ، سندس جاءِ تي پهريون خليفو مقرر ٿيو هو. ==جنگ جمل== 655ع ۾<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> حضرت عثمان رضه، ٽئي خليفي جي قتل ٿيڻ کانپوءِ، جڏهن حضرت علي ڪرم الله وجهه خليفو ٿيو، تڏهن حضرت عثمان رضه جي قاتلن کي سزا ڏيڻ مشڪل نظر ٿي آيو ۽ انھن نئين خليفي جي بیعت ان مطالبي سان مشروط ڪري ڇڏي ۽ حضرت علي ڪرم الله وجهه پاران ڪاروائي کي بیعت سان مشروط ڪيو ويو جنھن جي نتيجي م 656ع ۾<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> جنگ جمل یا جنگ بصرہ 13 جمادی الاولیٰ 36ھ (7 نومبر 656) بصرہ، عراق ۾ ٿي. بيبي عائشہ رضه مديني مان لشڪر جي قيادت ڪندي رواني ٿي ۽ اھڙي طرح جنگ جمل جو واقعو پيش آيو جنهن م بيبي صاحبه جي لشڪر کي شڪست آئي. جنگ جي خاتمي وقت بيبي صاحبه اٺ تي سوار ھئي ۽ لھڻ کان انڪار ڪيو ۽ ان سان بي ادبي ڪرڻ جي ڪنھن کي جرئت ڪانہ ھئي ان ڪري اٺ جون چارئي ٽنگون تلوارن سان ھڪ ئي وقت وڍيون ويون جنھن بعد بيبي صاحبه اٺ تان ھيٺ لٿي ۽ کيس ادب سان مديني واپس پھچايو ويو. اٺ جي ان واقعي تي ان جنگ جو نالو جمل پئجي ويو. جمل عربي ۾ اٺ کي چوندا آھن. ==وفات== حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کان 47 ورهيه پوءِ، 57 هجري سن ۾ (676ع<ref name="مرزا قليچ بيگ" />) 678ع<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" /> ۾ معاويي جي خلافت جي ڏينهن ۾، بيبي عائشہ رضه وفات ڪئي، ۽ ”جنت البقيع“ ۾ دفن ڪئي ويئي. انهيءَ وقت سندس عمر 66 ورهين جي هئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />.<ref name="مرزا قليچ بيگ" /> ==بيبي صاحبه جي شخصيت== بيبي عائشہ رضه رسول الله ﷺ جن جي خدمت ۽ صحبت ۾ نو ورهيه رهي، ۽ کين گهڻي پياري هئي. هوءَ ڏاڍي قابل هئي. ٻين بيبين کان ته زياده علم واري هئي، پر گهڻن اصحابن کان به وڌيڪ هئي. گهڻن مسئلن ۾ ماڻهو کانئس پڇا ڪندا هئا، ۽ هوءَ خوشيءَ سان انهن کي پورا جواب ڏيندي هئي. هـن کي ”اُم المؤمنين“، يعنيٰ مؤمن جي ماءُ ڪري سڏيندا هئا، ۽ علميت ۽ فضيلت جي ڪري سڀ ماڻهو کيس ڏاڍي تعظيم ڏيندا هئا. ڪن ڳالهين ۾ ته هن جي راءِ ٻين سڀني کان _ بلڪ وقت جي خليفي کان به _ علحدگي هوندي هئي، انهيءَ لاءِ هوءَ قرآن ۽ حديث جي حجت آڻيندي هئي. هن بيبيءَ وٽان حضرت محمد ﷺ جن جون ”هڪ هزار ٻه سئو ڏهه“ حديثون ماڻهن کي مليون ۽ انهن جا بيان ڪندڙ وڏا وڏا اصحابي هئا جن ۾ حضرت عمر رضي الله تعاليٰ عنہ ۽ انهيءَ جو پٽ عبدالله، ۽ ابو هُريره، ۽ ٻيا شامل هئا<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام مطابق ان ٻہ ھزار کان مٿي حديثون بيان ڪيون<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. علم سان گڏ هوءَ ذهين، فصيح ۽ حاضر جواب به ڏاڍي هوندي هئي. حديثن جو بيان ڪندي. هن جي تقريرن مان فصاحت ۽ بلاغت ظاهر پيئي ٿيندي هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کانپوءِ، ته هوءَ سڄو وقت عبادت ۾ گذاريندي هئي. ٿوري خطا ڪندي هئي، ته ورهين تائين شرمندي رهندي هئي. دل جي سختي به هئي. هڪڙي دفعي ستر هزار درهم خيرات ڪيائين، مگر سندس ڪپڙا جي پراڻا ۽ ڦاٽل هئا، تن جي بدران ٻيا نوان وٺي نه ڍڪيائين، ٻئي ڀيري سندس ڀاڻيجي عبدالله هڪ لک درهم ڏانهس موڪليا، سي بيبيءَ ڪجهه غريب مائٽن کي ۽ ڪجهه مسڪينن، محتاجن ۽ فقيرن کي ڏيئي ڇڏيا، ۽ هڪڙو پئسو به نه بچايائين. انهيءَ هوندي به وفات وقت چوڻ لڳي ته ”جي آءٌ هڪڙو پٿر هجان ها يا هڪڙو وڻ هجان ها ته چڱو هو، ته من ماڻهو وڍي اڇلائي ڇڏين ها ۽ دنيا ۾ مون کي ڪوبه نه ڄاڻي سڃاڻي ها، يا جي آءٌ نه ڄمان ها، ته چڱو هو“<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. بيبي عائشہ رضه جي فصاحت ۽ بلاغت مشهور آهي. سندس قابليت ۽ چڱن اخلاقن ڪري حضرت رسول الله ﷺ جن کيس ٻين بيبين کان زياده پسند ڪندا هئا. ساڻس گهڻي گفتگو ڪندا هئا. ۽ خــانــگي ڪمن ڪارين ۾ اڪثر سندس صــلاح وٺــندا هــئا. جيــڪي عورتون حضرت محمد ﷺ جن کان ڪو دين جو مسئلو پڇڻ اينديون هيون، ته بيبي عائشہ رضه جي معرفت پڇنديون هيون، ۽ خود سنديس به اها عادت هوندي هئي، ته جيڪا ڳالهه نه سمجهندي هئي، سا هڪدم حضرت محمد ﷺ جن کان پڇي پڪ ڪندي هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. انهيءَ ڪري سندس علمي مايو زياده ٿيو، ۽ حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کانپوءِ جيڪي ڏکيا ڏکيا ديني مسئلا وٽس ايندا هئا، تن جا فيصلا قرآن ۽ حديث موجب عمديءَ طرح ڪندي هئي. خود خليفا پاڻ ۽ ٻيا اصحاب به،ڪن ڳالهين ۾، هن جي راءِ توڙي حديثون کانئس پڇندا هئا<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. قديم شاعرن جا شڪر به کيس گهڻا ياد هئا. حشمت واري به اهڙي هئي، جو وڏا حاڪم، عالم ۽ زبردست بهادر به سندس اڳيان ايندي پيا ڏڪندا هئا. سچي ۽ راستباز ۽ انصاف پسند به هوندي هئي. پنهنجي چڱائي وساري، ٻين کي چڱو چوندي هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. پاڻ لکي ٿي ته ”وفات کان ٿورو اڳڀرو، حضرت محمد ﷺ جن پنهنجين بيبين کي فرمايو ته ”اوهان مان سڀني کان اڳي مون وٽ هُن جهان ۾ اُها بيبي ايندي، جنهن جا هٿ زياده وڏا هوندا.“ حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کانپوءِ، اسين سڀ ڄڻيون، ڀتين تي پنهنجا هٿ ماپينديون هيون سين ته ڪنهن جا هٿ وڏا آهن. اسان مان سڀ کان ننڍا هٿ زينب جا هئا، پر سڀني کان اڳي انهيءَ وفات ڪئي، تڏهن اسان سهي ڪيو، ته وڏن هٿن جي معنيٰ آهي”سخاوت ۽ فياضي“. ڇالاءِ جو زينب اسان سڀني مان زياده سخي هئي<ref name="مرزا قليچ بيگ" />.“ بيبي عائشہ رضه انهيءَ ڳالهه تي فخر ڪندي هئي ته رسول الله ﷺ جي بيبين مان آءٌ ئي هڪڙي ڪنواري آهيان، منهنجا ماءُ _ پيءُ ٻيئي هجرت ڪري مديني ۾ آيل آهن. حضرت محمد ﷺ تي هميشه منهنجي ئي گهر وحي نازل ٿيندو هو، ۽ وفات مهل حضرت محمد ﷺ جن جو مٿو منهنجي جهوليءَ ۾ هو، ۽ هُو منهنجيءَ ئي جاءِ ۾ دفن ٿيا.<ref name="مرزا قليچ بيگ" />“ بيبي عائشہ رضه اڃا ننڍڙي هُئي، ته خواب لڌو هئائين ته ”ٽي چنڊ منهنجي جهوليءَ ۾ اچي ڪِري پيا آهن. انهيءَ وقت ته ان جو تعبير ڪنهن کي خيال ۾ نه ٿي آيو، سندس وفات کان پوءِ اهو تعبير ٿيو ته ” اول حضرت رسول الله ﷺ پاڻ، ٻيو پڻس خليفو حضرت ابوبڪر رضه، ۽ ٽيون خليفو حضرت عمر رضه وفات کان پوءِ سندس ڪوٺيءَ ۾ دفن ڪيا ويا<ref name="مرزا قليچ بيگ" />. ==بيبي صاحبه جي شاعري== بيبي صاحبه شاعر پڻ ھئي. مرزا قليچ بيگ سندس شعر پنھنجي ڪتاب ۾ نقل ڪيا آهن جن مان ھڪ ھيٺ ڏجي ٿو : {{quote| فلو سمعواني مصر اوصاف خنده لما بذلوا في سوم يوسف من نقد، لواحي زليخا لو راين جبينہ، لاثرن بالقطع القلوب علي الايدي!<br> ( ترجمو:"جيڪڏهن مصر وارا هن جي گل جي تعريف ٻڌن ها، ته جيڪر يوسف جي خريداريءَ ۾ نقد زر نه خرچ ڪن ها، جيڪڏهن زليخا جيئري هجي ۽ مصر جو زالون هن جي پيشاني ڏسن، ته جيڪر هٿن جي بدران دليون وڍي ڇڏين!“)<ref name=" مرزا قليچ بيگ" />|بيبي عائشه رضه|}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:ازواج مطھرات]] [[زمرو:مھاجر صحابيات]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:مسلمان عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] r4qa2ri9jqgq7n9rvj92f1y3f0bg28k 14 43600 415325 337386 2026-09-28T06:00:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 415325 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي مذهبي شخصيتن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] dexfrmyoai1s87zeeh5lkauar91qyy2 415326 415325 2026-09-28T06:02:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 415326 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} {{Portal|Biography|Islam}} {{Commons category}} {{wikiquotecat}} {{Category main article}} {{Category diffuse}} [[Image:Muhammad2.png|left|140px|link=Allah |alt=Islamic God |Allah]] <br/>'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh''' ({{langx|ar|محمد بن عبد الله}}) ([[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 570&nbsp;– [[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 8 June 632); commonly [[transliterated]] as '''Muhammad'''; {{langx|ar|محمد}}, is considered by Muslims to be the [[Khatim an-Nabuwwah|last prophet]] sent by [[God in Islam|God]] for all mankind. Muslims consider him to be the restorer of an [[tahrif|uncorrupted]] original [[Monotheism|monotheistic]] faith of [[Adam in Islam|Adam]], [[Noah in Islam|Noah]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Islamic view of Moses|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] and [[Prophets of Islam|other prophets]]. This '''[[Wikipedia:Category|category]]''' is for articles pertaining to [[Muhammad]]. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي مذهبي شخصيتن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 0h1862vk5njwtxhgtixraes91ejl4bk 415327 415326 2026-09-28T06:06:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 415327 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} {{Portal|Biography|Islam}} {{Commons category}} {{wikiquotecat}} {{Category main article}} {{Category diffuse}} [[Image:Muhammad2.png|left|140px|link=Allah |alt=Islamic God |Allah]] <br/>'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh''' ({{langx|ar|محمد بن عبد الله}}) ([[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 570&nbsp;– [[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 8 June 632); commonly [[transliterated]] as '''Muhammad'''; {{langx|ar|محمد}}, is considered by Muslims to be the [[Khatim an-Nabuwwah|last prophet]] sent by [[God in Islam|God]] for all mankind. Muslims consider him to be the restorer of an [[tahrif|uncorrupted]] original [[Monotheism|monotheistic]] faith of [[Adam in Islam|Adam]], [[Noah in Islam|Noah]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Islamic view of Moses|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] and [[Prophets of Islam|other prophets]]. This '''[[Wikipedia:Category|category]]''' is for articles pertaining to [[Muhammad]]. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:بني اسماعيل]] [[زمرو:قرآن جا پيغمبر| ]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عدناني|*]] [[زمرو:مذهبي حڪمران]] [[زمرو:اسلامي شخصيتن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] gi1ulprwc1fc9q2qoezh5xpbuq9v1zy 415331 415327 2026-09-28T06:11:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 415331 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} {{Portal|Biography|Islam}} {{Commons category}} {{wikiquotecat}} {{Category main article}} {{Category diffuse}} [[Image:Muhammad2.png|left|140px|link=Allah |alt=Islamic God |Allah]] <br/>'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh''' ({{langx|ar|محمد بن عبد الله}}) ([[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 570&nbsp;– [[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 8 June 632); commonly [[transliterated]] as '''Muhammad'''; {{langx|ar|محمد}}, is considered by Muslims to be the [[Khatim an-Nabuwwah|last prophet]] sent by [[God in Islam|God]] for all mankind. Muslims consider him to be the restorer of an [[tahrif|uncorrupted]] original [[Monotheism|monotheistic]] faith of [[Adam in Islam|Adam]], [[Noah in Islam|Noah]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Islamic view of Moses|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] and [[Prophets of Islam|other prophets]]. This '''[[Wikipedia:Category|category]]''' is for articles pertaining to [[Muhammad]]. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:قرآن جا پيغمبر| ]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:عدناني|*]] [[زمرو:مذهبي حڪمران]] [[زمرو:اسلامي شخصيتن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] enxbhocxahz0qicozo8fld0rdzp9v5x 415412 415331 2026-09-28T11:27:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 415412 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} {{Portal|Biography|Islam}} {{Commons category}} {{wikiquotecat}} {{Category main article}} {{Category diffuse}} [[Image:Muhammad2.png|left|140px|link=Allah |alt=Islamic God |Allah]] <br/>'''Abū al-Qāsim Muḥammad ibn ʿAbd Allāh''' ({{langx|ar|محمد بن عبد الله}}) ([[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 570&nbsp;– [[Wiktionary:circa|{{circa}}]] 8 June 632); commonly [[transliterated]] as '''Muhammad'''; {{langx|ar|محمد}}, is considered by Muslims to be the [[Khatim an-Nabuwwah|last prophet]] sent by [[God in Islam|God]] for all mankind. Muslims consider him to be the restorer of an [[tahrif|uncorrupted]] original [[Monotheism|monotheistic]] faith of [[Adam in Islam|Adam]], [[Noah in Islam|Noah]], [[Abraham in Islam|Abraham]], [[Islamic view of Moses|Moses]], [[Jesus in Islam|Jesus]] and [[Prophets of Islam|other prophets]]. This '''[[Wikipedia:Category|category]]''' is for articles pertaining to [[Muhammad]]. [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:عدناني|*]] [[زمرو:مذهبي حڪمران]] [[زمرو:قرآن جا پيغمبر| ]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:محمد بن عبدالله| ]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:اسلامي شخصيتن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] pg8pfn6zhx9lkqszg270rw6jdtxmyyn 0 46166 415300 405579 2026-09-28T03:37:43Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:Khalifa_International_Stadium.jpg|Khalifa_International_Stadium.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No license since 20 September 2026. 415300 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = قطر جي رياست | common_name = قطر | native_name = {{native name|ar|دولة قطر}}<br/>{{Transliteration|ar|Dawlat Qaṭar}} | image_flag = Flag of Qatar.svg | flag_size = 135 | image_coat = Emblem of Qatar (2022–present).svg | symbol_type = نشان | national_motto = {{lang|ar|الله، الوطن، الأمير}}<br />{{transliteration|ar|Allāh, al-Waṭan, al-Amir}}<br />"[[اسلام ۾ خدا|خدا]]، قوم، [[قطر جو امير|امير]]" | national_anthem = {{lang|ar|السلام الأميري}}<br />{{transliteration|ar|[[السلام الأميري|As-Salām al-Amīrī]]}}<br />"امير لاءِ سلامتي" <div style="display: inline-block; margin-top: 0.4em;">[[File:National anthem of Qatar.ogg]]</div> | image_map = {{switcher|[[File:QAT orthographic.svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:Qatar - Location Map (2013) - QAT - UNOCHA.svg|frameless]]|قطر جو نقشو ڏيکاريو}} | map_width = 250px | map_caption = | image_map2 = | capital = [[دوحه]] | coordinates = {{Coord|25|18|N|51|31|E|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | ethnic_groups = {{ubl | 49% [[عرب]] | {{Tree list}} * 43% [[ڏکڻ ايشيا]]ئي<ref name=qsa-Aug13>{{cite web|title=Population of Qatar by nationality|url=https://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/|publisher=Priya Dsouza|date=19 August 2019|access-date=19 November 2022|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930175429/http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017|url-status=dead}}</ref> ** 21.8% [[قطر ۾ هندستاني|هندستاني]] ** 12.5% [[بنگلاديشي ڊائيسپورا|بنگلاديشي]] ** 4.7% [[قطر ۾ پاڪستاني|پاڪستاني]] ** 4.35% [[سريلنڪائي ڊائيسپورا|سريلنڪائي]] {{Tree list/end}} |7% [[قطر جي آبادي|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2019 | ethnic_groups_ref = <ref name="CIA"/> | official_languages = [[عربي]]<ref>{{cite web |title=The Constitution |url=https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-Constitution-English.pdf |website=Government Communications Office |access-date=31 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129012504/https://www.gco.gov.qa/wp-content/uploads/2016/09/GCO-Constitution-English.pdf |url-status=live }}</ref> | demonym = [[قطري ماڻهو|قطري]] | government_type = [[مرڪزي رياست|مرڪزي]] آمرانه [[نيم آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[قطر جو امير|امير]] | leader_name1 = [[تميم بن حمد آل ثاني|تميم بن حمد]] | leader_title2 = [[قطر جو نائب امير|نائب امير]] | leader_name2 = [[عبدالله بن حمد آل ثاني|عبدالله بن حمد]] | leader_title3 = [[قطر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name3 = [[محمد بن عبدالرحمان بن جاسم آل ثاني|محمد بن عبدالرحمان]] | leader_title4 = [[قطر جو نائب وزيراعظم|نائب وزيراعظم]] | leader_name4 = [[سعود بن عبدالرحمان آل ثاني]] | legislature = [[قطر جي مشاورتي اسيمبلي|مشاورتي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[قطر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[قومي ڏينهن (قطر)|قطر جو قومي ڏينهن]] | established_date1 = 18 ڊسمبر 1878 | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 1 سيپٽمبر 1971 | established_event3 = [[برطانيا]] کان آزادي | established_date3 = 3 سيپٽمبر 1971 | area_km2 = 11,581 | area_rank = 158هون <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 4,467.6 | percent_water = نه هئڻ برابر | population_estimate = 3,214,609<ref>{{Cite web |title=Statistical Key Indicators |url=https://www.npc.qa/en/statistics/pages/allIndicators.aspx?Indicator=population |access-date=2026-01-15 |website=www.npc.qa |language=en-GB}}</ref> | population_census = 2,846,118<ref>{{Cite web |title=Total Population by Sex in Census (1986 , 1997 , 2004 , 2010 , 2020 ) |url=https://qatar.opendatasoft.com/explore/dataset/total-population-by-sex-in-census-1986-1997-2004-2010-2020/information/ |access-date=26 July 2025 |website=qatar.opendatasoft.com |language=en-GB}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 134هون | population_census_year = 2020 | population_census_rank = | population_density_km2 = 264 | population_density_sq_mi = auto <!-- Do not remove per [[WP:MOSNUM]] --> | population_density_rank = 52هون | GDP_PPP = {{increase}} $378.080 ارب<ref name="auto">{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 60هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $121,610<ref name="auto"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 4هون | GDP_nominal = {{increase}} $222.780 ارب<ref name="auto"/> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 54هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $71,650<ref name="auto"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 9هون | Gini = 35.1 <!--number only--> | Gini_year = 2017 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=QA |title=GINI index |publisher=World Bank |access-date=26 July 2025 |archive-date=15 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215041229/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=QA |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.886 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 43هون | currency = [[قطري ريال]] | currency_code = QAR | time_zone = [[يو ٽي سي+03:00#عربستان معياري وقت|AST]] | utc_offset = +3:00 | time_zone_DST = | calling_code = [[+974]] | cctld = {{ubl | [[.qa]] | [[قطر.]] }} | conventional_short_name = | religion = {{ubl |65.5% [[قطر ۾ اسلام|اسلام]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) |15.1% [[عرب رياستن ۾ هندو ڌرم#قطر|هندو ڌرم]] |14.2% [[قطر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] |3.3% [[وچ اوڀر ۾ ٻڌ ڌرم#ملڪ موجب آبادي|ٻڌ ڌرم]] |1.9% [[قطر ۾ مذهب|ٻيا]] }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web|title=Population By Religion, Gender And Municipality March 2020|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/sensus_2020/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T06.htm|publisher=Qatar Statistics Authority}}</ref> | today = }} '''قطر'''،{{efn|{{langx|ar|قطر|Qaṭar|engvar=gb}}, {{IPA|ar|ˈqɑtˤɑr|pron}}, {{IPA|afb|ˈɡɪtˤɑr|label=[[قطري عربي|مقامي عام ٻولي]]}}<ref name="EoI">{{cite journal |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/katar-SIM_4018 |title=Encyclopaedia of Islam |last=Johnstone |first=T. M. |journal=Ķaṭar |year=2008 |publisher=Brill Online |access-date=22 January 2013 |archive-date=27 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927185243/http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/katar-SIM_4018 |url-status=live }}{{Subscription required|date=January 2013}}</ref>}}{{efn|انگريزي تلفظ عام طور {{IPAc-en|k|ə|ˈ|t|ɑːr|audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Qatar.wav}} {{respell|kə|TAR}} يا عربيءَ جي ويجهو {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|t|ɑr}} {{respell|KAH|tar}} آهي؛ ٻين صورتن ۾ {{IPAc-en|ˈ|k|ʌ|t|ɑːr|,_|ˈ|k|æ|-|,_|-|ər}} {{respell|KUT|ar|,_|KAT|ar|,_|KUT|ər|,_|KAT|ər}}، {{IPAc-en|ˈ|k|ɑː|t|ər}} {{respell|KAH|tər}}، ۽ {{IPAc-en|k|æ|ˈ|t|ɑːr|,_|k|ɑː|-}} {{respell|ka(h)|TAR}} شامل آهن.<ref>{{Cite Dictionary.com|Qatar|access-date=26 November 2022}} {{Cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/qatar |title=Archived copy |access-date=28 March 2024 |archive-date=29 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129060235/https://www.dictionary.com/browse/qatar |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite Lexico|Qatar}}</ref><ref>{{Cite EPD|18|Qatar}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref><!-- <ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/posttv/politics/how-do-you-say-qatar-senate-hearing-has-the-answer/2014/06/12/57b193aa-f240-11e3-8658-4dc6c63456f1_video.html|title=How do you say 'Qatar'? Senate hearing has the answer|newspaper=Washington Post|date=12 June 2014|access-date=12 March 2015}}</ref> --><!-- There seem to be a number of additional variants in sporadic use, but let us stick to those attested in pronunciation dictionaries, especially since CEPD and LPD concur almost entirely. -->}} سرڪاري طور '''قطر جي رياست'''،{{efn|{{langx|ar|دولة قطر|Dawlat Qaṭar|engvar=gb}}, {{IPA|ar|ˈdawlat ˈqɑtˤɑr|pron}}.}} [[اولهه ايشيا]] ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو [[قطر جي جاگرافي|قطر اپٻيٽ]] تي، [[وچ اوڀر]] ۾ [[عرب جزيرو نما]] جي اتر اوڀر واري ڪناري تي واقع آهي؛ ان جي ڏکڻ ۾ [[سعودي عرب]] سان [[قطر–سعودي عرب سرحد|واحد زميني سرحد]] آهي، جڏهن ته باقي علائقو [[فارسي نار]] سان گهيريل آهي. [[بحرين جو نار]]، جيڪو فارسي نار جو هڪ کاڙو آهي، قطر کي ويجهي [[بحرين]] کان جدا ڪري ٿو. گاديءَ جو هنڌ [[دوحه]] آهي، جتي ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي رهي ٿي. زمين جي ايراضيءَ جو گهڻو حصو هموار، هيٺاهين [[ريگستان]] تي ٻڌل آهي. قطر تي [[محمد بن ثاني]] پاران 1868ع ۾ برطانيا سان هڪ معاهدي تي صحيح ڪرڻ کان وٺي [[ثاني خاندان]] جي [[وراثتي بادشاهت]] طور حڪمراني ڪئي پئي وڃي، جنهن معاهدي ان جي جدا حيثيت کي سرڪاري طور تسليم ڪيو. [[عثماني سلطنت|عثماني]] حڪمراني کان پوءِ، قطر 1916ع ۾ [[برطانوي تحفظ هيٺ رياست]] بڻيو ۽ 1971ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. موجوده [[امير]] [[تميم بن حمد آل ثاني]] آهي، جيڪو اڳوڻن اميرن وانگر [[قطر جي آئين]] تحت [[مطلق العنان]] انداز ۾ تقريباً سمورا انتظامي، قانونسازي ۽ عدالتي اختيار رکي ٿو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Qatar: Freedom in the World 2020 Country Report|url=https://freedomhouse.org/country/qatar/freedom-world/2020|access-date=6 April 2021|website=Freedom House|language=en|archive-date=3 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503104458/https://freedomhouse.org/country/qatar/freedom-world/2020|url-status=live}}</ref> هو [[قطر جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]] ۽ [[قطر جي ڪابينا|ڪابينا]] مقرر ڪري ٿو. [[قطر جي مشاورتي اسيمبلي|مشاورتي اسيمبلي]]، جنهن کي "شورا ڪائونسل" پڻ چيو وڃي ٿو، قانونسازي کي روڪي سگهي ٿي ۽ وزيرن کي برطرف ڪرڻ جي محدود صلاحيت رکي ٿي، پر اها مڪمل طور امير طرفان مقرر ڪئي ويندي آهي. جيتوڻيڪ قطر 2021ع ۾ جزوي [[2021ع قطري عام چونڊون|شورا ڪائونسل چونڊون]] ڪرايون، جن ۾ ٻه ٽيون سيٽون چونڊيون ويون، پر [[2024ع قطري آئيني ريفرنڊم|2024ع ۾ انهن چونڊن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ]] ڏانهن ويو ۽ ٻيهر مڪمل طور مقرر ڪيل اسيمبلي ڏانهن موٽي آيو.<ref name=":3">{{Cite web |last=Gambrell |first=Jon |date=2024-11-05 |title=Qataris votes to end limited polls for legislative seats in shadow of US election |url=https://apnews.com/article/qatar-constitutional-amendment-vote-elections-9c9125cb4bb6d6e98bc73cf5a7cbdaea |access-date=2025-10-30 |website=AP News |language=en}}</ref> 21 جون 2026ع تي قطر جي آبادي 3,180,059 هئي، جيتوڻيڪ 3.02 ملين ماڻهو پرڏيهي [[پرڏيهي رهواسي]] ۽ [[لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] آهن.<ref>{{Cite web |title=Qatar population statistics |url=https://www.globalmediainsight.com/blog/qatar-population-statistics/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar Population (2026) |url=https://www.worldometers.info/world-population/qatar-population/ |access-date=2026-06-22 |website=Worldometer |language=en}}</ref> ان جو [[رياستي مذهب|سرڪاري مذهب]] [[اسلام]] آهي.<ref>{{cite web|title=The Constitution|url=http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80|access-date=29 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20041024231923/http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80|archive-date=24 October 2004}}</ref> ملڪ دنيا ۾ في فرد [[في فرد جي ڊي پي (خريداري طاقت جي برابري) موجب ملڪن جي فهرست|جي ڊي پي (خريداري طاقت جي برابري)]] جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي آهي<ref>{{Cite web |title=GDP per capita, PPP (current international $) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD |access-date=20 November 2022 |website=data.worldbank.org |archive-date=22 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190622102516/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD |url-status=live }}</ref> ۽ في فرد [[في فرد جي اين آءِ (اسمي) موجب ملڪن جي فهرست|جي اين آءِ (اٽلس طريقو)]] جي لحاظ کان يارهين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web |title=GNI per capita, Atlas method (current US$) {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD |access-date=20 November 2022 |website=data.worldbank.org |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120072314/https://data.worldbank.org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD |url-status=live }}</ref> اهو [[انساني ترقي اشاري]] ۾ 42هين نمبر تي آهي، جيڪو [[عرب دنيا]] ۾ ٽيون سڀ کان اعليٰ انساني ترقي اشاري آهي.<ref>{{Cite web |author=United Nations |date=8 September 2022 |title=Human Development Report 2021-22 |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |language=en |access-date=16 November 2022 |archive-date=12 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230112121440/https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2021-22 |url-status=live }}</ref> اهو [[ورلڊ بينڪ اعليٰ آمدني واري معيشت|اعليٰ آمدني واري معيشت]] آهي، جنهن کي دنيا جي ٽئين وڏن [[ثابت ٿيل قدرتي گئس ذخيرن موجب ملڪن جي فهرست|قدرتي گئس ذخيرن]] ۽ تيل جي ذخيرن جي پٺڀرائي حاصل آهي.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/statistics/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130112042847/http://hdr.undp.org/en/statistics/|archive-date=12 January 2013 |title=Indices & Data &#124; Human Development Reports |publisher=United Nations Development Programme |date=14 March 2013 |access-date=27 June 2013}}</ref> قطر دنيا جي مائع ٿيل قدرتي گئس جي سڀ کان وڏن برآمد ڪندڙن مان هڪ آهي<ref>{{Cite news|date=6 July 2022|title=2022 World LNG Report Press Release|work=International Gas Union (IGU)|url=https://www.igu.org/wp-content/uploads/2022/07/Press-Release-IGU-World-LNG-Report-2022-1.pdf|access-date=7 October 2022|archive-date=9 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009205924/https://www.igu.org/wp-content/uploads/2022/07/Press-Release-IGU-World-LNG-Report-2022-1.pdf|url-status=live}}</ref> ۽ في فرد ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو اخراج ڪندڙ آهي.<ref>{{Cite web|title=Where in the world do people emit the most CO2?|url=https://ourworldindata.org/per-capita-co2|access-date=17 July 2021|website=Our World in Data|date=4 October 2019 |archive-date=25 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525012947/https://ourworldindata.org/per-capita-co2|url-status=live |last1=Ritchie |first1=Hannah }}</ref> ايڪويهين صديءَ ۾، قطر [[آمريڪا]] جو [[وڏو غير نيٽو اتحادي]] ۽ عرب دنيا ۾ [[وچولي طاقت]] طور اڀريو. [[قطر جي معيشت|ان جي معيشت]] وسيلن جي دولت سبب تيزيءَ سان وڌي آهي،<ref>{{cite web|url=http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|title=Middle Powers: Squeezed out or Adaptive?|publisher=Public Diplomacy Magazine|last=Cooper|first=Andrew F.|access-date=12 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317144416/http://publicdiplomacymagazine.com/middle-powers-squeezed-out-or-adaptive/|archive-date=17 March 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|title=Mediation and Qatari Foreign Policy|last=Kamrava|first=Mehran|access-date=12 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131007183501/http://www18.georgetown.edu/data/people/mk556/publication-61175.pdf|archive-date=7 October 2013}}</ref> ۽ ان جي جيوسياسي طاقت ان جي ميڊيا گروپ، [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ]]، ۽ [[عرب بهار]] دوران باغي گروهن لاءِ مبينا مالي مدد وسيلي وڌي آهي.<ref>{{cite news |last=Dagher |first=Sam |url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650 |title=Tiny Kingdom's Huge Role in Libya Draws Concern |publisher=Online.wsj.com |date=17 October 2011 |access-date=30 December 2013 |archive-date=27 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141027213238/http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052970204002304576627000922764650 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://politicsandpolicy.org/article/qatar-rise-underdog |title=Qatar: Rise of an Underdog |publisher=Politicsandpolicy.org |access-date=30 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170610115944/http://politicsandpolicy.org/article/qatar-rise-underdog |archive-date=10 June 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|author=Black|first=Ian|date=26 October 2011|title=Qatar admits sending hundreds of troops to support Libya rebels|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support|access-date=30 December 2013|website=The Guardian|publisher=|archive-date=15 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115131603/https://www.theguardian.com/world/2011/oct/26/qatar-troops-libya-rebels-support|url-status=live}}</ref> قطر [[خليجي تعاون ڪائونسل]] جو پڻ حصو آهي.<ref name="CIA" /> == نالو == [[پلني دي ايلڊر]]، جيڪو هڪ رومي ليکڪ هو، پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري اپٻيٽ جي رهواسين بابت سڀ کان پراڻو بيان قلمبند ڪيو؛ هن انهن کي ''ڪٿاريئي'' (Catharrei) سڏيو، جيڪو نالو شايد ڪنهن اهم مقامي آباديءَ جي نالي مان نڪتل هو.<ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|url=https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich|url-access=registration|publisher=Immel Publishing|year=1992|page=[https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich/page/17 17]|isbn=9780907151500}}</ref><ref name="qsahistory">{{cite web|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|title=History of Qatar|publisher=Qatar Statistics Authority|access-date=11 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606170458/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/History.aspx|archive-date=6 June 2017|url-status=dead}}</ref> هڪ صدي پوءِ، [[بطليموس]] پهريون ڄاتل نقشو تيار ڪيو جنهن ۾ هن اپٻيٽ کي ڏيکاريو، ۽ ان کي ڪتارہ ''Catara'' سڏيو.<ref name="qsahistory" /><ref>{{cite web|url=http://www.qnl.qa/collections/aihl/maps|title=Maps|publisher=Qatar National Library|access-date=11 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606173751/http://qnl.qa/collections/aihl/maps|archive-date=6 June 2017|url-status=dead}}</ref> ان نقشي ۾ اپٻيٽ جي اوڀر ۾ ڪدارہ "Cadara" نالي هڪ شهر جو پڻ ذڪر هو.<ref name="katara" /> اصطلاح ڪتارہ "Catara" (رهواسي، ڪتارائي''Cataraei'')<ref>{{cite book|last=Hazlitt|first=William|title=The Classical Gazetteer: A Dictionary of Ancient Geography, Sacred and Profane|url=https://archive.org/details/classicalgazett02hazlgoog|publisher=Whittaker & co.|year=1851}}</ref> اٺارهين صديءَ تائين خاص طور استعمال ٿيندو رهيو، جنهن کان پوءِ ڪتارا "Katara" سڀ کان وڌيڪ سڃاتل املا طور سامهون آيو.<ref name="katara">{{cite web|url=http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|title=About us|publisher=Katara|access-date=11 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722071207/http://www.katara.net/english/about-katara/about-us/|archive-date=22 July 2015}}</ref> آخرڪار ڪيترين صورتن — "Katr"، "Kattar" ۽ "Guttur" — کان پوءِ جديد نڪتل صورت ''Qatar'' ملڪ جي نالي طور اختيار ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last1=Rahman |first1=Habibur |title=The Emergence of Qatar: The Turbulent Years 1627–1916 |date=2010 |publisher=Routledge |location=London |isbn=9780710312136 |page=1}}</ref> ڪلاسيڪي لساني بيانن موجب، اصطلاح قطر "Qatar" شايد هڪ غير رسمي واپاري ڏيتي ليتيءَ جي قسم مقطارہ ''muqāṭarah'' مان نڪتل هجي، جنهن ۾ سامان بند ٿيل ٿانون ۾، مواد کي ماپڻ يا تورڻ کان سواءِ، مقرر قيمت تي خريد ڪيو ويندو هو. هي رواج، جنهن کي جزاف''jazāf'' به چيو ويندو هو، رپورٽن موجب قطر جي بازارن ۾ عام هو. هڪ ٻيو بيان نالي کي لفظ قطار ''qiṭār'' سان ڳنڍي ٿو، جنهن جي معنيٰ [[اٺن جو قافلو]] آهي، ۽ اهو ممڪن طور تاريخي واپاري رستن ۾ قطر جي ڪردار ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{cite book|url=https://qspace.qu.edu.qa/handle/10576/4866|title=موسوعة المعلومات القطرية – المجلد الجغرافي|trans-title=Encyclopedia of Qatari Information – The Geographical Volume|year=1998|publisher=College of Humanities and Social Sciences, University of Qatar|location=Doha|editor-last1=Al-Khayyat|editor-first1=Hassan|editor-last2=Al-Emadi|editor-first2=Hassan Darwish|last1=Amer|first1=Ismail|last2=Al-'Arifi|first2=Saleh|last3=Babiker|first3=Ahmad Abdullah|last4=Al-Nasr|first4=Bassam|last5=Abdul Karim|first5=Nidham|last6=Al-Kuwari|first6=Fatima|last7=Al-Shayb|first7=Ali Ibrahim|last8=Aziz|first8=Mohammed Al-Khuzami|last9=Fakhro|first9=Nasser Abdulrahman|last10=Al-Kuwari|first10=Mohammed Khalifa|page=17|language=ar|archive-date=25 August 2018|access-date=17 June 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825110355/https://qspace.qu.edu.qa/handle/10576/4866|url-status=dead}}</ref> [[معياري عربي]] ۾، نالو قطر {{IPA|ar|ˈqɑtˤɑr|}} طور اُچاريو ويندو آهي، جڏهن ته مقامي لهجي، [[قطري عربي]]، ۾ اهو {{IPA|ar|ˈɡɪtˤɑr|}} آهي.<ref name="EoI" /> انگريزي ڳالهائيندڙ مختلف ويجها تلفظ استعمال ڪندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ عربي تلفظن ۾ اهڙا آواز آهن جيڪي انگريزي ۾ موجود نه آهن.<ref>{{cite web|last=Lyall|first=Sarah|url=https://www.nytimes.com/interactive/2022/11/21/sports/world-cup/how-pronounce-qatar.html|title=The 2022 World Cup is being hosted in Qatar, which, as everyone knows, is pronounced...|newspaper=[[دي نيو يارڪ ٽائيمز]]|date=21 November 2022|accessdate=25 November 2022|archive-date=25 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221125040748/https://www.nytimes.com/interactive/2022/11/21/sports/world-cup/how-pronounce-qatar.html|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== {{Main|تاريخ قطر}} ===قبل از تاريخ=== قطر ۾ انساني آباديءَ جي شروعات لڳ ڀڳ 50,000 سال اڳ ٿي هئي.<ref name="cs1"/> [[پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ آباديون ۽ اوزار قطر جي اپٻيٽ مان دريافت ٿيا آهن.<ref name="cs1">Toth, Anthony. "Qatar: Historical Background." [https://cdn.loc.gov/master/frd/frdcstdy/pe/persiangulfstate00metz_0/persiangulfstate00metz_0_djvu.txt ''A Country Study: Qatar''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170209203237/https://cdn.loc.gov/master/frd/frdcstdy/pe/persiangulfstate00metz_0/persiangulfstate00metz_0_djvu.txt |date=9 February 2017 }} ([[Helen Chapin Metz]], editor). [[Library of Congress]] [[Federal Research Division]] (January 1993). ''This article incorporates text from this source, which is in the [[public domain]]''.</ref> [[ميسوپوٽيميا]] سان تعلق رکندڙ [[عبيد دور]] (تقريباً 6500–3800 ق.م.) جا آثار ساحلي علائقن جي ڇڏيل آبادين مان مليا آهن.<ref name="haya">{{cite book|last1=Khalifa|first1=Haya|last2=Rice|first2=Michael|title=Bahrain Through the Ages: The Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=2hmbc9evgB0C|publisher=Routledge|isbn=978-0710301123|year=1986|pages=79, 215}}</ref> [[الدعاسه]]، جيڪو قطر جي اولهندي سامونڊي ڪناري تي واقع آهي، ملڪ جو سڀ کان اهم عبيد ماڳ آهي، ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو ته هتي هڪ ننڍڙي موسمي آبادي قائم هئي.<ref name="thaiembassy">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.or.th/download/Complete_History_of_Qatar.pdf|title=History of Qatar|website=www.qatarembassy.or.th|publisher=Ministry of Foreign Affairs. Qatar. London: Stacey International, 2000|access-date=9 January 2015|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092636/http://www.qatarembassy.or.th/download/Complete_History_of_Qatar.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Rice|first=Michael|title=Archaeology of the Persian Gulf|url=https://books.google.com/books?id=0maIAgAAQBAJ|publisher=Routledge|isbn=978-0415032681|pages=206, 232–233|year=1994}}</ref> ڪجهه مورخن جو نظريو آهي ته [[سوميري]] شايد هن ئي علائقي مان نڪتا هئا.<ref>{{Cite web |title=Sumerian Civilization |url=https://www.sjsu.edu/faculty/watkins/sumer.htm |access-date=19 October 2024 |website=www.sjsu.edu}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=TIME |date=18 April 1960 |title=Science: Home City of Sumer? |url=https://time.com/archive/6811703/science-home-city-of-sumer/ |access-date=19 October 2024 |magazine=TIME |language=en |archive-date=7 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207050121/https://time.com/archive/6811703/science-home-city-of-sumer/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |date=1963|title=Dilmun: Quest for Paradise |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/abs/dilmun-quest-for-paradise/1E05877729B4510B9CADA85307925845 |journal=Antiquity |language=en |volume=37 |issue=146 |pages=111–115 |doi=10.1017/S0003598X00037212 |issn=0003-598X |last1=Kramer |first1=S. N. |url-access=subscription }}</ref> ===قديم دور=== [[File:Excavated site on Al Khor Island.jpg|thumb|left|[[الخور ٻيٽ]] تي [[ڪاسيتي]] رنگ سازي واري ماڳ جي کوٽائي]] ٻئي هزارين ق.م. سان تعلق رکندڙ [[ڪاسيتي]] [[بابلي سلطنت|بابلي]] مواد، جيڪو [[الخور ٻيٽ]] مان مليو آهي، قطر جي رهواسين ۽ اڄوڪي [[بحرين]] ۾ رهندڙ ڪاسيتين جي وچ ۾ واپاري لاڳاپن جي شاهدي ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|last=Magee|first=Peter|title=The Archaeology of Prehistoric Arabia|url=https://books.google.com/books?id=FqlkAwAAQBAJ|publisher=Cambridge Press|year=2014|pages=50, 178|isbn=9780521862318}}</ref> دريافتن ۾ گهونگهن جا ٽٽل خول ۽ ڪاسيتي مٽيءَ جا ٿانوَ شامل آهن.<ref name="thaiembassy"/> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي ته قطر دنيا ۾ سامونڊي صدفن مان رنگ ٺاهڻ جو سڀ کان قديم ڄاتل سڃاتل مرڪز هو، ڇاڪاڻ ته سامونڊي ڪناري تي [[صور وارو ارغواني رنگ]] تي ٻڌل ڪاسيتي صنعت موجود هئي.<ref name="haya"/><ref>{{cite book|last=Sterman|first=Baruch|title=Rarest Blue: The Remarkable Story Of An Ancient Color Lost To History And Rediscovered|url=https://books.google.com/books?id=XGdBBAAAQBAJ|publisher=Lyons Press|year=2012|pages=21–22|isbn=978-0762782222}}</ref> 224ع ۾ [[ساساني سلطنت]] فارس جي نار جي چوڌاري علائقن تي قبضو ڪيو.<ref>{{cite book|last=Cadène|first=Philippe|title=Atlas of the Gulf States|url=https://books.google.com/books?id=fSSzAQAAQBAJ|publisher=BRILL|year=2013|isbn=978-9004245600|page=10}}</ref> قطر ساساني واپاري سرگرمين ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه قيمتي شيون مهيا ڪندو هو: قيمتي موتي ۽ ارغواني رنگ.<ref>{{Cite web |title=History of Qatar |url=http://www.qatarembassy.or.th/download/Complete_History_of_Qatar.pdf |access-date=9 July 2024 |website=www.qatarembassy.or.th |publisher=Ministry of Foreign Affairs. Qatar. London: Stacey International, 2000}}</ref> ساساني دور ۾ مشرقي عرب جي ڪيترن ئي رهواسين تائين [[عيسائيت]] پهتي، جڏهن [[ميسوپوٽيميا]] جي عيسائين مذهب کي اوڀر طرف ڦهلايو.<ref name="gillman">{{cite book|last1=Gillman|first1=Ian|last2=Klimkeit|first2=Hans-Joachim|title=Christians in Asia Before 1500|url=https://books.google.com/books?id=UGpr2KsbS94C|publisher=University of Michigan Press|pages=87, 121|year=1999|isbn=978-0472110407|access-date=23 February 2015|archive-date=1 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801122401/https://books.google.com/books?id=UGpr2KsbS94C|url-status=live}}</ref> هن دور ۾ خانقاهون تعمير ٿيون ۽ وڌيڪ آباديون وجود ۾ آيون.<ref>{{cite book|last=Commins|first=David|title=The Gulf States: A Modern History|url=https://books.google.com/books?id=T56CBAAAQBAJ|publisher=I. B. Tauris|page=16|year=2012|isbn=978-1848852785}}</ref><ref>Habibur Rahman, p. 33</ref> عيسائي دور جي آخري حصي ۾ قطر هڪ علائقي جو حصو هو، جنهن کي ''[[بيت قطرايي]]'' (شامي ٻوليءَ ۾: "قطرين جو گهر") چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/May_2011/grant-syriac-EN.pdf|title=AUB academics awarded $850,000 grant for project on the Syriac writers of Qatar in the 7th century AD|publisher=American University of Beirut|date=31 May 2011|access-date=12 May 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150528053210/http://www.aub.edu.lb/communications/media/Documents/May_2011/grant-syriac-EN.pdf|archive-date=28 May 2015}}</ref> هي علائقو رڳو قطر تائين محدود نه هو؛<ref>{{cite book|last1=Kozah|first1=Mario|last2=Abu-Husayn|first2=Abdulrahim|last3=Al-Murikhi|first3=Saif Shaheen|title=The Syriac Writers of Qatar in the Seventh Century|publisher=Gorgias Press LLC|year=2014|page=24|isbn=978-1463203559}}</ref> پر ان ۾ [[بحرين]]، [[تاروت ٻيٽ]]، [[الخط]] ۽ [[الاحساء نخلستان]] پڻ شامل هئا. 628ع ۾ اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] مشرقي عرب جي حاڪم [[منذر بن ساويٰ التميمي]] ڏانهن هڪ مسلمان قاصد موڪليو ۽ کيس ۽ سندس رعيت کي اسلام قبول ڪرڻ جي دعوت ڏني. منذر اها دعوت قبول ڪئي، جنهن کان پوءِ علائقي جي گهڻين عرب قبيلن اسلام قبول ڪيو.<ref>{{cite web|url=http://www.maritimeheritage.org/ports/bahrain.html|title=Bahrain|publisher=maritimeheritage.org|access-date=17 January 2015|archive-date=14 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180714191117/http://www.maritimeheritage.org/ports/bahrain.html|url-status=live}}</ref>{{better source needed|date=June 2017}} صديءَ جي وچ ڌاري [[فارس تي اسلامي فتح]] کان پوءِ ساساني سلطنت جو خاتمو ٿي ويو.<ref name="fromherz">{{cite book|author-link1=Allen James Fromherz |last=Fromherz|first=Allen|date=13 April 2012|title=Qatar: A Modern History|url=https://archive.org/details/qatarmodernhisto0000from |publisher=Georgetown University Press|pages=[https://archive.org/details/qatarmodernhisto0000from/page/44 44], 60, 98|isbn=978-1-58901-910-2}}</ref> ===اوائلي ۽ پويون اسلامي دور (661–1783)=== [[File:Abbasids850.png|thumb|left|[[عباسي خلافت]] پنهنجي وڏي ۾ وڏي وسعت تي، تقريباً 850ع]] [[اموي خلافت]] جي دور ۾ قطر کي بهترين گهوڙن ۽ اٺن جي پالنا لاءِ مشهور مرڪز طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="rahman">{{cite book|last=Rahman|first=Habibur|title=The Emergence Of Qatar|publisher=Routledge|year=2006|page=34|isbn=978-0710312136}}</ref> اٺين صديءَ ۾ قطر فارس جي نار ۾ پنهنجي واپاري لحاظ کان اهم جاگرافيائي حيثيت سبب فائدو حاصل ڪرڻ شروع ڪيو ۽ آهستي آهستي موتين جي واپار جو مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{cite book|title=A political chronology of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=eCSOT0_JAnwC|publisher=Routledge / Europa Publications|year=2001|page=192|isbn=978-1857431155|access-date=23 February 2015|archive-date=29 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629132054/https://books.google.com/books?id=eCSOT0_JAnwC|url-status=live}}</ref><ref name="kogan">{{cite book|last=Page|first=Kogan|title=Middle East Review 2003–04: The Economic and Business Report|url=https://books.google.com/books?id=78ACLNgHdf4C|publisher=Kogan Page Ltd|page=169|year=2004|isbn=978-0749440664|access-date=23 February 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152941/https://books.google.com/books?id=78ACLNgHdf4C|url-status=live}}</ref> قطري اپٻيٽ جي چوڌاري موتين جي صنعت ۾ وڏي ترقي [[عباسي خلافت]] جي دور ۾ ٿي.<ref name="rahman"/> هن زماني ۾ [[بصره]] کان [[هندستان]] ۽ [[چين]] ويندڙ ٻيڙيون قطر جي بندرگاهن تي ترسنديون هيون. قطر مان [[چيني چيني مٽيءَ جا ٿانوَ]]، [[اولهه آفريڪا]] جا سڪا ۽ [[ٿائيلينڊ]] جا آثار پڻ مليا آهن.<ref name="fromherz"/> نائين صديءَ جي آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته قطر جي رهواسين وڌندڙ دولت استعمال ڪري وڌيڪ معياري گهر ۽ عوامي عمارتون تعمير ڪيون. هن دور ۾ [[مرواب]] ۾ پٿر سان ٺهيل هڪ سئو کان وڌيڪ گهر، ٻه مسجدون ۽ هڪ عباسي قلعو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite book|title=Qatar, 2012 (The Report: Qatar)|url=https://books.google.com/books?id=1JsAZouLOVQC|publisher=Oxford Business Group|year=2012|page=233|isbn=978-1907065682}}</ref><ref>{{cite book|last1=Casey|first1=Paula|last2=Vine|first2=Peter|title=The heritage of Qatar|url=https://archive.org/details/heritageofqatar00vinerich|url-access=registration|publisher=Immel Publishing|year=1992|pages=184–185|isbn=9780907151500}}</ref> جڏهن [[خلافت]] جي خوشحالي [[عراق]] ۾ گهٽجڻ لڳي ته قطر پڻ زوال جو شڪار ٿيو.<ref>{{cite book|last=Russell|first=Malcolm|title=The Middle East and South Asia 2014|url=https://books.google.com/books?id=v6RjBAAAQBAJ|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|page=151|year=2014|isbn=978-1475812350}}</ref> قطر جو ذڪر تيرهين صديءَ جي مسلمان عالم [[ياقوت الحموي]] پنهنجي ڪتاب ''[[معجم البلدان]]'' ۾ ڪيو آهي، جنهن ۾ قطرين جي نفيس پٽي دار اُڻيل چادرن ۽ ڀالن کي سنوارڻ ۽ مڪمل ڪرڻ جي مهارت جو ذڪر موجود آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.qatarembassy.net/page/history|title=History|publisher=qatarembassy.net|access-date=18 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217204727/http://qatarembassy.net/page/history|archive-date=17 February 2015}}</ref> 1253ع ۾ مشرقي عرب جو وڏو حصو [[عصفوري]] خاندان جي قبضي هيٺ آيو، پر 1320ع ۾ [[هرمز]] جي شهزادي هن علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref>{{cite book|last=Larsen|first=Curtis|title=Life and Land Use on the Bahrain Islands: The Geoarchaeology of an Ancient Society (Prehistoric Archeology and Ecology series)|url=https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC|publisher=University of Chicago Press|year=1984|isbn=978-0226469065|page=54|access-date=23 February 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152942/https://books.google.com/books?id=Q65mRSPPU6UC|url-status=live}}</ref> قطر جا موتي هرمز جي بادشاهت لاءِ آمدنيءَ جي اهم ذريعن مان هڪ هئا.<ref name="mohamed">{{cite book|last=Althani|first=Mohamed|title=Jassim the Leader: Founder of Qatar|url=https://books.google.com/books?id=X_J9kiBRdIgC|publisher=Profile Books|year=2013|page=16|isbn=978-1781250709|access-date=23 February 2015|archive-date=12 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212120320/https://books.google.com/books?id=X_J9kiBRdIgC|url-status=live}}</ref> ===پورچوگالي دور (1507–1650)=== 1515ع ۾ [[پورچوگال جو مينوئل پهريون]] [[هرمز جي بادشاهت]] کي پنهنجي باجگذار رياست بڻايو. [[پورچوگال جي بادشاهت]] 1521ع ۾ اڳتي هلي مشرقي عرب جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="mohamed"/><ref name="gillespie">{{cite book|last=Gillespie|first=Carol Ann|title=Bahrain (Modern World Nations)|url=https://books.google.com/books?id=OoR1e79B3mAC|publisher=Chelsea House Publications|year=2002|page=31|isbn=978-0791067796|access-date=23 February 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152942/https://books.google.com/books?id=OoR1e79B3mAC|url-status=live}}</ref> [[جبري]] خاندان جي زوال ۽ پورچوگالين جي هٿان بحرين جي فتح کان پوءِ، عربستان جو سامونڊي ڪنارو [[الاحساء]] تائين پورچوگالي سلطنت جي حڪمراني ۽ اثر هيٺ اچي ويو. علائقي تي عثمانين جي غلبي جون ڪوششون 1551ع ۾ پورچوگالين طرفان [[تاروت قلعو]] يا [[قطيف جو گهيرو (1551)|القطيف]] ٻيهر فتح ڪرڻ سان ناڪام بڻايون ويون.<ref>{{Cite web |title=Tarot Island • MyTrip Saudi Tour Operator – رحلتي السياحية |url=https://mytrip.sa/tour/tarot-island/ |access-date=11 January 2024 |website=MyTrip Saudi Tour Operator – رحلتي السياحية |language=en-US |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111165659/https://mytrip.sa/tour/tarot-island/ |url-status=live }}</ref> 1550ع ۾ [[الاحساء نخلستان]] جي رهواسين رضاڪاراڻي طور [[عثماني سلطنت]] جي حڪمراني قبول ڪئي، ڇاڪاڻ ته اهي پورچوگالين جي ڀيٽ ۾ عثمانين کي ترجيح ڏيندا هئا.<ref>{{cite book|last=Anscombe|first=Frederick|title=The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudi Arabia, and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=og5vjx2V_xoC|publisher=Columbia University Press|year=1997|page=12|isbn=978-0231108393|access-date=23 February 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152955/https://books.google.com/books?id=og5vjx2V_xoC|url-status=live}}</ref> علائقي تي قبضي لاءِ بنياد طور استعمال ٿيندڙ پورچوگالي قلعن مان هڪ، [[الرويده]]، مان اڄ به آثار قديمه جون کوٽايون جاري آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Petersen |first1=Andrew |last2=Al-Naimi |first2=Faisal Abdullah |last3=Grey |first3=Tony |last4=Edwards |first4=Ifan |last5=Hill |first5=Austin |last6=Russ |first6=Hannah |last7=Williams |first7=Dee |date=2016 |title=Ruwayda: an historic urban settlement in north Qatar |url=https://www.academia.edu/33395202 |journal=Post-Medieval Archaeology |volume=50 |issue=2 |pages=321 |doi=10.1080/00794236.2016.1229093 |s2cid=164311802 |issn=0079-4236}}</ref> قطر جي پهرين ڄاتل سڃاتل نقشي واري تصوير 1563ع ۾ [[لوئيس لازارو]] جي تيار ڪيل پورچوگالي نقشي ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ "قطر جو شهر" هڪ قلعي جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو غالباً الرويده جي قلعي ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://gis.psa.gov.qa/QatarAtlas/History|title=Qatar Timeline|publisher=Planning and Statistics Authority (Qatar)|access-date=26 June 2024}}</ref> علائقي ۾ رڳو معمولي فوجي موجودگي برقرار رکڻ باوجود، عثمانين کي 1670ع ۾ [[بني خالد (قبيلو)|بني خالد]] قبيلي ۽ [[بني خالد امارت]] طرفان اتان ڪڍي ڇڏيو ويو.<ref>{{cite book|last=Potter|first=Lawrence|title=The Persian Gulf in History|url=https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|page=262|isbn=978-0230612822|access-date=23 February 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328153108/https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ|url-status=live}}</ref> ===بحريني ۽ سعودي حڪمراني (1783–1868)=== [[File:Map of Catura (Qatar) 1794 (cropped).jpg|thumb|left|1794ع ۾ [[سيميوئل ڊن (رياضيدان)|سيميوئل ڊن]] جو تيار ڪيل نقشو، جنهن ۾ [[بحرين جي تاريخي علائقي]] جي وچ ۾ ''ڪيٽورا'' (Catura) ڏيکاريل آهي]] 1766ع ۾ [[عتوب]] قبيلائي اتحاد جي [[آل خليفه]] خاندان جا ميمبر [[ڪويت]] مان لڏي قطر جي [[الزباره]] ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="frauke">{{cite book|last=Heard-Bey|first=Frauke|title=From Tribe to State. The Transformation of Political Structure in Five States of the GCC|url=https://books.google.com/books?id=mIqNAwAAQBAJ|page=39|isbn=978-88-8311-602-5|year=2008|publisher=EDUCatt – Ente per il diritto allo studio universitario dell'Università Cattolica|access-date=18 January 2015|archive-date=28 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152943/https://books.google.com/books?id=mIqNAwAAQBAJ|url-status=live}}</ref><ref>'Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [1000] (1155/1782), p. 1001</ref> سندن آمد وقت، [[بني خالد]] جي اپٻيٽ تي ڪمزور حڪمراني هئي، جيتوڻيڪ سڀ کان وڏي ڳوٺ تي سندن ڏورانهين مائٽن جي حڪومت هئي.<ref>{{cite book|last=Crystal|first=Jill|title=Oil and Politics in the Gulf: Rulers and Merchants in Kuwait and Qatar|url=https://books.google.com/books?id=D8di8GN_hKsC|publisher=Cambridge University Press|year=1995|page=27|isbn=978-0521466356}}</ref> 1783ع ۾ قطر ۾ رهندڙ [[بني عتبه]] قبيلن ۽ سندن اتحادي عرب قبيلن [[بحرين تي بني عتبه جي حملي]] دوران [[بحرين]] تي فارسين کان قبضو ڪري ان کي پاڻ ۾ شامل ڪري ڇڏيو. آل خليفه بحرين تي پنهنجي حڪمراني قائم ڪئي ۽ الزباره تي به پنهنجو اختيار برقرار رکيو.<ref name="frauke"/> 1788ع ۾ [[ديرعيه جي امارت]] جو ولي عهد بڻجڻ کان پوءِ [[سعود بن عبدالعزيز آل سعود (1748–1814)|سعود بن عبدالعزيز]] [[وهابيت]] جي اثر هيٺ علائقن کي اوڀر طرف فارس جي نار ۽ قطر تائين وڌائڻ شروع ڪيو. 1795ع ۾ بني خالد کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ وهابين تي ٻن پاسن کان حملا ٿيا. عثمانين ۽ [[عثماني مصر]] اولهندي محاذ تان حملو ڪيو، جڏهن ته بحرين جا آل خليفه ۽ [[عماني سلطنت|عمانين]] اوڀرندي محاذ تان چڙهائي ڪئي.<ref>{{cite book|last=Casey|first=Michael S.|title=The History of Kuwait (The Greenwood Histories of the Modern Nations)|url=https://books.google.com/books?id=AwweY4yYSMIC|publisher=Greenwood|pages=37–38|year=2007|isbn=978-0313340734}}</ref><ref name="qdl1">{{cite web|url=http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575945.0x0000c7|title='Gazetteer of the Persian Gulf. Vol I. Historical. Part IA & IB. J G Lorimer. 1915' [843] (998/1782)|publisher=qdl.qa|access-date=13 January 2014|archive-date=13 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113165241/http://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100023575945.0x0000c7|url-status=live}}</ref> 1811ع ۾ اولهندي سرحد تي مصري فوجن جي اڳڀرائي جي خبر ملڻ کان پوءِ وهابي امير بحرين ۽ الزباره ۾ پنهنجون فوجي ڇانوڻيون گهٽائي پنهنجي لشڪر کي ٻيهر منظم ڪيو. [[سعيد بن سلطان]]، [[مسقط ۽ عمان]] جي سلطان، ان موقعي مان فائدو وٺندي اوڀرندي سامونڊي ڪناري تي وهابي ڇانوڻين تي حملو ڪيو ۽ الزباره جي قلعي کي باهه ڏئي ڇڏي. ان کان پوءِ آل خليفه عملي طور ٻيهر اقتدار ۾ اچي ويا.<ref name="qdl1"/> [[File:Qatar, Zubarah (10), ruined city.JPG|thumb|[[الزباره]] جي تباهه ٿيل شهر جو جزوي طور بحال ڪيل حصو]] سامونڊي ڦرلٽ جي سزا طور، 1821ع ۾ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي هڪ جهاز [[دوحه]] تي گولاباري ڪئي، جنهن ۾ شهر تباهه ٿي ويو ۽ سوين رهواسي لڏي وڃڻ تي مجبور ٿيا. 1825ع ۾ [[آل ثاني]] خاندان قائم ٿيو ۽ شيخ [[محمد بن ثاني]] ان جو پهريون اڳواڻ بڻيو.<ref>{{cite web |url=http://www.teachmideast.org/geography/qatar |title=Qatar |publisher=Teachmideast.org |access-date=27 June 2013 |archive-date=9 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709213843/http://www.teachmideast.org/geography/qatar |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ قطر کي بحرين جي تابع علائقي طور سمجهيو ويندو هو، پر آل خليفه کي مقامي قبيلن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. 1867ع ۾ آل خليفه، [[ابو ظهبي جي امارت]] جي حڪمران سان گڏجي، قطري باغين کي شڪست ڏيڻ لاءِ [[الوكره]] ڏانهن هڪ وڏي بحري فوج موڪلي. ان جي نتيجي ۾ 1867–68ع جي سامونڊي [[قطر–بحرين جنگ]] ٿي، جنهن دوران بحرين ۽ ابو ظهبي جي فوجن دوحه ۽ الوڪره کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو.<ref name="Fromhertz2012">{{cite book |title = Katar'da Osmanlilar 1871–1916 |last1=Kursun|first1=Zekeriya|publisher=Turk Tarih Kurumu|year=2004}}</ref> بحرين جون اهي ڪارروايون 1861ع جي [[امن ۽ دوستي جي دائمي صلح نامي]] جي ڀڃڪڙي هيون. گڏيل حملي ۽ پوءِ قطري جوابي حملي کان پوءِ برطانوي سياسي رهواسي ڪرنل [[ليوس پيلي]] 1868ع ۾ هڪ ٺاهه ڪرائڻ لاءِ مداخلت ڪئي. بحرين ۽ قطر ڏانهن سندس سفارتي مشن ۽ ان مان نڪتل امن معاهدو تاريخي لحاظ کان اهم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان ۾ قطر کي بحرين کان الڳ سياسي حيثيت سان تسليم ڪيو ويو ۽ [[محمد بن ثاني]] جي حيثيت کي واضح طور مڃتا ڏني وئي. بحرين کي معاهدي جي ڀڃڪڙي تي تنبيهه ڪرڻ سان گڏ، پيلي محمد بن ثاني جي نمائندگي هيٺ قطري شيخن سان به ڳالهيون ڪيون.<ref>{{cite book |last1=Zahlan |first1=Rosemarie Said |title=The Creation of Qatar |date=2016 |publisher=Routledge |page=42}}</ref> اهي ڳالهيون قطر جي هڪ شيخداري رياست طور ارتقا جو پهريون اهم مرحلو ثابت ٿيون.<ref>{{cite book |last1=Wilkinson |first1=John Craven |title=Arabia's Frontiers: The Story of Britain's Boundary Drawing in the Desert |url=https://archive.org/details/arabiasfrontiers0000wilk |date=1991 |publisher=IB Tauris |pages=[https://archive.org/details/arabiasfrontiers0000wilk/page/46 46]–47}}</ref> ===عثماني دور (1871ع–1915ع)=== [[File:Qatar in Stielers Handatlas 1891 59.JPG|thumb|1891ع ۾ [[ايڊولف اسٽيلر]] جي تيار ڪيل نقشي ۾ قطر، جنهن ۾ [[البدع]] کي وڏي آبادي طور ڏيکاريو ويو آهي]] [[File:Olddoha2-771x410.jpg|thumb|left|دوحه جو پراڻو شهر، جنوري 1904ع]] [[File:Barzan towers 3.jpg|thumb|left|[[برزان ٽاور]] نگرانيءَ جا برج آهن، جيڪي اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ تعمير ٿيا ۽ 1910ع ۾ [[محمد بن جاسم آل ثاني|شيخ محمد بن جاسم آل ثاني]] پاران بحال ڪيا ويا.]] عثماني [[بغداد ولايت]] جي گورنر [[مدحت پاشا]] جي فوجي ۽ سياسي دٻاءَ هيٺ حڪمران [[آل ثاني]] قبيلو 1871ع ۾ عثماني حڪمراني آڏو جهڪي ويو.<ref name="Rogan1199">{{cite journal |last1 = Rogan|first1 = Eugene|date = November 1999|title = Review of The Ottoman Gulf: The Creation of Kuwait, Saudi Arabia and Qatar by Frederick F. Anscombe; The Blood-Red Arab Flag: An Investigation into Qasimi Piracy, 1797–1820 by Charles E. Davies; The Politics of Regional Trade in Iraq, Arabia and the Gulf, 1745–1900 by Hala Fattah | journal = British Journal of Middle Eastern Studies |volume = 26 |issue = 2|pages = 339–342|jstor = 195948 |doi = 10.1080/13530199908705688 |last2 = Murphey |first2 = Rhoads |last3 = Masalha |first3 = Nur |last4 = Durac |first4 = Vincent |last5 = Hinnebusch |first5 = Raymond| issn=1353-0194 }}</ref> عثماني حڪومت سلطنت ۾ انهن علائقن کي مڪمل طور ضم ڪرڻ لاءِ ماليات ۽ زمين جي رجسٽريشن بابت اصلاحي ([[تنظيمات]]) قدم لاڳو ڪيا.<ref name=Rogan1199/> مقامي قبيلن جي ناراضگي باوجود، آل ثاني عثمانين جي حمايت جاري رکي. قطري-عثماني لاڳاپا آهستي آهستي خراب ٿيندا ويا، ۽ 1882ع ۾ حالتون وڌيڪ بگڙيون، جڏهن عثمانين ابو ظهبي جي قبضي هيٺ [[خور العديد]] تي آل ثاني جي مهم ۾ مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو ۽ [[قطر–ابو ظهبي جنگ]] ۾ به صرف محدود سهڪار ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ کين ابو ظهبي جي پاسي کان برطانوي مداخلت جو خدشو هو.<ref>{{cite journal|last1=Hayajneh|first1=Raed Ahmed|url=https://digitalcommons.aaru.edu.jo/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=aauja|title=Khannour Battle 1889, Causes, Results, and Reactions in the Arabian Gulf: Documentary Research|journal=Association of Arab Universities Journal for Arts|language=Arabic|volume=18|issue=1|page=73|year=2021|accessdate=18 July 2024}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240708084109/https://digitalcommons.aaru.edu.jo/cgi/viewcontent.cgi?article=1070&context=aauja |date=8 July 2024 }}</ref> ان کان علاوه، عثمانين پنهنجي رعيت [[محمد بن عبدالوهاب]] جي حمايت ڪئي، جنهن 1888ع ۾ قطر جي [[قائم مقام]] طور آل ثاني کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>Habibur Rahman, pgs.143–144</ref> آخرڪار آل ثاني عثمانين خلاف بغاوت ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس خيال هو ته هو اپٻيٽ تي سندن اقتدار ختم ڪرڻ چاهين ٿا. آگسٽ 1892ع ۾ هن قائم مقام جي عهدي تان استعيفيٰ ڏني ۽ ٽيڪسون ڏيڻ بند ڪري ڇڏيون.<ref>Habibur Rahman, pgs.150–151</ref> فيبروري 1893ع ۾ [[محمد حافظ پاشا]] قطر پهتو ته جيئن رهيل ٽيڪسون وصول ڪري ۽ جاسم بن محمد جي تجويز ڪيل عثماني انتظامي سڌارن جي مخالفت کي ختم ڪري. جاسم کي خوف ٿيو ته کيس قتل يا قيد ڪيو ويندو، تنهنڪري هو ڪيترن قبيلائي ساٿين سان گڏ دوحه کان {{convert|10|mi|km|0|abbr=on|order=flip|disp=or}} اولهه طرف [[الوجبه]] هليو ويو. محمد حافظ پاشا جاسم کان مطالبو ڪيو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪري ۽ عثمانين سان وفاداري جو اعلان ڪري، پر جاسم انڪار ڪري ڇڏيو. مارچ ۾ محمد حافظ پاشا، جاسم جي نافرمانيءَ جي سزا طور، سندس ڀاءُ ۽ 13 اهم قطري قبيلائي اڳواڻن کي عثماني [[ڪارويٽ]] ''مريخ'' تي قيد ڪري ڇڏيو. جڏهن محمد حافظ پاشا ڏهه هزار [[ترڪي ليرا]] عيوض قيدين کي آزاد ڪرڻ جي آڇ به رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن يوسف آفندي جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 200 فوجين جو دستو جاسم جي [[الوجبه قلعو|الوجبه قلعي]] ڏانهن روانو ڪيو، جنهن سان [[الوجبه جي جنگ]] شروع ٿي.<ref name="fromherz"/> يوسف آفندي جون فوجون الوجبه پهچڻ شرط قطري پيادل ۽ گهوڙيسوار فوج جي سخت فائرنگ هيٺ اچي ويون. اهي پوئتي هٽي [[شبڪه]] جي قلعي ڏانهن ويون، جتي کين ٻيهر قطري حملي سبب واپس هٽڻو پيو. شبڪه کان البدع ڏانهن موٽڻ کان پوءِ عثمانين کي جاسم جي فوجن گهيرو ڪري ورتو، جنهن سبب کين هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، قيدين کي آزاد ڪرڻو پيو ۽ محمد حافظ پاشا جي گهوڙيسوار فوج لاءِ [[هفوف]] تائين محفوظ واٽ مهيا ڪرڻي پئي.<ref>Habibur Rahman, p. 152</ref> جيتوڻيڪ قطر کي عثماني سلطنت کان مڪمل آزادي نه ملي، پر هن جنگ جي نتيجي ۾ جيڪو معاهدو ٿيو، اهو بعد ۾ قطر جي سلطنت اندر هڪ خودمختيار ملڪ طور اڀرڻ جو بنياد بڻيو.<ref>{{cite web |url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=439&pID=1701 |title=Battle of Al Wajbah |publisher=Qatar Visitor |date=2 June 2007 |access-date=22 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117024415/http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=439&pID=1701 |archive-date=17 January 2013 }}</ref> ===برطانوي دور (1916ع–1971ع)=== [[File:Zubarah Fort1.jpg|thumb|left|[[زباره قلعو]]، جيڪو 1938ع ۾ تعمير ڪيو ويو]] [[1913ع جو اينگلو-عثماني معاھدو|1913ع جي اينگلو-عثماني معاهدي]] تحت عثمانين قطر تي پنهنجي دعويٰ تان هٿ کڻڻ ۽ دوحه مان پنهنجي فوجي دستي کي واپس گهرائڻ تي اتفاق ڪيو. پر [[پهرين عالمي جنگ]] شروع ٿيڻ سبب اهو معاهدو عملي طور نافذ نه ٿي سگهيو ۽ فوجي دستو دوحه جي قلعي ۾ ئي رهيو، جيتوڻيڪ سپاهين جي ڀڄي وڃڻ سبب انهن جو انگ گهٽجي ويو. 1915ع ۾، جڏهن بندرگاهه ۾ برطانوي جنگي ٻيڙيون موجود هيون، تڏهن عبدالله بن جاسم آل ثاني (جيڪو برطانيا جو حامي هو) باقي رهيل عثماني فوج کي قلعو ڇڏڻ تي آماده ڪيو، ۽ جڏهن ٻئي ڏينهن صبح برطانوي فوجون پهتيون ته هنن قلعو خالي ڏٺو.<ref name=diwan>{{cite web|title=Amiri Diwan – Shaikh Abdullah Bin Jassim Al Thani |url=http://www.diwan.gov.qa/english/Qatar/AbdullahBinQassim.htm |publisher=Diwan.gov.qa |access-date=28 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210053313/http://www.diwan.gov.qa/english/qatar/AbdullahBinQassim.htm |archive-date=10 February 2012 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Zahlan |first1=Rosemarie Said |title=The Creation of Qatar |date=1979 |publisher=Croom Helm |location=Abingdon |isbn=978-1-138-18167-0 |page=74 |access-date=27 May 2019 |url=https://books.google.com/books?id=uVqFCwAAQBAJ |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119043503/https://books.google.com/books?id=uVqFCwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> 3 نومبر 1916ع تي قطر برطانوي محافظت هيٺ آيل رياست بڻجي ويو،<ref>{{cite book |last1=Rahman |first1=Habibur |title=The Emergence of Qatar: The Turbulent Years 1627–1916 |date=2005 |publisher=Routledge |page=235}}</ref> جڏهن برطانيا شيخ عبدالله بن جاسم آل ثاني سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت قطر کي [[صلحي رياستن]] جي انتظامي نظام هيٺ آندو ويو. هن معاهدي موجب پرڏيهي معاملن ۽ دفاع جي ذميواري برطانيا وٽ رهي، جڏهن ته قطر کي اندروني خودمختياري حاصل رهي. عبدالله اهو قبول ڪيو ته هو برطانوي حڪومت جي اڳواٽ اجازت کان سواءِ ڪنهن ٻي طاقت سان لاڳاپا قائم نه ڪندو، جڏهن ته برطانيا قطر کي سامونڊي حملي کان تحفظ ڏيڻ ۽ زميني حملي جي صورت ۾ پنهنجي ''سٺين خدمتن'' ذريعي مدد فراهم ڪرڻ جي ضمانت ڏني. آخري شق کي ڄاڻي واڻي مبهم رکيو ويو هو.<ref name="diwan"/><ref>{{cite book |last1=Zahlan |first1=Rosemarie Said |title=The Creation of Qatar |date=1979 |publisher=Croom Helm |location=Abingdon |isbn=978-1-138-18167-0 |pages=73–85 |access-date=27 May 2019 |url=https://books.google.com/books?id=uVqFCwAAQBAJ |archive-date=19 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230119043503/https://books.google.com/books?id=uVqFCwAAQBAJ |url-status=live }}</ref> 5 مئي 1935ع تي، [[اينگلو-پرشين آئل ڪمپني]] سان تيل جي رعايتي معاهدي تي اتفاق ڪندي، عبدالله برطانوي حڪومت سان هڪ ٻيو معاهدو به ڪيو، جنهن تحت قطر کي اندروني ۽ بيروني خطرن کان برطانوي تحفظ حاصل ٿيو.<ref name="diwan" /> 1939ع ۾ پهريون ڀيرو قطر ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ٿيا، پر [[ٻي عالمي جنگ]] سبب انهن جي کوٽائي ۽ ترقيءَ جو ڪم دير سان شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last1=Morton |first1=Michael Quentin |title=Empires and Anarchies: A History of Oil in the Middle East |date=2017 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=978-1-78023-810-4 |pages=139–140 |access-date=27 May 2019|url=https://books.google.com/books?id=BGkwDwAAQBAJ&q=empires+and+anarchies+morton}}</ref> [[File:British stamp overprinted for use in Qatar 1 April 1957.jpg|right|thumb|برطانيا جي [[وائلڊنگ سيريز]] جو ٽپال ٽڪ، جيڪو 1 اپريل 1957ع تي جاري ٿيو ۽ قطر ۾ استعمال لاءِ مٿس اضافي ڇپائي ڪئي وئي]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ قطر بابت برطانيا جي دلچسپيءَ جو رخ تبديل ٿيو، جنهن جا اهم سبب هندستان جي آزادي، 1947ع ۾ [[پاڪستان]] جو قيام ۽ قطر ۾ تيل جي صنعت جي ترقي هئا. 1949ع ۾ دوحه ۾ پهرئين برطانوي سياسي عملدار [[جان ولٽن]] جي مقرري اينگلو-قطري لاڳاپن جي وڌيڪ مضبوطيءَ جي علامت هئي.<ref>Wilton, John, unpublished memoir, 'Qatar and Sharjah, 1949–1952', Special Collections, University of Exeter Library, Exeter.</ref> ساڳئي سال تيل جي برآمد شروع ٿي ۽ تيل مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ جي آمدنيءَ جو بنيادي ذريعو بڻجي وئي، جڏهن ته موتين جي واپار ۾ تيزيءَ سان گهٽتائي اچي وئي. اها آمدني قطر جي بنيادي ڍانچي جي توسيع ۽ جديدڪاريءَ لاءِ استعمال ڪئي وئي. 1968ع ۾ جڏهن برطانيا سرڪاري طور اعلان ڪيو ته هو ٽن سالن اندر خليج فارس مان پنهنجو وجود ختم ڪندو، تڏهن قطر، بحرين ۽ ٻين ستن صلحي رياستن سان گڏجي [[عرب امارات وفاق]] قائم ڪرڻ بابت ڳالهين ۾ شامل ٿيو. پر علائقائي اختلافن سبب قطر ۽ بحرين ڳالهين مان نڪري ويا ۽ صلحي رياستن کان الڳ آزاد ملڪ بڻجڻ جو فيصلو ڪيو، جڏهن ته اهي صلحي رياستون بعد ۾ [[گڏيل عرب امارات]] بڻجي ويون.<ref>{{cite web|url=https://nyuad.nyu.edu/en/news/latest-news/world-and-societies/2013/november/historian-heard-bey-on-why-the-uae-is-a-federation.html|title=Historian Heard-Bey On Why the UAE is a Federation|publisher=NYU Abu Dhabi|date=29 October 2013|access-date=12 August 2025}}</ref> === آزادي ۽ ان کان پوءِ (1971ع–2000ع) === برطانيا سان ٿيل هڪ معاهدي<ref>A Treaty of Friendship and an Exchange of Notes, each entered into on 3 September 1971</ref><ref name="ReferenceA"/> تحت، 3 سيپٽمبر 1971ع تي اهي ''خصوصي معاهدي واريون انتظامي رٿائون''، جيڪي ''هڪ خودمختيار ۽ آزاد رياست جي مڪمل بين الاقوامي ذميوارين سان مطابقت نه ٿيون رکن''، ختم ڪيون ويون.<ref name="ReferenceA">Exchange of Notes constituting an Agreement between the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland and Kuwait regarding relations between the United ... Exchange of Notes concerning the Termination of Special Treaty Relations ... Northern Ireland and the State of Qatar, 3 September 1971</ref> [[احمد بن علي آل ثاني|احمد بن علي]] ان وقت قطر جو امير هو. 22 فيبروري 1972ع تي [[1972ع قطري بغاوت]] ذريعي [[خليفه بن حمد آل ثاني|خليفه بن حمد]] کيس اقتدار تان هٽائي ڇڏيو. 1991ع ۾ قطر [[خليجي جنگ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، خاص طور تي [[خفجي جي جنگ]] دوران، جڏهن قطري ٽينڪ شهر جي گهٽين مان گذريا ۽ [[سعودي عرب جي نيشنل گارڊ]] جي انهن دستن کي فائرنگ ذريعي مدد فراهم ڪئي، جيڪي [[عراقي فوج]] سان وڙهي رهيا هئا. قطر ڪئناڊا جي اتحاد واري فوج کي ملڪ اندر [[ڪينيڊا ڊرائي ون]] هوائي اڏي کي جنگي هوائي گشت لاءِ جهاز اڏائڻ جي بنياد طور استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏني، ۽ گڏوگڏ آمريڪا ۽ فرانس جي هوائي فوجن کي پڻ پنهنجي علائقي مان ڪارروائي ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="cs1" /> 1995ع ۾ امير [[حمد بن خليفه آل ثاني]] هٿياربند فوج، ڪابينا، پاڙيسري ملڪن ۽ فرانس جي حمايت سان [[1995ع قطري بغاوت]] ذريعي پنهنجي والد [[خليفه بن حمد آل ثاني]] کان اقتدار سنڀالي ورتو.<ref name="nobs">[http://tempsreel.nouvelobs.com/l-enquete-de-l-obs/20130405.OBS6953/qatar-s-ils-pouvaient-ils-acheteraient-la-tour-eiffel.html nouvelobs.com: "Qatar : "S'ils pouvaient, ils achèteraient la Tour Eiffel"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010091751/http://tempsreel.nouvelobs.com/l-enquete-de-l-obs/20130405.OBS6953/qatar-s-ils-pouvaient-ils-acheteraient-la-tour-eiffel.html |date=10 October 2017 }}, 7 April 2013</ref><ref name="resh">{{cite news |date=26 June 2013 |title=New Qatari emir Sheikh Tamim 'set to announce reshuffle' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23059333 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331095643/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23059333 |archive-date=31 March 2019 |access-date=26 June 2013 |work=BBC News}}</ref> امير حمد جي دور ۾ قطر ۾ محدود حد تائين آزاد خيال سڌارا آندا ويا، جن ۾ 1996ع ۾ [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ]] جي ٽيليويزن چينل جو قيام، 1999ع ۾ بلدياتي چونڊن ۾ عورتن کي [[عورتن جي ووٽ جو حق]] ڏيڻ، 2003ع ۾ سماجي زندگيءَ ۾ عورتن جي وڌيڪ شرڪت، 2005ع ۾ ملڪ جو پهريون لکيل [[قطر جو آئين|آئين]] تيار ڪرڻ، ۽ 2008ع ۾ هڪ رومن ڪيٿولڪ گرجا گهر جو افتتاح شامل هئا.<ref>{{Cite web |title=Qatar opens first church, quietly |url=https://www.aljazeera.com/news/2008/6/20/qatar-opens-first-church-quietly |access-date=2 April 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> 1996ع ۾ حڪومت خلاف هڪ [[1996ع قطري بغاوت جي ڪوشش|ناڪامابي بغاوت جي ڪوشش]] پڻ ڪئي وئي. ===21هين صدي=== [[File:Corniche Doha Qatar.jpg|thumb|left|[[دوحا ڪورنيش]] تان ڏٺل ويسٽ بي جي آسماني منظر جي سامهون روايتي [[ڌائو]] ٻيڙيون]] 2000ع واري ڏهاڪي دوران قطر جي معيشت ۽ [[علائقائي طاقت]] جي حيثيت تيزيءَ سان وڌي.<ref>{{Cite news |last= |date=23 July 2019 |title=Qatar sees robust economic growth |url=https://gulfnews.com/uae/qatar-sees-robust-economic-growth-1.429735 |access-date=12 May 2025 |website=Gulf News |agency=Reuters |language=en}}</ref> گڏيل قومن جي اداري موجب، مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان ان ڏهاڪي ۾ قطر جي اقتصادي واڌ دنيا ۾ سڀ کان تيز هئي.<ref>{{cite report |url=https://www.un.org/development/desa/disabilities/wp-content/uploads/sites/15/2019/10/Qatar_Qatar-National-Development-Strategy.pdf |title=Qatar National Development Strategy 2011–2016 |publisher=[[General Secretariat for Development Planning|قطر جي ترقياتي منصوبابندي جو جنرل سيڪريٽريٽ]] |date=March 2011 |access-date=24 December 2022 |archive-date=8 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708031507/https://www.un.org/development/desa/disabilities/wp-content/uploads/sites/15/2019/10/Qatar_Qatar-National-Development-Strategy.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=5 August 2008 |title=Real estate in Qatar – A growth story: The economic background |url=https://www.euromoney.com/article/b13229k7c79lqn/real-estate-in-qatar-a-growth-story-the-economic-background |access-date=20 November 2022 |website=Euromoney |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120152306/https://www.euromoney.com/article/b13229k7c79lqn/real-estate-in-qatar-a-growth-story-the-economic-background |url-status=live }}</ref> هن واڌ جو بنياد 1990ع واري ڏهاڪي ۾ نارٿ فيلڊ مان [[قدرتي گئس]] جي پيداوار تي رکيل هو.<ref>{{Cite web |title=Oil and Gas Sector |url=https://bern.embassy.qa/en/qatar/economy-today/oil-and-gas-sector |access-date=12 May 2025 |website=bern.embassy.qa}}</ref> ساڳئي وقت، 2001ع کان 2011ع جي وچ ۾ ملڪ جي آبادي ٽن ڀيرا وڌي وئي، جنهن جو وڏو سبب پرڏيهي ماڻهن جي وڏي پيماني تي آمد هو.<ref>{{Cite news |date=15 January 2013 |title=Qatar's delicate balancing act |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-21029018 |access-date=20 November 2022 |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120152304/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-21029018 |url-status=live }}</ref> 2003ع ۾ قطر [[آمريڪا جي مرڪزي ڪمانڊ]] جو هيڊڪوارٽر ۽ [[2003ع عراق تي حملي]] جي مکيه مرڪزن مان هڪ هو، جنهن جو مقصد [[صدام حسين]] جي حڪومت کي ختم ڪرڻ هو.<ref>{{cite web |title=Qatar (01/10) |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5437.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320133756/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5437.htm |archive-date=20 March 2021 |access-date=28 March 2010 |publisher=State.gov}}</ref> حملي کان ٿورو اڳ قطري حڪومت صدام حسين کي پناهه ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite news |last=Recknagel |first=Charles |date=9 April 2008 |title=Iraq: Hussein Unlikely To Welcome Asylum Offers As Solution To Crisis |url=https://www.rferl.org/a/1101858.html |access-date=12 May 2025 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref> مارچ 2005ع ۾ هڪ [[خودڪش حملو]] ۾ هڪ برطانوي استاد مارجي ويو،<ref>{{cite news |title=Last respects paid to teacher killed by bomb |work=Dorset Echo |url=https://www.dorsetecho.co.uk/news/5355478.last-respects-paid-to-teacher-killed-by-bomb/ |access-date=20 April 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806152010/https://www.dorsetecho.co.uk/news/5355478.last-respects-paid-to-teacher-killed-by-bomb/ |url-status=live}}</ref> جنهن ملڪ کي حيران ڪري ڇڏيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان کان اڳ قطر ۾ دهشتگردي جو ڪو اهڙو واقعو پيش نه آيو هو. اهو حملو عمر احمد عبدالله علي نالي هڪ مصري رهواسي ڪيو، جنهن جا [[جزيرة العرب ۾ القاعده]] سان لاڳاپا هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو.<ref>{{cite news |author=Coman, Julian |date=21 March 2005 |title=Egyptian Suicide Bomber Blamed for Attack in Qatar |work=The Independent}}</ref><ref>{{cite news |last=Analytica |first=Oxford |date=25 March 2005 |title=The Advent of Terrorism in Qatar |work=Forbes |url=https://www.forbes.com/2005/03/25/cz_0325oxan_qatarattack.html |access-date=10 September 2017 |archive-date=30 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330181755/https://www.forbes.com/2005/03/25/cz_0325oxan_qatarattack.html |url-status=live }}</ref> قطر جو وڌندڙ اثر ۽ [[عرب بهار]] دوران ان جو ڪردار، خاص طور تي [[بحرين ۾ 2011ع کان 2014ع تائين احتجاج]] دوران بادشاهه [[حمد بن عيسيٰ آل خليفه]] خلاف احتجاجن ۾، [[قطر–سعودي عرب سفارتي تڪرار]] کي وڌيڪ شدت ڏني، جنهن سبب سعودي عرب، پاڙيسري [[گڏيل عرب امارات]] ۽ بحرين سان پراڻا اختلاف وڌي ويا.<ref>{{Cite web |last=Petrović |first=Nikola |date=3 September 2021 |title=Relations in the MENA region: Saudi Arabia and Qatar – CeGIT : Analysis |url=https://cegit.org/relations-in-the-mena-region-saudi-arabia-and-qatar/ |access-date=12 May 2025 |website=CeGIT |language=sr-RS}}</ref> 2011ع ۾ قطر [[2011ع ليبيا ۾ فوجي مداخلت]] دوران نيٽو جي ڪارروائين ۾ شامل ٿيو ۽ اطلاعن موجب [[معمر قذافي]] خلاف وڙهندڙ لبيا جي مخالف گروهن کي هٿيار فراهم ڪيا.<ref>{{cite news |date=14 June 2012 |title=Qatar Timeline |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702609 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330171032/https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702609 |archive-date=30 March 2019 |access-date=7 January 2013 |work=BBC News}}</ref> قطر [[شام جي گهرو ويڙهه]] دوران [[بشار الاسد]] خلاف وڙهندڙ [[شام جي مخالف ڌر ۽ ان جا اتحادي]] باغي گروهن لاءِ هٿيارن جو اهم مالي مددگار پڻ هو.<ref name="ft-20130516">{{cite news |author1=Roula Khalaf |author2=Abigail Fielding Smith |name-list-style=amp |date=16 May 2013 |title=Qatar bankrolls Syrian revolt with cash and arms |url=https://www.ft.com/content/86e3f28e-be3a-11e2-bb35-00144feab7de |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607043508/http://www.ft.com/cms/s/0/86e3f28e-be3a-11e2-bb35-00144feab7de.html |archive-date=7 June 2013 |access-date=3 June 2013 |newspaper=Financial Times}}</ref> قطر [[يمن جي گهرو ويڙهه ۾ سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري فوجي مداخلت]] ۾ پڻ شامل ٿيو، جتي [[حوثي تحريڪ]] ۽ اڳوڻي صدر [[علي عبدالله صالح]] جي وفادار فوجن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>"{{cite web |date=27 March 2015 |title=Saudi-led coalition strikes rebels in Yemen, inflaming tensions in region |url=https://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171116051636/http://edition.cnn.com/2015/03/26/middleeast/yemen-saudi-arabia-airstrikes/ |archive-date=16 November 2017 |access-date=28 May 2015 |work=[[سي اين اين]]}}</ref> جون 2017ع ۾ سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، بحرين، مصر ۽ يمن [[قطر سفارتي بحران]] دوران قطر سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا ۽ قطر تي [[قطر ۽ رياستي سرپرستي هيٺ دهشتگردي]] جي حمايت ڪرڻ جو الزام لڳايو.<ref>{{cite news |date=5 June 2017 |title=Six nations cut diplomatic ties to Qatar as Arab rift deepens |url=http://www.hurriyetdailynews.com/six-nations-cut-diplomatic-ties-to-qatar-as-arab-rift-deepens.aspx?pageID=238&nID=113926&NewsCatID=352 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092140/http://www.hurriyetdailynews.com/six-nations-cut-diplomatic-ties-to-qatar-as-arab-rift-deepens.aspx?pageID=238&nID=113926&NewsCatID=352 |archive-date=10 October 2017 |access-date=5 June 2017 |publisher=Hurriyet Daily News}}</ref> هن بحران کي [[اخوان المسلمين]] جي حمايت بابت تڪرار وڌيڪ وڌايو، جنهن کي ڪجهه عرب ملڪ دهشتگرد تنظيم سمجهن ٿا،<ref name="guard">{{cite news |date=5 June 2017 |title=Saudi Arabia, UAE, Egypt and Bahrain break diplomatic ties with Qatar over 'terrorism' |url=https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605042514/https://www.theguardian.com/world/2017/jun/05/saudi-arabia-and-bahrain-break-diplomatic-ties-with-qatar-over-terrorism |archive-date=5 June 2017 |access-date=5 June 2017 |newspaper=The Guardian}}</ref> ۽ ايران سان قطر جي لاڳاپن بابت اختلاف به وڌيا. قطر کي حوثين خلاف اتحاد مان به خارج ڪيو ويو. ان بحران جي نتيجي ۾ قطر ۽ ايران جا لاڳاپا ڪمزور ٿيڻ بدران وڌيڪ مضبوط ٿيا، ڇاڪاڻ⁠تہ ايران قطر کي اهم [[ايران–قطر لاڳاپا#2017ع ۾ ايران جي قطر کي مدد|مادي ۽ سياسي مدد]] فراهم ڪئي.<ref>{{Cite news |date=2017-06-23|title=Iran sends 1,100 tonnes of food to Qatar daily — report|url=http://jordantimes.com/news/region/iran-sends-1100-tonnes-food-qatar-daily-%E2%80%94-report|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717112058/http://jordantimes.com/news/region/iran-sends-1100-tonnes-food-qatar-daily-%E2%80%94-report|archive-date=2017-07-17|access-date=2025-11-10|work=[[Jordan Times]]|language=en|agency=[[Agence France-Presse]]|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/06/iran-hassan-rouhani-condemns-siege-qatar-170625174347048.html|title=Iran: Hassan Rouhani condemns 'siege of Qatar'|publisher=Al Jazeera|date=25 June 2017|access-date=2 September 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-gulf-qatar-iran/qatar-says-its-ambassador-to-return-to-iran-foreign-ministry-idUSKCN1B32J6|title=Qatar says its ambassador to return to Iran: foreign ministry|publisher=Reuters|date=23 August 2017|access-date=2 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://en.mehrnews.com/news/137124/Iran-willing-to-deepen-ties-with-Qatar-Rouhani|title='Iran willing to deepen ties with Qatar': Rouhani|date=26 August 2018}}</ref> هي سفارتي بحران جنوري 2021ع ۾ [[العلا اعلان]] تي صحيحن سان ختم ٿيو.<ref>{{cite web |date=August 2021 |title=Qatar appoints first ambassador to Saudi Arabia Since Rift |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/11/qatar-appoints-first-ambassador-to-saudi-arabia-since-rift |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909093739/https://www.aljazeera.com/news/2021/8/11/qatar-appoints-first-ambassador-to-saudi-arabia-since-rift |archive-date=9 September 2021 |access-date=9 September 2021 |publisher=Al Jazeera}}</ref> تجزيه نگارن موجب، قطر شروعاتي 13 مطالبن مان ڪنهن کي به قبول نه ڪيو، بلڪه خليجي ملڪن هڪ مبهم ''گڏيل سلامتي اعلان'' تي اتفاق ڪيو.<ref>{{Cite news |title=Saudi ends blockade but Qatar gives up little |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/qatar-saudi-arabia-gulf-arab-b1782751.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108041533/https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/qatar-saudi-arabia-gulf-arab-b1782751.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2026-03-11 |work=The Independent |language=en-GB}}</ref> 2 ڊسمبر 2010ع تي قطر کي [[2022ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ميزباني جو حق مليو، جيڪو 21 نومبر کان 18 ڊسمبر 2022ع تائين منعقد ٿيو. اهڙي طرح قطر پهريون عرب ۽ مسلمان اڪثريت وارو ملڪ بڻيو جنهن هن ٽورنامينٽ جي ميزباني ڪئي، ۽ [[2002ع فيفا ورلڊ ڪپ]] کان پوءِ جاپان ۽ ڏکڻ ڪوريا کان پوءِ ٽيون ايشيائي ملڪ بڻيو.<ref>{{cite web |last=Rhys |first=Paul |title=Blatter reaches out to Arabia |url=http://www.aljazeera.com/sport/2010/04/2010424184010305993.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119153740/https://www.aljazeera.com/sports/2010/4/24/blatter-reaches-out-to-arabia |archive-date=19 January 2021 |access-date=30 December 2013 |work=Aljazeera}}</ref> هن ميزباني جي حق ملڻ کان پوءِ 2010ع واري ڏهاڪي ۾ ملڪ اندر سيڙپڪاري ۽ ترقياتي منصوبن ۾ وڌيڪ واڌ آئي.<ref>{{cite news |last=Reilly |first=Damian |date=9 December 2010 |title=Doha to overtake Dubai? |url=https://www.arabianbusiness.com/opinion/doha-overtake-dubai-366581 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221220201935/https://www.arabianbusiness.com/opinion/doha-overtake-dubai-366581 |archive-date=20 December 2022 |access-date=24 December 2022 |work=Arabian Business}}</ref> جون 2013ع ۾ شيخ [[تميم بن حمد آل ثاني]] پنهنجي والد کان اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ قطر جو امير بڻيو.<ref>{{cite news |last=Nordland |first=Rod |date=24 June 2013 |title=In Surprise, Emir of Qatar Plans to Abdicate, Handing Power to Son |url=https://www.nytimes.com/2013/06/25/world/middleeast/qatar-transfer-of-power.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170337/https://www.nytimes.com/2013/06/25/world/middleeast/qatar-transfer-of-power.html |archive-date=30 March 2019 |access-date=26 June 2013 |newspaper=The New York Times}}</ref> شيخ تميم شهرين جي فلاح ۽ بهبود کي ترجيح ڏني، جنهن ۾ جديد صحت ۽ تعليم جا نظام قائم ڪرڻ ۽ 2022ع جي ورلڊ ڪپ جي ميزباني جي تيارين لاءِ ملڪ جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ وسيع ڪرڻ شامل هو.<ref>{{cite news |date=20 June 2014 |title=The World factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709105408/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/ |archive-date=9 July 2021 |access-date=20 June 2014 |publisher=CIA.Gov}}</ref> ==جاگرافي== {{main|قطر جي جاگرافي}} {{Multiple image |total_width=400 | align = right | direction = horizontal | width = | image1 = Desert Coast (6996854733).jpg | alt1 = | caption1 = ريگستاني سامونڊي ڪنارو | image2 = Arabian oryx (oryx leucoryx).jpg | alt2 = | caption2 = [[عربي اورڪس]]، قطر جو قومي جانور }} [[File:Water_stress,_top_countries_(2022).svg|thumb|2022ع ۾ قطر دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ پاڻيءَ جي دٻاءَ وارو ملڪ هو.]] قطري اپٻيٽ سعودي عرب جي اتر ۾ [[فارسي نار]] اندر {{convert|100|mi|km|sigfig=2|order=flip}} تائين وڌي ٿو. اهو [[24هين اتر متوازي|24°]] ۽ [[27هين اتر متوازي|27° اتر]] ويڪرائي ڦاڪ، ۽ [[50هين اوڀر نصف النهار|50°]] ۽ [[52هين اوڀر نصف النهار|52° اوڀر]] ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ملڪ جو گهڻو حصو هيٺاهين، بنجر ميدانن تي مشتمل آهي، جيڪي واريءَ سان ڍڪيل آهن. ڏکڻ اوڀر ۾ [[خور العديد]] ("اندروني سمنڊ") واقع آهي، جيڪو فارسي نار جي هڪ کاڙي جي چوڌاري ڦرندڙ واريءَ جي ڀٽن وارو علائقو آهي. سڀ کان مٿاهون نقطو [[قرين ابو البول]] آهي، جيڪو اولهه ۾ جبل دخان واري علائقي ۾ {{convert|103|m|ft}} اوچائي تي واقع آهي.<ref name="CIA">{{cite web | title = Qatar | url = https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/ | publisher = [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] | work = [[سي آءِ اي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] | date = 8 February 2012 | access-date = 4 March 2012 | archive-date = 9 July 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210709105408/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/ | url-status = dead }}</ref> جبل دخان اولهه ۾ [[زڪريت]] کان [[ام باب]] وسيلي ڏکڻ سرحد تائين اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ هيٺاهين [[چن جو پٿر|چن جي پٿر]] جي [[ظاهر ٿيل پٿريلي بناوت]]ن جو سلسلو آهي.<ref name=":1">Anthony, John Duke, Crystal, Jill Ann, Zeidan, Adam. "Qatar". ''Encyclopedia Britannica'', 31 March 2025, https://www.britannica.com/place/Qatar. Accessed 2 April 2025</ref> جبل دخان واري علائقي ۾ قطر جا مکيه زميني [[تيل جا ذخيرا]] پڻ موجود آهن، جڏهن ته [[قدرتي گئس جو ميدان|قدرتي گئس جا ميدان]] اپٻيٽ جي اتر اولهه ۾ سمنڊ اندر واقع آهن.<ref name=":1" /> قطر جي جاگرافي سڄو سال هموار، خشڪ ريگستاني منظرنامي ۽ سج جي روشنيءَ سان سڃاتي وڃي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Qatar's climate {{!}} Weather & climate guide |url=https://visitqatar.com/intl-en/about-qatar/climate |access-date=2 April 2025 |website=visitqatar.com |language=en}}</ref> سيارا نرم هوندا آهن، جنوري ۾ اوسط گرمي پد {{convert|18.5|C}} هوندو آهي، جڏهن ته اونهارا تمام گرم هوندا آهن، ۽ گرمي پد اڪثر {{convert|40|C}} تائين پهچي ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=Qatar climate: average weather, temperature, rain – Climates to Travel |url=https://www.climatestotravel.com/climate/qatar |access-date=2 April 2025 |website=www.climatestotravel.com}}</ref> ملڪ ۾ سالياني اوسط رڳو {{convert|70|mm}} مينهن پوي ٿو، جنهن جو گهڻو حصو آڪٽوبر کان مارچ جي وچ ۾ پوي ٿو. اهي موسمي حالتون سال جي گهڻي حصي ۾ ٻاهرين راندين ۽ سفر مان لطف اندوز ٿيڻ کي ممڪن بڻائين ٿيون.<ref name="MOFA">{{cite web | url=https://mofa.gov.qa/en/state-of-qatar/Key-Facts-and-Information/general-information | title=General Information }}</ref> ===حياتياتي گوناگوني=== {{See also|قطر جي جهنگلي حيات|قطر جا قدرتي علائقا}} قطر 1996ع ۾ ريو [[حياتياتي گوناگوني بابت ڪنوينشن]] جو حصو بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/convention/parties/list/|title=List of Parties|publisher=Convention on Biological Diversity|access-date=8 December 2012|archive-date=24 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124005746/http://www.cbd.int/convention/parties/list/|url-status=live}}</ref> ان کان پوءِ 2005ع ۾ [[حياتياتي گوناگوني عمل منصوبو|قومي حياتياتي گوناگوني حڪمت عملي ۽ عمل منصوبو]] تيار ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.int/doc/world/qa/qa-nbsap-01-en.pdf|title=National Biodiversity Strategy and Action Plan. State of Qatar|location=Doha, Qatar|publisher=Convention on Biological Diversity|access-date=9 December 2012|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225081930/https://www.cbd.int/doc/world/qa/qa-nbsap-01-en.pdf|url-status=live}}</ref> قطر مان [[فنگس|فنگس]] جون ڪل 142 جنسون رڪارڊ ڪيون ويون آهن.<ref>{{cite book|author=A. H. Moubasher|title=Soil Fungi in Qatar and Other Arab Countries|url=https://archive.org/details/soilfungiinqatar0000moub|year=1993|publisher=Centre for Scientific and Applied Research, University of Qatar|isbn=978-99921-21-02-3}}</ref> ماحوليات واري وزارت طرفان تازو تيار ڪيل هڪ ڪتاب ۾ قطر ۾ موجود يا موجود هجڻ جو امڪان رکندڙ ڪرڙين بابت معلومات ڏني وئي آهي، جيڪا بين الاقوامي سائنسدانن ۽ ٻين ساٿين جي ٽيم پاران ڪيل سروي تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite book|author=Aurora M Castilla|display-authors=etal|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf|title=The Lizards Living in Qatar|edition=1st|location=Doha, Qatar|publisher=Green Solutions|date=5 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708101506/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/The_Lizards_Living_in_Qatar_2014.pdf|archive-date=8 July 2014|url-status=dead|editor=Ahmad Amer Mohamed Al Hemaidi|display-editors=etal}}</ref> [[موسمياتي تبديلي بابت گڏيل قومن جو فريم ورڪ ڪنوينشن|يو اين ايف سي سي سي]] جي ٻين ميمبرن وانگر، قطر کي پنهنجن [[گرين هائوس گئسن جو اخراج|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا تفصيل واقعي کان ٻه سال پوءِ شايع ڪرڻ گهرجن — پر 2024ع تائين تازا سرڪاري تفصيل 2007ع جي اخراج بابت آهن.<ref>{{Cite web |title=Nations Are Undercounting Emissions, Putting UN Goals at Risk |url=https://e360.yale.edu/features/undercounted-emissions-un-climate-change |access-date=1 December 2024 |website=Yale E360 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=GHG Profiles – Non-Annex I |url=https://di.unfccc.int/ghg_profile_non_annex1?_gl=1*wtpzae*_ga*MjMxNTQyNjI2LjE3MzMwNzQ2NTg.*_ga_7ZZWT14N79*MTczMzA3NDY1OC4xLjAuMTczMzA3NDY2MS4wLjAuMA.. |access-date=1 December 2024 |website=di.unfccc.int}}</ref> [[عالمي فضا بابت تحقيق لاءِ اخراجن جو ڊيٽابيس]] موجب، [[في فرد ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|في فرد ڪاربن ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج]] اوسطاً 30 ٽن کان وڌيڪ آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان مٿاهين شرح مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |url=http://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9d09ccd1-e0dd-11e9-9c4e-01aa75ed71a1/language-en |title=Fossil CO2 and GHG emissions of all world countries : 2019 report. |date=26 September 2019 |website=op.europa.eu |publisher=Publications Office of the European Union |isbn=9789276111009 |access-date=20 May 2020 |archive-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908142704/https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/9d09ccd1-e0dd-11e9-9c4e-01aa75ed71a1/language-en |url-status=live }}</ref> ===آبهوا=== {{See also|وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ موسمياتي تبديلي}} {{Weather box |location = قطر |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 22 |Feb high C = 23 |Mar high C = 27 |Apr high C = 33 |May high C = 39 |Jun high C = 42 |Jul high C = 42 |Aug high C = 42 |Sep high C = 39 |Oct high C = 35 |Nov high C = 30 |Dec high C = 25 |Jan low C = 14 |Feb low C = 15 |Mar low C = 17 |Apr low C = 21 |May low C = 27 |Jun low C = 29 |Jul low C = 31 |Aug low C = 31 |Sep low C = 29 |Oct low C = 25 |Nov low C = 21 |Dec low C = 16 |Jan precipitation mm = 12.7 |Feb precipitation mm = 17.8 |Mar precipitation mm = 15.2 |Apr precipitation mm = 7.6 |May precipitation mm = 2.5 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 0 |Nov precipitation mm = 2.5 |Dec precipitation mm = 12.7 |source 1 = {{cite web |url=http://us.worldweatheronline.com/doha-weather-averages/ad-dawhah/qa.aspx |title=Doha Annual Weather Averages |website=World Weather Online |access-date=24 December 2022}} |date=Jan 2016 }} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable" |- !Colspan=14|[[دوحه]] لاءِ سامونڊي آبهوا جا انگ اکر |- !مهينو !جنوري !فيبروري !مارچ !اپريل !مئي !جون !جولاءِ !آگسٽ !سيپٽمبر !آڪٽوبر !نومبر !ڊسمبر !style="border-left-width:medium"|سال |- !اوسط سامونڊي گرمي پد °C (°F) | style="{{Weather box/colsea|21.0}}"|21.0<br/>(69.8) | style="{{Weather box/colsea|19.4}}"|19.4<br/>(66.9) | style="{{Weather box/colsea|20.9}}"|20.9<br/>(69.6) | style="{{Weather box/colsea|23.3}}"|23.3<br/>(73.9) | style="{{Weather box/colsea|27.8}}"|27.8<br/>(82) | style="{{Weather box/colsea|30.5}}"|30.5<br/>(86.9) | style="{{Weather box/colsea|32.4}}"|32.4<br/>(90.3) | style="{{Weather box/colsea|33.6}}"|33.6<br/>(92.5) | style="{{Weather box/colsea|32.8}}"|32.8<br/>(91) | style="{{Weather box/colsea|30.8}}"|30.8<br/>(87.4) | style="{{Weather box/colsea|27.5}}"|27.5<br/>(81.5) | style="{{Weather box/colsea|23.5}}"|23.5<br/>(74.3) | style="{{Weather box/colsea|26.9}}"|26.9<br/>(80.5) |- !Colspan=14 style="background:#ffffff;font-weight:normal;font-size:100%;"|ذريعو:<ref>{{Cite web | url=https://www.seatemperature.org/middle-east/qatar/doha-march.htm/ | title=Doha Sea Temperature | access-date=8 August 2021 | archive-date=8 August 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210808182927/https://www.seatemperature.org/middle-east/qatar/doha-march.htm | url-status=dead }}</ref> |} ==حڪومت ۽ سياست== {{main|قطر جي سياست}} {{multiple image | caption_align = center | image1 = تميم بن حمد بن خليفة آل ثاني (49759678641) (cropped).jpg | width1 = 153 | caption1 = [[تميم بن حمد آل ثاني]]<br /><small>2013ع کان [[قطر جو امير|امير]]</small> | image2 = Mohammed_bin_Abdulrahman_Al-Thani_of_Qatar_on_25_January_2024_-_2_(cropped).jpg | width2 = 140 | caption2 = [[محمد بن عبدالرحمان بن جاسم آل ثاني|محمد بن عبدالرحمان آل ثاني]]<br /><small>2023ع کان [[قطر جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]</small> }} قطر سرڪاري طور هڪ [[نيم آئيني بادشاهت|آئيني بادشاهت]] آهي،<ref name=BBC9Sep05>BBC News, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm ''How democratic is the Middle East?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210211002901/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm |date=11 February 2021 }}, 9 September 2005.</ref><ref name=USState2011>United States Department of State [https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186656.pdf Country Reports on Human Rights Practices for 2011: Qatar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026090100/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186656.pdf |date=26 October 2020 }}, 2011.</ref> پر بادشاهت وٽ موجود وسيع اختيار ان کي [[مطلق بادشاهت]]<ref name=ftManage>{{cite news|last=Gardener|first=David|url=https://www.ft.com/content/2e141faa-dd82-11e2-a756-00144feab7de|title=Qatar shows how to manage a modern monarchy|newspaper=[[فنانشل ٽائيمز]]|access-date=5 December 2016|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224183440/https://www.ft.com/content/2e141faa-dd82-11e2-a756-00144feab7de|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.canadainternational.gc.ca/qatar/bilateral_relations_bilaterales/index.aspx?lang=eng&pedisable=true|title=Embassy of Canada to the State of Qatar|date=|work=[[ڪينيڊا جي حڪومت]]|access-date=4 February 2021|language=en|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225094525/https://www.canadainternational.gc.ca/qatar/bilateral_relations_bilaterales/index.aspx?lang=eng&pedisable=true|url-status=live}}</ref> جي حد تائين ويجهو ڪن ٿا، جتي [[آل ثاني خاندان]]<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm|title=BBC NEWS – Middle East – How democratic is the Middle East?|website=news.bbc.co.uk|access-date=5 June 2017|archive-date=11 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211002901/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3784765.stm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186656.pdf |title=Documents |website=www.state.gov |access-date=21 May 2019 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026090100/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/186656.pdf |url-status=live }}</ref> آمرانه<ref name=":2" /><ref name="MEPEI" /> حڪمراني ڪري ٿو. آل ثاني خاندان 1825ع ۾ پنهنجي خانداني اقتدار جي قيام کان وٺي قطر تي حڪمراني ڪري رهيو آهي.<ref name="CIA"/> قطر جو اٺون امير [[تميم بن حمد آل ثاني]] آهي.<ref name="New Emir BBC">{{cite news|title=Qatari emir Sheikh Hamad hands power to son Tamim|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23026870|access-date=25 June 2013|newspaper=BBC|date=25 June 2013|archive-date=25 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625005221/http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-23026870|url-status=live}}</ref> امير کي [[قطر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] ۽ ڪابينا جي وزيرن کي مقرر ڪرڻ جو خاص اختيار حاصل آهي، جيڪي گڏجي وزيرن جي ڪائونسل ٺاهين ٿا، جيڪا ملڪ ۾ سڀ کان اعليٰ انتظامي اٿارٽي آهي.<ref name="embassycouncil">{{cite web|title=Council of Ministers |url=http://www.qatarembassy.net/council.asp |publisher=Embassy of the State of Qatar in Washington DC |access-date=4 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612090451/http://qatarembassy.net/council.asp |archive-date=12 June 2010 }}</ref> وزيرن جي ڪائونسل قانونسازي جي شروعات پڻ ڪري ٿي.<ref name="embassycouncil"/> [[File:View of Amiri Diwan from the corniche.jpg|thumb|[[قطر رياست جو اميري ديوان]]، امير جو انتظامي دفتر|left]] ===چونڊون=== 2003ع ۾ قطر هڪ [[قطر جو آئين|آئين]] منظور ڪيو، جنهن ۾ قانونسازي اداري جي 45 ميمبرن مان 30 جي سڌي چونڊ جي گنجائش رکي وئي.<ref name="CIA"/><ref name="Lambert2011a">{{cite journal|first=Jennifer|last=Lambert|year=2011|title=Political Reform in Qatar: Participation, Legitimacy and Security|url=http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/political-reform-qatar-participation-legitimacy-and-security?print|journal=Middle East Policy|volume=19|issue=1|access-date=9 January 2012|archive-date=16 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116235840/http://mepc.org/journal/middle-east-policy-archives/political-reform-qatar-participation-legitimacy-and-security?print|url-status=live}}</ref><ref name="Reut20111101">{{cite news|title=Qatar to hold advisory council elections in 2013|url=http://uk.reuters.com/article/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101|date=1 November 2011|publisher=Reuters|work=Reuters (UK edition)|access-date=4 March 2012|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118142354/http://uk.reuters.com/article/uk-qatar-election-idUKTRE7A01US20111101|url-status=dead}}</ref> بهرحال، قانونسازي اداري وٽ قانونن کي رد ڪرڻ ۽ وزيرن کي برطرف ڪرڻ جا اختيار محدود آهن. حڪومت اڃا تائين [[آمرانه]] آهي.<ref name=":2">{{cite news |title=The objections to Qatar hosting the World Cup reek of Eurocentrism |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/2022-world-cup-qatar-time-fifa-came-arab-world-rcna57749 |agency=nbc |quote=In condemning Qatar, we should remember that the population of this authoritarian monarchy |access-date=22 November 2022 |archive-date=22 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122171942/https://www.nbcnews.com/think/opinion/2022-world-cup-qatar-time-fifa-came-arab-world-rcna57749 |url-status=live }}</ref><ref name=MEPEI>{{cite web |title=Political Stability: the Mysterious Case of Qatar |url=https://mepei.com/political-stability-the-mysterious-case-of-qatar/ |website=Middle East Political and Economic Institute |quote=; the Qatari state remains fundamentally autocratic |access-date=22 November 2022 |archive-date=22 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122173513/https://mepei.com/political-stability-the-mysterious-case-of-qatar/ |url-status=live }}</ref> اسيمبلي ڪيترن ملتوي ٿيڻن کان پوءِ آڪٽوبر 2021ع ۾ پنهنجي پهرين [[2021ع قطري عام چونڊون|عام چونڊ]] ڪرائي،<ref>{{cite news |last1=Thafer |first1=Dania |date=14 October 2021 |title=Qatar's first elected parliament may have more power than other Persian Gulf legislatures. Here's why. |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/10/14/qatars-first-elected-parliament-may-have-more-power-than-other-persian-gulf-legislatures-heres-why/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123214801/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/10/14/qatars-first-elected-parliament-may-have-more-power-than-other-persian-gulf-legislatures-heres-why/ |archive-date=23 January 2022 |access-date=2 April 2022 |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatari elections: A PR stunt or a step toward democracy? {{!}} DW {{!}} 24 August 2021 |url=https://www.dw.com/en/qatari-elections-a-pr-stunt-or-a-step-toward-democracy/a-58970500 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210824193240/https://www.dw.com/en/qatari-elections-a-pr-stunt-or-a-step-toward-democracy/a-58970500 |archive-date=24 August 2021 |access-date=7 November 2021 |website=DW.COM |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 June 2016 |title=Legislative elections in Qatar postponed until at least 2019 |url=https://dohanews.co/legislative-elections-in-qatar-postponed-until-at-least-2019/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231332/https://dohanews.co/legislative-elections-in-qatar-postponed-until-at-least-2019/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=26 May 2017 |work=Doha News |language=en-US}}</ref> پر نومبر 2024ع ۾ اها ٻيهر مڪمل طور امير طرفان مقرر ٿيندڙ اداري ۾ تبديل ٿي وئي، جنهن سان ملڪ جو "مشاورتي شورا ڪائونسل جي ميمبرن جي چونڊ وارو مختصر تجربو" ختم ٿي ويو.<ref name=":3" /> [[وي-ڊيم جمهوريت اشاري]] جي 2025ع واري جمهوريت رپورٽ موجب، قطر وچ اوڀر جي ملڪن ۾ چونڊيل جمهوريت اشاري تي آخري کان ٻئي نمبر تي هو، ۽ 179 درجابندي ڪيل ملڪن مان عالمي سطح تي آخري کان ستين نمبر تي هو.<ref name="vdem_dataset">{{cite web |last=V-Dem Institute |first=University of Gothenburg |date=2025 |title=Democracy Report 2025 |url=https://www.v-dem.net/documents/61/v-dem-dr__2025_lowres_v2.pdf |access-date=2025-10-28}}</ref> قطري قانون سياسي ادارن يا مزدور يونينن جي قيام جي اجازت نٿو ڏئي.<ref name="kuwari">{{cite web|title=The People Want Reform… In Qatar, Too.|work=Jadaliyya|url=http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.|access-date=9 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092159/http://www.jadaliyya.com/pages/index/8880/the-people-want-reform%E2%80%A6-in-qatar-too.|archive-date=10 October 2017|url-status=dead}}</ref> ان کان علاوه، [[بين الاقوامي اداري براءِ جمهوريت ۽ چونڊ مدد]] جي عالمي حالت جمهوريت (GSoD) اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، قطر مجموعي جمهوري قدمن ۾ گهٽ درجي تي آهي، خاص طور سياسي نمائندگي، قابل اعتماد چونڊن، شموليت واري ووٽنگ حق ۽ موثر پارليامينٽ جي لحاظ کان ڪمزور آهي.<ref>{{Cite web |title=Qatar {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/qatar |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=29 September 2025 |website=www.idea.int}}</ref> ===قانون=== قطر جي آئين موجب، [[شريعت]] جو قانون قطري قانونسازي جو بنيادي ذريعو آهي،<ref name="con">{{cite web|title=The Permanent Constitution of the State of Qatar|url=http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en|publisher=Government of Qatar|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006075128/http://www.almeezan.qa/LawArticles.aspx?LawArticleID=25754&LawId=2284&language=en|archive-date=6 October 2014}}</ref><ref name=qat1>{{cite web|title=Constitution of Qatar|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=9626|quote=According to Article 1: Qatar is an independent Arab country. Islam is its religion and Sharia law is the main source of its legislation.|access-date=23 September 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006153437/http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=9626|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ عملي طور قطر جو قانوني نظام [[شهري قانون (قانوني نظام)|شهري قانون]] ۽ شريعت جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=The World Factbook|date=27 September 2021|publisher=U.S. Central Intelligence Agency|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/|access-date=24 January 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709105408/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/171743.pdf|title=Qatar|publisher=[[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو]]|access-date=21 May 2019|archive-date=8 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808004909/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/171743.pdf|url-status=live}}</ref> شريعت خانداني قانون، وراثت، ۽ ڪيترن ئي فوجداري عملن تي لاڳو ڪئي وڃي ٿي، جن ۾ زنا، ڦر ۽ قتل شامل آهن. ڪجهه ڪيسن ۾، شريعت تي ٻڌل خانداني عدالتون عورت جي شاهدي کي مرد جي شاهدي جي اڌ جي برابر سمجهن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Qatar Gender Equality Profile|url=http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf|publisher=UNICEF|access-date=20 February 2013|archive-date=29 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629121154/http://www.unicef.org/gender/files/Qatar-Gender-Eqaulity-Profile-2011.pdf|url-status=dead}}</ref> مدون خانداني قانون 2006ع ۾ متعارف ڪرايو ويو. [[اسلام ۾ گهڻ زاليت]] جي اجازت آهي.<ref name=nobs/> [[عدالتي جسماني سزا]] قطر ۾ هڪ سزا آهي. صرف اهي مسلمان، جيڪي طبي لحاظ کان مناسب سمجهيا وڃن، اهڙيون سزائون ڀوڳڻ جا پابند هوندا آهن. [[ڪوڙا هڻڻ]] شراب پيئڻ يا ناجائز جنسي لاڳاپن جي سزا طور استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="amne">{{cite web |title=Qatar |url=https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012#section-27-6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312142217/https://www.amnesty.org/en/region/qatar/report-2012 |archive-date=12 March 2014 |access-date=19 March 2014 |work=Amnesty International Annual Report 2012 |publisher=Amnesty International}}</ref> فوجداري ضابطي جي آرٽيڪل 88 موجب زنا جي سزا 100 ڪوڙا آهي.<ref name="flog">{{Cite web |date=30 June 2006 |title=Filipino woman gets 100 lashes for giving birth in Qatar |url=https://www.gmanetwork.com/news/story/9758/news/nation/filipino-woman-gets-100-lashes-for-giving-birth-in-qatar/ |website=GMA News Online |access-date=14 June 2022 |archive-date=1 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201122638/http://www.gmanetwork.com/news/story/9758/news/nation/filipino-woman-gets-100-lashes-for-giving-birth-in-qatar |url-status=live }}</ref> [[سنگسار]] قطر ۾ قانوني سزا آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/politics/special-report-the-punishment-was-death-by-stoning-the-crime-having-a-mobile-phone-8846585.html|title=Special report: The punishment was death by stoning. The crime? Having|date=28 September 2013|website=The Independent|access-date=10 September 2017|archive-date=6 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006003044/http://www.independent.co.uk/news/world/politics/special-report-the-punishment-was-death-by-stoning-the-crime-having-a-mobile-phone-8846585.html|url-status=live}}</ref> ۽ [[ارتداد]] ۽ [[هم جنس پرستي]] اهڙا ڏوهه آهن جن جي سزا [[موت جي سزا]] آهي؛ پر انهن ٻنهي ڏوهن لاءِ اها سزا عملي طور لاڳو نه ڪئي وئي آهي.<ref name="iheu">{{cite news|author=Jenifer Fenton|url=http://iheu.org/religious-law-prison-for-blasphemy-severe-sexual-inequalilty-qatars-human-rights-review/|title=Religious law, prison for "blasphemy", severe sexual inequalilty: Qatar's human rights review|access-date=1 November 2014|archive-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318210908/http://iheu.org/religious-law-prison-for-blasphemy-severe-sexual-inequalilty-qatars-human-rights-review/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://unitedexplanations.org/english/2014/05/20/what-are-the-worst-countries-in-the-world-to-be-gay/|title=United Explanations – What are the worst countries in the world to be gay?|date=20 May 2014|access-date=14 June 2022|archive-date=18 May 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042443/https://unitedexplanations.org/english/2014/05/20/what-are-the-worst-countries-in-the-world-to-be-gay/|url-status=live}}</ref> [[توھين مذهب]] جي سزا ستن سالن تائين قيد ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته [[تبليغ]] ڪرڻ تي ڏهه سال قيد ٿي سگهي ٿي.<ref name="iheu" /><ref>{{cite web|url=https://www.onlineqatar.com/living/laws-and-regulations/general-laws-and-regulations-in-doha-qatar|title=General Laws and Regulations in Qatar|publisher=OnlineQatar|author=Davies Krish|date=9 April 2019|access-date=9 April 2019|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327203657/http://www.onlineqatar.com/living/laws-and-regulations/general-laws-and-regulations-in-doha-qatar|url-status=live}}</ref> شراب پيئڻ جزوي طور قانوني آهي؛ ڪجهه پنج تارن وارن عيش هوٽلن کي غير مسلمان گراهڪن کي شراب وڪڻڻ جي اجازت آهي.<ref name="wsj20120107">{{cite news |author=Alex Delmar-Morgan |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203686204577115923124889872 |title=Qatar, Unveiling Tensions, Suspends Sale of Alcohol |work=[[دي وال اسٽريٽ جرنل]] |date=7 January 2012 |access-date=17 January 2012 |archive-date=19 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151119015821/http://www.wsj.com/articles/SB10001424052970203686204577115923124889872 |url-status=live }}</ref><ref name="arabist20120115">{{cite news |author=Jenifer Fenton |url=http://www.arabist.net/blog/2012/1/15/qatars-impromptu-alcohol-ban.html |title=Qatar's Impromptu Alcohol Ban |publisher=The Arabist |date=16 January 2012 |access-date=17 January 2012 |archive-date=17 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117011856/http://www.arabist.net/blog/2012/1/15/qatars-impromptu-alcohol-ban.html |url-status=live }}</ref> مسلمانن کي شراب پيئڻ جي اجازت نه آهي، ۽ جيڪي مسلمان شراب پيئندي پڪڙجن ٿا، انهن کي ڪوڙن يا ملڪ بدر ڪرڻ جي سزا ٿي سگهي ٿي. غير مسلمان پرڏيهي رهواسي ذاتي استعمال لاءِ شراب خريد ڪرڻ جو پرمٽ حاصل ڪري سگهن ٿا. قطر ڊسٽريبيوشن ڪمپني، جيڪا [[قطر ايئر ويز]] جي ذيلي ڪمپني آهي، کي شراب ۽ سوئر جو گوشت درآمد ڪرڻ جي اجازت آهي؛ اها ملڪ جو واحد شراب خانو هلائي ٿي، جتي شراب لائسنس رکندڙن کي سوئر جو گوشت به وڪرو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Qatar Distribution Company|url=http://www.qatarloving.com/qatar-distribution-company|publisher=Qatar Loving|access-date=5 August 2015|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224170401/https://www.qatarloving.com/qatar-distribution-company|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=414&pID=1053 |title=Purchasing Alcohol in Qatar |publisher=Qatar Visitor |date=2 June 2007 |access-date=1 May 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501044507/http://www.qatarvisitor.com/index.php?cID=414&pID=1053 |archive-date=1 May 2011 }}</ref> قطري عملدارن اشارو ڏنو هو ته 2022ع فيفا ورلڊ ڪپ دوران "مداحن وارن علائقن" ۾ شراب جي اجازت ڏني ويندي.<ref>{{cite news |title=Qatar would 'welcome' Israel in 2022 |first=Tamara |last=Walid |url=https://www.thenationalnews.com/sport/qatar-would-welcome-israel-in-2022-1.501700/ |newspaper=[[دي نيشنل (ابو ظهبي)|دي نيشنل]] |date=11 November 2009 |access-date=10 August 2013 |archive-date=31 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531214338/http://www.thenational.ae/sport/football/qatar-would-welcome-israel-in-2022 |url-status=live }}</ref> پر 18 نومبر تي، راندين جي شروعات کان ٻه ڏينهن اڳ، قطري عملدارن اعلان ڪيو ته اسٽيڊيم اندر شرابي مشروبات جي اجازت نه هوندي.<ref>{{Cite magazine |title=What To Know About Drinking Alcohol at the Qatar World Cup |url=https://time.com/6235017/qatar-bans-alcohol-world-cup-stadiums/ |access-date=18 November 2022 |magazine=Time |language=en |archive-date=18 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118122110/https://time.com/6235017/qatar-bans-alcohol-world-cup-stadiums/ |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ سياحن کي ملڪ جي پابند لباس ضابطي بابت ياد ڏيارڻ لاءِ هڪ حيا واري مهم شروع ڪئي وئي.<ref name="'Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners">{{cite news|last=Elgot|first=Jessica|title='Leggings Are Not Pants' Qatar's New Modesty Campaign Aimed At Westerners'|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/05/28/qatar-modesty-world-cup_n_5405054.html|newspaper=Huffington Post|date=28 May 2014|access-date=21 August 2014|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006094853/http://www.huffingtonpost.co.uk/2014/05/28/qatar-modesty-world-cup_n_5405054.html|url-status=live}}</ref> عورت سياحن کي صلاح ڏني وئي ته هو عوامي هنڌن تي ليگنگز، ننڍيون اسڪرٽون، بغير ٻانهن واريون پوشاڪون، يا ننڍا يا تنگ ڪپڙا نه پائن. مردن کي به شارٽس ۽ بنين پائڻ کان خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://en.tempo.co/read/news/2014/05/29/240581035/Qatar-Bans-Tourists-from-Wearing-Leggings-in-Public |title=Qatar Bans Tourists from Wearing Leggings in Public |author=Aningtias Jatmika |date=29 May 2014 |access-date=29 May 2014 |archive-date=6 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006073951/http://en.tempo.co/read/news/2014/05/29/240581035/Qatar-Bans-Tourists-from-Wearing-Leggings-in-Public |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|قطر جون ميونسپالٽيون}} قطر اٺ ميونسپالٽين ۾ ورهايل آهي.<ref>{{cite web| title = Qatar Municipalities| publisher = Qatar Ministry of Municipality and Environment| url = http://www.mme.gov.qa/cui/view.dox?id=585&siteID=2| access-date = 8 August 2017| archive-date = 15 February 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200215073034/http://www.mme.gov.qa/cui/view.dox?id=585&siteID=2| url-status = dead}}</ref> ميونسپالٽيون وڌيڪ 98 [[قطر جا زون|زونن]] ۾ ورهايل آهن،<ref name="2015census">{{cite web|url=http://www.mdps.gov.qa/en/knowledge/Publications/Population/Population2015.pdf|title=2015 Population census|publisher=Ministry of Development Planning and Statistics|date=April 2015|access-date=8 August 2017|archive-date=17 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160717042254/http://www.mdps.gov.qa/en/knowledge/Publications/Population/Population2015.pdf|url-status=dead}}</ref> جيڪي وري بلاڪن ۾ ورهايل آهن.<ref>{{cite web|title = Population By Gender, Municipality And Zone, March 2004|url = http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|publisher = General Secretariat for Development Planning|archive-url = https://web.archive.org/web/20061212202517/http://www.planning.gov.qa/Qatar-Census-2004/pubulation-eng/Tabels/Pubulation/T02.htm|archive-date = 12 December 2006}}</ref> [[File:Qatar, administrative divisions - Nmbrs - colored 2015.svg|thumb|right|285px|2014ع تائين قطر جون ميونسپالٽيون]] {| class="wikitable sortable" |- ! چاٻي ! ميونسپالٽي<br />(بلديه) ! گاديءَ جو هنڌ |- | 1 | [[الشمال]] | [[مدينة الشمال]] |- | 2 | [[الخور]] | [[الخور (شهر)|الخور شهر]] |- | 3 | [[الشحانيه]] | [[الشحانيه (شهر)|الشحانيه شهر]] |- | 4 | [[ام صلال]] | [[ام صلال علي]] |- | 5 | [[الضعاين]] | [[ام قرن]] |- | 6 | [[دوحه (ميونسپالٽي)]] | [[دوحه]] |- | 7 | [[الريان]] | [[الريان (شهر)|الريان شهر]] |- | 8 | [[الوكره (ميونسپالٽي)|الوكره]] | [[الوكره]] |} ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{main|قطر جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:Donald Trump state visit to Qatar, 2025-05-14 P20250514DT-2130.jpg|thumb|right|امير [[تميم بن حمد آل ثاني]] ۽ آمريڪي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]]، [[لوسيل]]، قطر ۾، [[ڊونلڊ ٽرمپ جو 2025ع ۾ وچ اوڀر جو دورو|ڊونلڊ ٽرمپ جي وچ اوڀر واري دوري]] دوران، مئي 2025ع]] قطر جي عالمي حيثيت ۽ بين الاقوامي معاملن ۾ سرگرم ڪردار سبب ڪجهه تجزيه نگار ان کي [[وچولي طاقت]] قرار ڏين ٿا. علائقائي لاڳاپا ۽ پرڏيهي پاليسيون علائقائي ۽ عالمي طاقتن جي وچ ۾ توازن قائم رکڻ ۽ اتحاد ٺاهڻ جي حڪمت عملي سان منسوب آهن. قطر پنهنجي حڪمتِ عمليءَ جي ترجيحن جي تحفظ ۽ علائقائي توڙي عالمي سطح تي سڃاڻپ حاصل ڪرڻ لاءِ آزاد پرڏيهي پاليسي برقرار رکي ٿو ۽ علائقائي توازن جي پاليسي اختيار ڪري ٿو.<ref name="Boghardt">{{cite magazine |last1=Boghardt |first1=Lori Plotkin |date=6 October 2014 |title=Qatar Is a U.S. Ally. They Also Knowingly Abet Terrorism. What's Going On? |url=https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210914045206/https://newrepublic.com/article/119705/why-does-qatar-support-known-terrorists |archive-date=14 September 2021 |access-date=7 October 2014 |magazine=New Republic |quote=Two overarching goals have driven Qatari policy. One has been to maximize Qatar's influence on the regional and international stage. This originally reflected the personal ambition of the former ruler and current emir's father, Shaykh Hamad bin Khalifa al Thani, and his foreign minister and eventually prime minister, Shaykh Hamad bin Jassim al Thani. The two men directed foreign policy until the father abdicated in favor of his son, Emir Tamim bin Hamad al Thani, in July 2013. The second objective has been to preserve the security of the ruling family and state.}}</ref><ref>{{cite web |date=14 April 2021 |title=Qatar's Regional Relations and Foreign Policy After Al Ula |url=https://agsiw.org/qatars-regional-relations-and-foreign-policy-after-al-ula/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909030241/https://agsiw.org/qatars-regional-relations-and-foreign-policy-after-al-ula/ |archive-date=9 September 2021 |access-date=9 September 2021 |publisher=The Arab Gulf States Institute in Washington}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kirkpatrick |first1=David D. |last2=Barnard |first2=Anne |date=7 June 2017 |title=Terrorist Attacks Pour Gas on Saudi- Iranian Rivalry and Gulf Tensions |url=https://www.academia.edu/33408516 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170727235532/http://www.academia.edu/33408516/Terrorist_Attacks_Pour_Gas_on_Saudi-_Iranian_Rivalry_and_Gulf_Tensions |archive-date=27 July 2017 |access-date=11 June 2017 |work=Eurasia Diary}}</ref> نارِ خليج جي نسبتاً ننڍڙي رياست هئڻ سبب قطر هڪ "کليل دروازن واري" پرڏيهي پاليسي اختيار ڪئي آهي، جنهن تحت اهو علائقي جي سڀني ڌرين ۽ اهم رانديگرن سان لاڳاپا برقرار رکي ٿو.<ref>{{cite web |date=16 July 2017 |title=Qatar Opens Its Doors to All, to the Dismay of Some |url=https://www.nytimes.com/2017/07/16/world/middleeast/doha-qatar-blockade.html?_r=0&module=inline |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909030247/https://www.nytimes.com/2017/07/16/world/middleeast/doha-qatar-blockade.html?_r=0&module=inline |archive-date=9 September 2021 |access-date=9 September 2021 |work=The New York Times}}</ref> قطر ۾ سفارتي مشن ان جي گاديءَ واري شهر [[دوحه]] ۾ قائم آهن. 2022ع کان وٺي قطر آمريڪا جو [[اهم غير نيٽو اتحادي]] آهي.<ref>{{cite news |last1=Shear |first1=Michael D. |author-link=Michael D. Shear |date=31 January 2022 |title=Biden Designates Qatar as a Major Non-NATO Ally |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2022/01/31/us/politics/biden-qatar-nato.html |access-date=14 February 2022 |archive-date=16 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316091302/https://www.nytimes.com/2022/01/31/us/politics/biden-qatar-nato.html |url-status=live}}</ref> قطر جا [[فرانس]]،<ref>{{Cite news |date=19 November 2022 |title=Qatar and France: 50 years of advantageous friendship |newspaper=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/m-le-mag/article/2022/11/19/qatar-and-france-fifty-years-of-advantageous-friendship_6004912_117.html |via=Le Monde |access-date=28 December 2022 |archive-date=28 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221228032259/https://www.lemonde.fr/en/m-le-mag/article/2022/11/19/qatar-and-france-fifty-years-of-advantageous-friendship_6004912_117.html |url-status=live}}</ref> [[چين]]،<ref>{{cite news |date=11 July 2018 |title=Qatar, China enjoy strong ties based on respect |language=ar |work=Gulf-Times |url=https://www.gulf-times.com/story/599134/Qatar-China-enjoy-strong-ties-based-on-respect |access-date=23 August 2018 |archive-date=12 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112201309/https://www.gulf-times.com/story/599134/Qatar-China-enjoy-strong-ties-based-on-respect |url-status=live}}</ref> [[ايران]]،<ref>{{cite web |date=25 February 2010 |title=Qatar and Saudi Arabia sign defense agreement |url=http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=214868 |access-date=2 October 2010 |publisher=Tehrantimes.com |archive-date=8 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408010300/http://www.tehrantimes.com/index_View.asp?code=214868 |url-status=live }}</ref> [[ترڪيه]]<ref>{{cite web |date=21 January 2021 |title=How Qatar and Turkey came together |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2021/01/21/how-qatar-and-turkey-came-together |publisher=The Economist |access-date=9 September 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909093739/https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2021/01/21/how-qatar-and-turkey-came-together |url-status=live }}</ref> سان خاصا مضبوط لاڳاپا آهن، ۽ وچ اوڀر جي ڪجهه اسلام پسند تحريڪن، جهڙوڪ [[اخوان المسلمين]]، سان پڻ ويجها لاڳاپا رکي ٿو.<ref name="nyt20130630">{{cite news |author1=Mark Mazzetti |author2=C.J. Chivers |author3=Eric Schmitt |date=30 June 2013 |title=Taking Outsize Role in Syria, Qatar Funnels Arms to Rebels |newspaper=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2013/06/30/world/middleeast/sending-missiles-to-syrian-rebels-qatar-muscles-in.html |access-date=21 January 2014 |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430100859/https://www.nytimes.com/2013/06/30/world/middleeast/sending-missiles-to-syrian-rebels-qatar-muscles-in.html |url-status=live }}</ref><ref name="Boghardt" /><ref>{{cite news |author=Jay Solomon |date=10 October 2014 |title=U.S.-Qatar Alliance Strains Coalition Against Islamic State |work=[[The Wall Street Journal]]}}</ref> قطر [[اوپيڪ]] جو شروعاتي ميمبر ۽ [[خليجي تعاون ڪائونسل]] جو باني ميمبر آهي، گڏوگڏ [[عرب ليگ]] جو پڻ ميمبر آهي.<ref name="CIA" /> هن ملڪ عراق، شام ۽ فلسطين سان ڪيترين ئي سيڙپڪارين ۽ اقتصادي سهڪار جي منصوبن جي اڳواڻي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=8 May 2025 |title=Qatar's funding of Syrian salaries: A strategic move in regional politics – analysis |url=https://www.jpost.com/middle-east/article-853231 |access-date=12 May 2025 |website=[[The Jerusalem Post]] |language=en |issn=0792-822X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Building Bridges: Qatar's Strategic Investments in Iraq |url=https://mecouncil.org/publication/building-bridges-qatars-strategic-investments-in-iraq/ |access-date=12 May 2025 |website=Middle East Council on Global Affairs |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Qatar deal expected to boost Palestinian trade – AL-Monitor: The Middle Eastʼs leading independent news source since 2012 |url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/12/qatar-palestine-aid-economic-support-cooperation-agreement.html |access-date=12 May 2025 |website=www.al-monitor.com |language=en}}</ref> قطر ليبيا ۽ شام ۾ مخالف ڌرين جي حمايت ڪئي ۽ [[يمن]] ۾ [[سعودي عرب جي اڳواڻيءَ واري فوجي مداخلت]] ۾ [[حوثي]]ن ۽ اڳوڻي صدر [[علي عبدالله صالح]] جي وفادار قوتن خلاف حصو ورتو.<ref>{{Cite web |title=Libyan Civil War: Qatar Involvement |url=https://greydynamics.com/libyan-civil-war-qatar-involvement/ |access-date=12 May 2025 |website=Grey Dynamics |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 March 2015 |title=Houthis reject Doha peace talks – Yemen {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/yemen/houthis-reject-doha-peace-talks |access-date=12 May 2025 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cafiero |first=Giorgio |date=21 December 2024 |title=Qatar's position in post-Assad Syria : Peoples Dispatch |url=https://peoplesdispatch.org/2024/12/21/qatars-position-in-post-assad-syria/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250209083331/https://peoplesdispatch.org/2024/12/21/qatars-position-in-post-assad-syria/ |archive-date=9 February 2025 |access-date=12 May 2025 |work=Peoples Dispatch |language=en-US |url-status=live }}</ref> 2022ع ۾ ڪرپشن جي الزام هيٺ چار ڄڻا گرفتار ڪيا ويا، جنهن کي [[يورپي پارليامينٽ ۾ قطر ڪرپشن اسڪينڊل]] جي نالي سان سڃاتو ويو.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-63941509 |title=EU corruption scandal puts democracy under attack – European Parliament head |publisher=BBC News |date=12 December 2022 }}</ref> 2000ع واري ڏهاڪي کان وٺي قطر وچ اوڀر جي تڪرارن ۾ ثالث جي حيثيت سان عالمي سفارتڪاريءَ ۾ نمايان ٿي اڀريو.<ref>{{cite web |last=Barakat |first=Sultan |date=July 2012 |title=The Qatari Spring: Qatar's emerging role in peacemaking |url=https://core.ac.uk/download/pdf/35432932.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127014846/https://core.ac.uk/download/pdf/35432932.pdf |archive-date=27 November 2022 |access-date=24 December 2022}}</ref> 2006ع ۾ قطر فلسطيني ڌرين [[فتح]] ۽ [[حماس]] جي وچ ۾ ثالثي ڪئي ۽ 2008ع جي [[2008ع لبنان بحران]] دوران لبناني اڳواڻن کي سياسي معاهدي تي پهچڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{Cite news |date=22 May 2008 |title=Qatar pulls off mediation coup in Lebanon crisis |url=https://www.reuters.com/article/uk-lebanon-qatar-analysis-idUKL2274043520080522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120152304/https://www.reuters.com/article/uk-lebanon-qatar-analysis-idUKL2274043520080522 |archive-date=20 November 2022 |access-date=20 November 2022 |work=Reuters}}</ref><ref>{{Cite news |last=Myre |first=Greg |date=10 October 2006 |title=Qatar Emerges as a Mediator Between Fatah and Hamas |url=https://www.nytimes.com/2006/10/10/world/middleeast/10mideast.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120152304/https://www.nytimes.com/2006/10/10/world/middleeast/10mideast.html |archive-date=20 November 2022 |access-date=20 November 2022 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> قطر آفريڪا ۽ ايشيا جي معاملن ۾ پڻ ثالث طور سرگرم رهيو، خاص طور [[سوڊان]] ۾ [[دارفور تڪرار]] دوران امن عمل جي ميزباني ڪئي ۽ [[افغانستان]] بابت امن ڳالهين کي آسان بڻائڻ لاءِ [[طالبان]] جو سياسي دفتر قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web |last=Reeves |first=Eric |date=9 February 2009 |title=The Qatar "Peace Process": Less Than Meets the Eye |url=https://sudantribune.com/article30017/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221123003550/https://sudantribune.com/article30017/ |archive-date=23 November 2022 |access-date=24 December 2022 |work=Sudan Tribune}}</ref> [[احمد راشد]] ''[[فنانشل ٽائيمز]]'' ۾ لکيو ته ان سياسي دفتر ذريعي قطر طالبان ۽ ڪيترن ئي ملڪن ۽ ادارن، جن ۾ آمريڪي پرڏيهي کاتو، گڏيل قومون، جاپان، ڪيتريون يورپي حڪومتون ۽ غير سرڪاري تنظيمون شامل هيون، جي وچ ۾ ملاقاتن کي آسان بڻايو.<ref>{{cite news |last1=Rashid |first1=Ahmed |date=4 October 2017 |title=Why closing the Taliban's Qatar office would be an error |url=https://www.ft.com/content/7bcd4e5e-a832-11e7-ab66-21cc87a2edde |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821221457/https://www.ft.com/content/7bcd4e5e-a832-11e7-ab66-21cc87a2edde |archive-date=21 August 2021 |access-date=30 October 2017 |newspaper=[[Financial Times]]}}</ref> قطر [[غزه جنگ]] دوران پهرين جنگبندي ۽ ان سان گڏ يرغمالن جي شروعاتي مٽاسٽا ڪرائڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. انهن انتهائي حساس سفارتي ثالثي وارن ڪوششن ۽ پنهنجي مضبوط دفاعي پاليسي سبب قطر کي "تکي [[سوئٽزرلينڊ]]" سڏيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last=Kalin |first=Stephen |date=25 November 2023 |title=Gaza Diplomacy Cements Qatar's Global Mediator Role |url=https://www.wsj.com/world/middle-east/gaza-diplomacy-cements-qatars-global-mediator-role-29e0ffb7 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231205160405/https://www.wsj.com/world/middle-east/gaza-diplomacy-cements-qatars-global-mediator-role-29e0ffb7 |archive-date=5 December 2023 |access-date=7 December 2023 |work=The Wall Street Journal}}</ref> 2 آڪٽوبر 2020ع تي، [[حمد بين الاقوامي هوائي اڏي]] تي غسل خاني ۾ هڪ وقت کان اڳ ڄاول ٻار ملڻ کان پوءِ قطري اختيارين هڪ جهاز ۾ سوار 13 آسٽريلوي عورتن جي زبردستي جسماني تلاشي ورتي. ان واقعي سبب آسٽريليا ۽ قطر جي وچ ۾ بين الاقوامي سفارتي تڪرار پيدا ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Carla Mascarenhas |date=26 May 2023 |title='Terrified, humiliated': Invasive strip search lawsuit against Qatar Airlines gains momentum |url=http://www.news.com.au/travel/terrified-humiliated-invasive-strip-search-lawsuit-against-qatar-airlines-gains-momentum/news-story/c1c1fb598202cdb5bcb10ac5976d822e |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525214403/https://www.news.com.au/travel/terrified-humiliated-invasive-strip-search-lawsuit-against-qatar-airlines-gains-momentum/news-story/c1c1fb598202cdb5bcb10ac5976d822e |archive-date=25 May 2023 |access-date=19 October 2023 |work=[[news.com.au]]}}</ref><ref>{{cite web |author1=Victoria Pengilly |author2=Jack Snape |author3=Riley Stuart |date=26 October 2020 |title=Qatar airport incident in which women were invasively searched reported to Australian Federal Police |url=https://www.abc.net.au/news/2020-10-26/qatar-airport-baby-women-invasive-search/12812364 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906090154/https://www.abc.net.au/news/2020-10-26/qatar-airport-baby-women-invasive-search/12812364 |archive-date=6 September 2023 |access-date=6 September 2023 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref> سيپٽمبر 2023ع ۾ قطر آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ قيدين جي مٽاسٽا واري معاهدي ۾ ثالثي ڪئي. ايران پنج آمريڪي قيدين کي آزاد ڪيو، جڏهن ته آمريڪا پنج ايراني قيدين کي آزاد ڪيو ۽ ڏکڻ ڪوريا ۾ منجمد ٿيل ايران جا 6 ارب آمريڪي ڊالر قطر منتقل ڪيا ويا.<ref>{{cite web |date=18 September 2023 |title=Five Americans head home in $6bn US-Iran prisoner swap deal |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/18/five-americans-fly-out-of-iran-in-6bn-oil-money-prisoner-swap |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231008231244/https://www.theguardian.com/world/2023/sep/18/five-americans-fly-out-of-iran-in-6bn-oil-money-prisoner-swap |archive-date=8 October 2023 |access-date=10 October 2023 |website=[[TheGuardian.com]]}}</ref> آڪٽوبر 2023ع ۾ آمريڪي صدر [[جو بائيڊن]] ايران سان هن اهم قيدين جي مٽاسٽا واري معاهدي ۾ ثالثي ڪرڻ تي قطر جي شيخ [[تميم بن حمد آل ثاني]] جا ٿورا مڃيا.<ref>{{cite web |date=3 October 2023 |title=Biden thanks Qatar's emir for mediation in freeing Americans from Iran |url=https://www.reuters.com/world/biden-thanks-qatars-emir-mediation-freeing-americans-iran-amiri-diwan-2023-10-03/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231009075900/https://www.reuters.com/world/biden-thanks-qatars-emir-mediation-freeing-americans-iran-amiri-diwan-2023-10-03/ |archive-date=9 October 2023 |access-date=10 October 2023 |website=[[Reuters]]}}</ref> 24 سيپٽمبر 2024ع تي قطر آمريڪا جي [[ويزا ويور پروگرام]] (VWP) ۾ شامل ٿيندڙ نارِ خليج جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن تحت قطري شهري ڪاروبار يا سياحت لاءِ بغير ويزا جي 90 ڏينهن تائين آمريڪا وڃي سگهن ٿا. هن شموليت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سلامتيءَ جي سهڪار کي وڌيڪ مضبوط ڪيو ۽ قطري شهرين لاءِ سفر کي آسان بڻايو. ساڳئي وقت آمريڪي شهرين کي به هاڻي ويزا کانسواءِ قطر ۾ 90 ڏينهن تائين رهڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪا اڳوڻي 30 ڏينهن واري حد کان وڌيڪ آهي.<ref>{{Cite web |last=missionqa |date=24 September 2024 |title=Designation of Qatar into the Visa Waiver Program |url=https://qa.usembassy.gov/designation-of-qatar-into-visa-waiver-program/ |access-date=1 October 2024 |website=U.S. Embassy in Qatar |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=24 September 2024 |title=US admits Qatar into visa waiver program |url=https://www.reuters.com/world/us/us-admits-qatar-into-visa-waiver-program-2024-09-24/ |work=[[Reuters]]}}</ref> ===انساني حق=== [[File:Migrant workers in West Bay Doha.jpg|thumb|دوحه ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور، 2014ع]] قطر جو [[قطر ۾ انساني حق|انساني حقن جو رڪارڊ]] عالمن ۽ [[غير سرڪاري تنظيم]]ن طرفان عام طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي، جنهن ۾ شهري آزاديون، جهڙوڪ [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[اظهار جي آزادي]] ۽ [[عالمي صحافتي آزادي اشاري|صحافت جي آزادي]] تي پابنديون، گڏوگڏ ملڪ ۾ منصوبن لاءِ [[خليجي تعاون ڪائونسل واري علائقي ۾ ڏکڻ ايشيائي مزدورن سان ورتاءُ|هزارين لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن سان ورتاءُ]] اهڙي حد تائين شامل آهي جو اهو [[جبري پورهيو]] بڻجي وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Qatar |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/qatar/report-qatar/ |access-date=19 June 2022 |website=[[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614203530/https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/qatar/report-qatar/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=13 January 2022 |title=Qatar |url=https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/qatar |access-date=19 June 2022 |website=[[هيومن رائيٽس واچ]] |language=en |archive-date=19 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220619080048/https://www.hrw.org/world-report/2022/country-chapters/qatar |url-status=live }}</ref> مئي 2012ع ۾ قطري عملدارن اعلان ڪيو ته هو هڪ آزاد مزدور يونين قائم ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ جو ارادو رکن ٿا.<ref>{{Cite web |url=https://english.alarabiya.net/articles/2012/05/01/211482 |title=Qatar to allow trade union, scrap 'sponsor' system |publisher=Al Arabiya News |date=1 May 2012 |access-date=17 April 2024 |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717093131/https://english.alarabiya.net/articles/2012/05/01/211482 |url-status=live }}</ref> 2014ع ۾ قطر بين الاقوامي قانوني فرم ڊي ايل اي پائيپر کي مهاجر مزدوري نظام بابت تحقيقاتي رپورٽ تيار ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. مئي 2014ع ۾ ڊي ايل اي پائيپر ڪفالا نظام ۾ سڌارن لاءِ 60 کان وڌيڪ سفارشون جاري ڪيون، جن ۾ خروج ويزا جو خاتمو ۽ گهٽ ۾ گهٽ اجرت جو تعارف شامل هو، جن کي قطر لاڳو ڪرڻ جو واعدو ڪيو. قطر اهو پڻ اعلان ڪيو ته هو پرڏيهي مزدورن لاءِ پنهنجو اسپانسر نظام ختم ڪندو، جنهن تحت سڀني پرڏيهي مزدورن لاءِ مقامي آجر جي سرپرستي لازمي هئي.<ref>{{Cite news |last=Gibson |first=Owen |date=14 May 2014 |title=Qatar government admits almost 1,000 fatalities among migrants |url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/14/qatar-admits-deaths-in-migrant-workers |access-date=9 January 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=17 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190517100024/https://www.theguardian.com/world/2014/may/14/qatar-admits-deaths-in-migrant-workers |url-status=live }}</ref> [[گڏيل قومن جي تشدد خلاف ڪميٽي]] اهو قرار ڏنو ته قطري فوجداري ضابطي ۾ ڪوڙن ۽ سنگسار بابت شقون [[گڏيل قومن جي تشدد خلاف ڪنوينشن]] تحت لاڳو ذميوارين جي ڀڃڪڙي آهن.<ref>{{cite journal|last1= Kelly|first1= Tobias|year= 2009|title= The UN Committee against Torture: Human Rights Monitoring and the Legal Recognition of Cruelty|journal= Human Rights Quarterly|volume= 313|issue= 3|pages= 777–800|doi= 10.1353/hrq.0.0094|hdl= 20.500.11820/3b940ee1-e99f-4ab6-bbb1-37face2fae2c|s2cid= 145632406|url= https://www.research.ed.ac.uk/portal/en/publications/the-un-committee-against-torture-human-rights-monitoring-and-the-legal-recognition-of-cruelty(3b940ee1-e99f-4ab6-bbb1-37face2fae2c).html|hdl-access= free|access-date= 4 July 2019|archive-date= 23 October 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191023201703/https://www.research.ed.ac.uk/portal/en/publications/the-un-committee-against-torture-human-rights-monitoring-and-the-legal-recognition-of-cruelty(3b940ee1-e99f-4ab6-bbb1-37face2fae2c).html|url-status= live}}</ref><ref>{{Cite report | date = 25 July 2006 | title = Conclusions and Recommendations: Qatar | url = http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?docid=453776c75 | publisher = UN Committee Against Torture | docket = U.N. Doc. CAT/C/QAT/CO/1 | access-date = 9 January 2012 | quote = Certain provisions of the Criminal Code allow punishments such as flogging and stoning to be imposed as criminal sanctions by judicial and administrative authorities. These practices constitute a breach of the obligations imposed by the Convention. The Committee notes with interest that authorities are presently considering amendments to the Prison Act that would abolish flogging. |at=para. 12 | archive-date = 20 November 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121120181119/https://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?docid=453776c75 | url-status = dead }}</ref> [[قطر ۾ ايل جي بي ٽي حق|هم جنس پرستانه عمل]] غير قانوني آهن ۽ انهن جي سزا [[هم جنس پرستي لاءِ موت جي سزا|موت]] ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url= https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |title= LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds |work= The Independent |date= 17 May 2016 |access-date= 10 September 2017 |archive-date= 27 August 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170827151517/http://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html |url-status= live }}</ref> بهرحال، اهڙو ڪو ثبوت موجود ناهي ته هم جنس پرستانه عمل سبب ساڳئي جنس وارن لاڳاپن لاءِ موت جي سزا ڏني وئي هجي.<ref>{{Cite news |last1=Bearak |first1=Max |last2=Cameron |first2=Darla |date=1 December 2021 |title=Analysis {{!}} Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death |language=en-US |newspaper=[[واشنگٽن پوسٽ]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |access-date=22 November 2023 |issn=0190-8286 |archive-date=10 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010234107/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |url-status=live }}</ref> قطر جي سرپرستي قانون جي شقن تحت، سرپرستن وٽ مزدورن جي رهائشي پرمٽن کي هڪ طرفي طور منسوخ ڪرڻ، مزدورن کي آجر تبديل ڪرڻ کان روڪڻ، مزدور کي پوليس اختيارين وٽ "ڀڄي ويل" طور رپورٽ ڪرڻ، ۽ ملڪ ڇڏڻ جي اجازت کان انڪار ڪرڻ جو اختيار هو.<ref name="2011narrq">{{cite book |title=Human Trafficking Report 2011 |date=June 2011 |publisher=Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons, [[آمريڪا جو پرڏيهي کاتو]] |chapter=Country Narratives |access-date=21 January 2012 |chapter-url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2011/164233.htm |archive-date=12 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112020416/https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2011/164233.htm |url-status=live }}</ref> نتيجي طور، سرپرست مزدورن جي چرپر کي محدود ڪري سگهن ٿا، ۽ مزدور بدسلوڪي رپورٽ ڪرڻ يا پنهنجا حق گهرڻ کان ڊڄي سگهن ٿا.<ref name="2011narrq" /> [[بين الاقوامي ٽريڊ يونين ڪنفيڊريشن]] موجب، ويزا سرپرستي نظام [[جبري پورهيو]] ڪرائڻ جي اجازت ڏئي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور لاءِ بدسلوڪي ڪندڙ آجر کي ڇڏڻ يا اجازت کانسواءِ ٻاهرين ملڪ وڃڻ ڏکيو بڻائي ٿو.<ref>{{cite web|title=International unions warn Qatar's work visa system allows employers to use forced labour|date=18 January 2013|url=http://www.ituc-csi.org/international-unions-warn-qatar-s?lang=en|publisher=ITUC-CSI-IGB|access-date=7 February 2013|archive-date=29 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029202038/http://www.ituc-csi.org/international-unions-warn-qatar-s?lang=en|url-status=live}}</ref> قطر پنهنجي [[مهاجر]] مزدورن لاءِ اجرت جا معيار پڻ برقرار نه رکيا. مزدوري قانونن ۾ وڌيڪ تبديلين ۾ اها شق شامل آهي ته سڀني مزدورن جون پگهارون سڌو سنئون سندن بئنڪ اڪائونٽن ۾ ادا ڪيون وڃن، ۽ اونهاري دوران سخت گرم ڪلاڪن ۾ ٻاهر ڪم ڪرڻ تي نيون پابنديون لاڳو ڪيون وڃن.<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/qatar-announces-new-labour-law-reforms-amid-workers-rights-outcry-1457587|title=Qatar Announces New Labour Law Reforms Amid Workers' Rights Outcry|newspaper=International Business Times|last=Wilson|first=Nigel|date=21 July 2014|access-date=12 March 2015|archive-date=2 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402145823/http://www.ibtimes.co.uk/qatar-announces-new-labour-law-reforms-amid-workers-rights-outcry-1457587|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ قانونن ۾ سڌارا ڪيا ويا، جن تحت اهي ڪمپنيون جيڪي مزدورن جون پگهارون وقت تي ادا نه ڪنديون، عارضي طور وڌيڪ ملازم ڀرتي ڪرڻ جي صلاحيت وڃائي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |last=Walker |first=Lesley |date=15 January 2015 |title=Firms in Qatar who fail to pay workers on time could face suspensions |url=http://dohanews.co/firms-qatar-fail-pay-workers-time-face-suspensions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092223/http://dohanews.co/firms-qatar-fail-pay-workers-time-face-suspensions/ |archive-date=2 April 2015 |access-date=12 March 2015 |publisher=Doha News}}</ref><ref>{{cite web|publisher=Doha News|url=http://dohanews.co/qatars-emir-approves-kafala-reforms-changes-more-than-one-year-away|title=Qatar's Emir signs into law kafala changes (updated)|date=27 October 2015|author=Peter Kovessy|access-date=17 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528211753/http://dohanews.co/qatars-emir-approves-kafala-reforms-changes-more-than-one-year-away/|archive-date=28 May 2016|url-status=dead}}</ref> [[هيومن رائيٽس واچ]] دعويٰ ڪئي ته اهي تبديليون شايد مزدورن جي حقن بابت ڪجهه مسئلا حل ڪرڻ ۾ ناڪام رهن.<ref>{{cite web|url=https://www.hrw.org/news/2015/11/08/qatar-new-reforms-wont-protect-migrant-workers|date=8 November 2015|publisher=Human Rights Watch|title=Qatar: New reforms Won't Protect Migrant Workers|access-date=17 December 2015|archive-date=10 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010131712/https://www.hrw.org/news/2015/11/08/qatar-new-reforms-wont-protect-migrant-workers|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=Qatar complicit in 'modern slavery' despite reforms – unions|url=http://mobile.reuters.com/article/idUSL8N12S5MU20151028|author=Chris Arsenault|date=28 October 2015|work=Reuters|access-date=18 December 2015|archive-date=22 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222121348/http://mobile.reuters.com/article/idUSL8N12S5MU20151028|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ گهٽ ۾ گهٽ اجرت لاڳو ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://www.ilo.org/beirut/projects/qatar-office/WCMS_775981/lang--en/index.htm |title=Qatar's new minimum wage enters into force |date=19 March 2021 |website=[[بين الاقوامي محنت تنظيم]] (ILO) |access-date=29 April 2021 |archive-date=29 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429132317/http://www.ilo.org/beirut/projects/qatar-office/WCMS_775981/lang--en/index.htm |url-status=live }}</ref> ملڪ 1999ع ۾ مرڪزي ميونسپل ڪائونسل جي چونڊن جي سلسلي ۾ مردن سان گڏ ساڳئي وقت [[عورتن جو ووٽ جو حق|عورتن کي ووٽ جو حق]] ڏنو.<ref name="Lambert2011a" /><ref>{{cite web |first=Hugh |last=Miles |title=Al-Jazeera |newspaper=The New York Times |year=2005 |url=https://www.nytimes.com/2005/03/06/books/chapters/0306-1st-miles.html?pagewanted=all&position= |access-date=20 February 2017 |archive-date=28 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428005402/http://www.nytimes.com/2005/03/06/books/chapters/0306-1st-miles.html?pagewanted=all&position= |url-status=live}}</ref> اهي چونڊون — قطر ۾ پهريون ڀيرو — ڄاڻي واڻي 8 مارچ 1999ع، [[عالمي عورتن جو ڏينهن]]، تي ڪرايون ويون.<ref name="Lambert2011a" /> 2024ع تائين قطر اڃا به بدعنواني بابت ادراڪ واري اشاري ۾ 180 ملڪن مان 40هين نمبر تي آهي.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=2023 Corruption Perceptions Index: Explore the results |url=https://www.transparency.org/en/cpi/2023?gad_source=1&gclid=Cj0KCQjw6oi4BhD1ARIsAL6pox06QzME5skEOe_B3LAASNOINBdN94eQbV5-tAqq53U5a_ZrB4K9jAgaAqUsEALw_wcB |access-date=6 October 2024 |website=Transparency.org |language=en}}</ref> 2025ع تائين قطر جاري مزدوري بدسلوڪين سبب عالمي تنقيد کي منهن ڏئي رهيو آهي. ڪيترائي لڏپلاڻ ڪندڙ ملازم اڃا به اجرت جي چوري ۽ سخت ڪم کان متاثر آهن، ۽ اهي يونينون قائم نٿا ڪري سگهن. عورتون ۽ ايل جي بي ٽي ڪيو پلس ماڻهو قانوني ۽ سماجي امتياز کي منهن ڏين ٿا. گڏيل قومن قطر کي انساني حقن بابت سوين سفارشون جاري ڪيون آهن. ملڪ اظهار جي آزادي ۽ پرامن گڏجاڻيءَ کي به محدود ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Qatar faces international scrutiny over human rights violations |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/qatar-faces-international-scrutiny-over-human-rights-violations/3524651 |access-date=12 October 2025 |website=[[انادولو ايجنسي]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Human rights in Qatar |url=https://www.amnesty.org/en/location/middle-east-and-north-africa/middle-east/qatar/report-qatar/ |access-date=12 October 2025 |website=Amnesty International |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Human Rights Watch |title=Qatar: Events of 2024 |date=16 January 2025 |work=Share this via Facebook |url=https://www.hrw.org/world-report/2025/country-chapters/qatar |access-date=12 October 2025 |language=en}}</ref> ====مزدورن جا حق ۽ سڌارا==== قطر مزدورن جي حقن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيتريون تبديليون ڪيون آهن، خاص طور پرڏيهي مزدورن لاءِ، جيڪي افرادي قوت جو وڏو حصو آهن. گذريل ڪجهه سالن ۾ ملڪ تڪراري ڪفالا نظام ختم ڪيو، 2021ع لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي، ۽ اهو يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کنيا ته مزدورن کي وقت تي پگهار ملي. اهي تبديليون قطر جي قومي ويزن 2030ع سان هم آهنگ آهن ۽ انهن جو مقصد ڪم ڪندڙ حالتن کي بهتر بڻائڻ آهي، جيئن ملڪ دنيا ۾ وڌيڪ مشهور ٿي رهيو آهي. سڌارن کي گڏيل قومن جي گهٽ ترقي يافته ملڪن جي پنجين اجلاس (LDC5) جهڙن بين الاقوامي موقعن تي ساراهيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته قطر مزدوري مسئلا حل ڪرڻ ۽ ساڳئي وقت پنهنجي معيشت کي بهتر بڻائڻ بابت سنجيده آهي.<ref name="LDC5">{{Cite web |title=About Doha {{!}} 5th United Nations Conference on the Least Developed Countries (LDC5) |url=https://www.un.org/ldc5/participate/info-note/about-doha |access-date=12 February 2025 |website=www.un.org}}</ref> ====مزدورن جا حق ۽ سڌارا==== قطر مزدورن جي حقن کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڪيتريون تبديليون ڪيون آهن، خاص طور پرڏيهي مزدورن لاءِ، جيڪي افرادي قوت جو وڏو حصو آهن. گذريل ڪجهه سالن ۾، ملڪ تڪراري ڪفالا نظام ختم ڪيو، 2021ع لاءِ گهٽ ۾ گهٽ اجرت مقرر ڪئي، ۽ اهو يقيني بڻائڻ لاءِ قدم کنيا ته مزدورن کي وقت تي پگهار ملي. اهي تبديليون قطر جي قومي ويزن 2030ع سان هم آهنگ آهن ۽ انهن جو مقصد ڪم ڪندڙ حالتن کي بهتر بڻائڻ آهي، جيئن ملڪ دنيا ۾ وڌيڪ مشهور ٿي رهيو آهي. سڌارن کي گڏيل قومن جي گهٽ ترقي يافته ملڪن جي پنجين اجلاس (LDC5) جهڙن بين الاقوامي موقعن تي ساراهيو ويو آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته قطر مزدوري مسئلا حل ڪرڻ ۽ ساڳئي وقت پنهنجي معيشت کي بهتر بڻائڻ بابت سنجيده آهي.<ref name="LDC5">{{Cite web |title=About Doha {{!}} 5th United Nations Conference on the Least Developed Countries (LDC5) |url=https://www.un.org/ldc5/participate/info-note/about-doha |access-date=12 February 2025 |website=www.un.org}}</ref> ==معيشت== {{main|قطر جي معيشت }} [[File:P1000015 - panoramio.jpg|thumb|[[دوحا]] ۾ اوچيون عمارتون]] تيل جي دريافت کان اڳ قطر جي معيشت جو بنياد مڇي مارڻ ۽ [[موتين جي شڪار]] تي هو. عثماني سلطنت جي مقامي گورنرن پاران 1892ع ۾ تيار ڪيل هڪ رپورٽ موجب، 1892ع ۾ موتين جي شڪار مان آمدني 2,450,000 ڪران هئي.<ref name="Fromhertz2012" /> 1920ع ۽ 1930ع واري ڏهاڪي ۾ جاپاني [[مصنوعي موتي]] عالمي مارڪيٽ ۾ متعارف ٿيڻ کان پوءِ قطر جي موتين جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي. 1940ع ۾ قطر جي [[دخان آئل فيلڊ]] ۾ تيل دريافت ٿيو.<ref name=emboil>{{Cite magazine |title=The Qatar Oil Discoveries |author=Rasoul Sorkhabi |magazine=GEO ExPro Magazine |volume=7 |issue=1 |date=2010 |url=http://www.geoexpro.com/articles/2010/01/the-qatar-oil-discoveries |access-date=15 June 2014 |archive-date=5 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205055046/https://www.geoexpro.com/articles/2010/01/the-qatar-oil-discoveries |url-status=live }}</ref> هن دريافت رياست جي معيشت کي مڪمل طور تبديل ڪري ڇڏيو. اڄ ملڪ جا قانوني شهري بلند [[زندگيءَ جي معيار]] مان فائدو وٺن ٿا. [[آمدني ٽيڪس]] نه هجڻ سبب قطر دنيا جي گهٽ ۾ گهٽ ٽيڪس وارن ملڪن مان هڪ آهي. جون 2013ع ۾ بيروزگاري جي شرح صرف 0.1 سيڪڙو هئي.<ref name=newhopenyt>{{cite news|title=New Hope for Democracy in a Dynastic Land|url=https://www.nytimes.com/2013/06/26/world/middleeast/emir-of-qatar-abdicates-handing-power-to-his-son.html?pagewanted=all&_r=0|newspaper=NYTimes.com|access-date=26 June 2013|first=Rod|last=Nordland|date=25 June 2013|archive-date=2 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502065154/https://www.nytimes.com/2013/06/26/world/middleeast/emir-of-qatar-abdicates-handing-power-to-his-son.html?pagewanted=all&_r=0|url-status=live}}</ref> ڪاروباري قانون موجب امارت ۾ قائم ٿيندڙ ڪنهن به ڪاروباري منصوبي ۾ قطري شهرين جي ملڪيت گهٽ ۾ گهٽ 51 سيڪڙو هجڻ لازمي آهي.<ref name=nobs/> واپار ۽ صنعت جي نگراني [[قطر جي واپار ۽ صنعت واري وزارت]] ڪندي آهي.<ref>{{cite web|script-title=ar:وزير التجارة و الصناعة|url=https://www.gco.gov.qa/ar/ministries/minister-of-commerce-and-industry/|script-website=ar:مكتب الاتصال الحكومي|language=ar|access-date=21 May 2020|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417193049/https://www.gco.gov.qa/ar/ministries/minister-of-commerce-and-industry/|url-status=live}}</ref> 2016ع مطابق، بين الاقوامي مالياتي فنڊ موجب قطر دنيا ۾ في فرد مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي لحاظ کان چوٿين نمبر تي هو.<ref name="imfoct">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=34&pr.y=13&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&s=NGDPDPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP valuation of country GDP)|publisher=IMF|date=October 2016|access-date=4 January 2017|archive-date=10 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170110023135/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=34&pr.y=13&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C672%2C914%2C946%2C612%2C137%2C614%2C546%2C311%2C962%2C213%2C674%2C911%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C142%2C156%2C449%2C626%2C564%2C628%2C565%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C359%2C960%2C453%2C423%2C968%2C935%2C922%2C128%2C714%2C611%2C862%2C321%2C135%2C243%2C716%2C248%2C456%2C469%2C722%2C253%2C942%2C642%2C718%2C643%2C724%2C939%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C199%2C646%2C733%2C648%2C184%2C915%2C524%2C134%2C361%2C652%2C362%2C174%2C364%2C328%2C732%2C258%2C366%2C656%2C734%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698%2C668&s=NGDPDPC&grp=0&a=|url-status=live}}</ref> پنهنجي معيشت جي واڌ ويجهه لاءِ ملڪ وڏي حد تائين پرڏيهي مزدورن تي ڀاڙي ٿو، ايتري قدر جو [[لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور]] ملڪ جي آبادي جو 86 سيڪڙو ۽ افرادي قوت جو 94 سيڪڙو آهن.<ref>Bill Crane (20 April 2015). [https://www.jacobinmag.com/2015/04/gulf-states-slave-labor-migrant-workers/ Gravediggers of the Gulf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171010092113/https://www.jacobinmag.com/2015/04/gulf-states-slave-labor-migrant-workers/ |date=10 October 2017 }}. ''[[Jacobin (magazine)|Jacobin]]''. Retrieved 20 April 2015.</ref><ref>{{cite web|title=Qatar: Migrant Construction Workers Face Abuse|date=12 June 2012|url=https://www.hrw.org/news/2012/06/12/qatar-migrant-construction-workers-face-abuse|publisher=Human Rights Watch|access-date=4 December 2016|archive-date=16 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016072824/https://www.hrw.org/news/2012/06/12/qatar-migrant-construction-workers-face-abuse|url-status=live}}</ref> معاشي ترقي تقريباً مڪمل طور تي تيل ۽ قدرتي گئس جي صنعتن تي ٻڌل رهي آهي، جن جي شروعات 1940ع ۾ ٿي.<ref>{{cite web |url=http://www.onlineqatar.com/info/tourist-info.aspx |title=Qatar tourist guide |access-date=14 February 2012 |archive-date=16 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616153325/https://www.onlineqatar.com/info/tourist-info.aspx |url-status=live }}</ref> قطر [[مائع قدرتي گئس]] جو دنيا جو سڀ کان وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي.<ref name="strangepow">{{cite magazine|title=The Strange Power of Qatar by Hugh Eakin|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/oct/27/strange-power-qatar/?pagination=false|magazine=The New York Review of Books|access-date=16 June 2013|archive-date=6 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906071533/http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/oct/27/strange-power-qatar/?pagination=false|url-status=live}}</ref> 2012ع ۾ اندازو لڳايو ويو ته ايندڙ ڏهن سالن دوران قطر توانائي جي شعبي ۾ 120 ارب آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ سيڙپڪاري ڪندو.<ref>{{cite web |url=http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf |title=Doing Business in Qatar: 2012 Country Commercial Guide for U.S. Companies |publisher=US & Foreign Commercial Service And US Department of State |access-date=7 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116235824/http://export.gov/qatar/static/2012%20CCG%20Qatar%20Final_Latest_eg_qa_050999.pdf |archive-date=16 January 2013 }}</ref> ملڪ [[پيٽروليم برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم]] (اوپيڪ) جو ميمبر هو، جنهن ۾ اهو 1961ع ۾ شامل ٿيو ۽ جنوري 2019ع ۾ ان مان نڪري ويو.<ref>{{cite web |title=OPEC Member Countries |url=https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/25.htm |publisher=Organization of Petroleum Exporting Countries |access-date=20 January 2019 |archive-date=8 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208202051/https://www.opec.org/opec_web/en/about_us/25.htm |url-status=live }}</ref> 2012ع ۾ قطر لڳاتار ٽئين ڀيري دنيا جي امير ترين ملڪ جو اعزاز برقرار رکيو (في فرد آمدني جي بنياد تي)، جڏهن ته اهو پهريون ڀيرو 2010ع ۾ [[لگزمبرگ]] کان اڳتي نڪتو هو. [[واشنگٽن]] ۾ قائم ''انسٽيٽيوٽ آف انٽرنيشنل فنانس'' پاران شايع ٿيل مطالعي موجب، 2012ع ۾ خريداري قوت برابري (PPP) جي حساب سان في فرد مجموعي ملڪي پيداوار 106,000 آمريڪي ڊالر (387,000 قطري ريال) هئي، جنهن جي نتيجي ۾ ملڪ دنيا جي امير ترين ملڪ طور پنهنجي حيثيت برقرار رکي. لگزمبرگ لڳ ڀڳ 80,000 آمريڪي ڊالر سان ٻئي نمبر تي، جڏهن ته [[سنگاپور]] تقريباً 61,000 آمريڪي ڊالر في فرد آمدني سان ٽئين نمبر تي هو. مطالعي مطابق، 2012ع ۾ قطر جي مجموعي ملڪي پيداوار 182 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا قدرتي گئس جي برآمدن ۾ واڌ ۽ تيل جي بلند قيمتن سبب تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي. 2012ع ۾ ملڪ جي آبادي 1.8 ملين هئي. [[File:Doha City, UNCTAD XIII (7115124733).jpg|thumb|[[دوحا]] جو ڪاروباري ضلعو]] 2005ع ۾ قائم ڪيل [[قطر انويسٽمينٽ اٿارٽي]] ملڪ جو [[خودمختيار دولت فنڊ]] آهي، جيڪو پرڏيهي سيڙپڪاري ۾ ماهر آهي.<ref>{{cite web|last=Kortekaas |first=Vanessa |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/90b2885a-3d85-11e3-9928-00144feab7de.html#axzz2kYginHGM |title=New Qatar emir shakes up sovereign wealth fund |work=Financial Times |date=28 October 2013 |access-date=30 December 2013}}</ref> 2012ع ۾ 115 ارب آمريڪي ڊالرن جي اثاثن سان، قطر انويسٽمينٽ اٿارٽي دنيا جي خودمختيار دولت فنڊن ۾ ٻارهين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web |last1=Greenfield |first1=Beth |title=The World's Richest Countries |url=https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |work=Forbes |access-date=10 September 2017 |archive-date=31 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131151855/https://www.forbes.com/sites/bethgreenfield/2012/02/22/the-worlds-richest-countries/ |url-status=live }}</ref> تيل ۽ قدرتي گئس جي صنعت مان حاصل ٿيندڙ اربين ڊالرن جي بچت کي قطري حڪومت آمريڪا، يورپ ۽ [[ايشيا-پئسفڪ]] ۾ سيڙپڪاري لاءِ استعمال ڪيو آهي. [[قطر هولڊنگ]]، قطر انويسٽمينٽ اٿارٽي جو عالمي سيڙپڪاري وارو بازو آهي. 2009ع کان وٺي قطر هولڊنگ کي رياست کان هر سال 30 کان 40 ارب آمريڪي ڊالر مليا آهن. 2014ع مطابق، ان جون دنيا جي مختلف ادارن ۽ ڪمپنين جهڙوڪ [[ويلنٽينو ايس پي اي]]، [[سيمنز]]، [[پرينٽامپ]]، [[هيروڊز]]، [[دي شارڊ]]، [[بارڪليز بئنڪ]]، [[هيٿرو هوائي اڏو]]، [[پيرس سينٽ جرمن ايف سي]]، [[ووڪس ويگن گروپ]]، [[رائل ڊچ شيل]]، [[بئنڪ آف آمريڪا]]، [[ٽفني اينڊ ڪمپني]]، [[زرعي بئنڪ آف چائنا]]، [[سينسبريز]]، [[بليڪ بيري]]<ref>{{cite web |url=http://www.berryreview.com/2013/11/06/quatar-holding-llc-among-investors-in-blackberrys-1-billion-convertible-debt/ |title=Qatar Holding LLC Among Investors in BlackBerrys $1 Billion Convertible Debt |publisher=Berryreview.com |date=6 November 2013 |access-date=30 December 2013 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010092113/http://www.berryreview.com/2013/11/06/quatar-holding-llc-among-investors-in-blackberrys-1-billion-convertible-debt/ |url-status=live }}</ref> ۽ [[سينٽينڊر برازيل]] ۾ سيڙپڪاري موجود هئي.<ref>{{cite web|last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/2b1628f4-40b3-11e3-ae19-00144feabdc0.html#axzz2kYkTnRz9 |title=Qatar fund quietly builds $1bn Bank of America stake |work=Financial Times |date=30 October 2013 |access-date=30 December 2013}}</ref><ref>{{cite web |last=Hall |first=Camilla |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/2/dc99ef1e-de45-11e2-9b47-00144feab7de.html#slide0 |title=Qatar: what's next for the world's most aggressive deal hunter? |work=Financial Times |date=4 July 2013 |access-date=30 December 2013 |archive-date=19 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619043411/http://www.ft.com/intl/cms/s/2/dc99ef1e-de45-11e2-9b47-00144feab7de.html#slide0 |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ ڪمپنين کان سواءِ ٻين تي ڪو به ٽيڪس لاڳو ناهي،<ref>{{cite web |url=https://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Business+and+Finance/taxsystem |title=Information About Education, Economy, Health, IT and Tourism in Qatar |publisher=Portal.www.gov.qa |access-date=24 May 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806162658/https://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Business+and+Finance/taxsystem |url-status=live }}</ref> پر اختيارين غير صحتمند خوراڪ (جنڪ فوڊ) ۽ عيش و عشرت جي شين تي ٽيڪس لاڳو ڪرڻ جا منصوبا ظاهر ڪيا. اهي ٽيڪس اهڙين شين تي لاڳو ٿيڻا هئا جيڪي انساني صحت لاءِ نقصانڪار سمجهيون وڃن ٿيون، جهڙوڪ تيز تيار ٿيندڙ خوراڪ، تمباڪو جون شيون ۽ نرم مشروبات. انهن شروعاتي ٽيڪسن جو نفاذ تيل جي قيمتن ۾ گهٽتائي ۽ 2016ع ۾ ملڪ کي پيش آيل بجيٽ خساري جو نتيجو سمجهيو ويو. ان کان علاوه، 2016ع دوران تيل واري شعبي ۽ ٻين سرڪاري ادارن ۾ نوڪرين ۾ به گهٽتائي ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=https://dohanews.co/taxes-on-junk-food-luxury-items-to-be-rolled-out-in-qatar-soon/|title=Taxes on junk food, luxury items to be rolled out in Qatar soon|date=16 February 2017|access-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519042210/https://dohanews.co/taxes-on-junk-food-luxury-items-to-be-rolled-out-in-qatar-soon/|archive-date=19 May 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dohanews.co/tag/layoffs/|title=layoffs Archives – Doha News|website=Doha News|access-date=5 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170519071058/https://dohanews.co/tag/layoffs/|archive-date=19 May 2017|url-status=dead}}</ref> قطر نيشنل ويزن 2030ع جي حصي طور، ملڪ پنهنجي معيشت کي تيل ۽ قدرتي گئس تي گهٽ ڀاڙيندڙ بڻائڻ لاءِ مختلف صنعتن کي ترقي ڏئي رهيو آهي. تعليم، سياحت ۽ سائي توانائي سان لاڳاپيل منصوبن ۾ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪئي پئي وڃي. قطر سائي توانائي تي خاص ڌيان ڏئي رهيو آهي ۽ 2030ع تائين پنهنجي توانائي جو 20 سيڪڙو شمسي توانائي مان حاصل ڪرڻ جو هدف رکي ٿو. معاشي تبديليءَ جي هن عمل سان سياحت جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي، جيڪا مجموعي ملڪي پيداوار ۾ واڌ آڻي رهي آهي ۽ ملڪ کي تيل جي برآمدن تي گهٽ ڀاڙڻ ۾ مدد ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web | url=https://www.britannica.com/place/Doha | title=Doha &#124; City, Qatar, Map, & History &#124; Britannica }}</ref><ref name="MOFA"/> ===توانائي=== {{main|قطر ۾ توانائي }} 2016ع مطابق، قطر وٽ ثابت ٿيل [[ملڪن موجب ثابت ٿيل تيل جا ذخيرا|تيل جا ذخيرا]] 25.2 ارب بيرل هئا، جنهن جي بنياد تي اهو دنيا ۾ تيرهين نمبر تي هو ۽ اهي دنيا جي ڪل ثابت ٿيل ذخيرن جو تقريباً 1.53 سيڪڙو هئا.<ref>{{Cite web |title=Qatar Oil Reserves, Production and Consumption Statistics |url=https://www.worldometers.info/oil/qatar-oil/ |access-date=2 April 2025 |website=Worldometer |language=en}}</ref> قطر وٽ [[قطر ۾ قدرتي گئس|قدرتي گئس]] جا ثابت ٿيل ذخيرا دنيا ۾ ٽئين نمبر تي آهن، جيڪي 250 ٽريلين ڪعبي فوٽ (7,000 ڪلوميٽر³) کان وڌيڪ آهن. 1991ع ۾ نارٿ فيلڊ گئس ترقياتي منصوبي جي پهرئين مرحلي، جنهن جي لاڳت 1.5 ارب آمريڪي ڊالر هئي، جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ معيشت کي وڏي هٿي ملي. 1996ع ۾ ''قطر گئس'' منصوبي جاپان ڏانهن [[مائع قدرتي گئس]] برآمد ڪرڻ شروع ڪئي. قطر جا ڳرا صنعتي منصوبا، جيڪي سڀئي [[ام سعيد]] ۾ قائم آهن، انهن ۾ روزانو 50,000 بيرل (8,000 م³) گنجائش واري ريفائنري، يوريا ۽ امونيا تي ٻڌل ڀاڻ جو ڪارخانو، فولاد جو ڪارخانو ۽ پيٽروڪيميڪل پلانٽ شامل آهن. اهي سڀئي صنعتون ٻارڻ طور قدرتي گئس استعمال ڪن ٿيون. انهن مان گهڻا منصوبا يورپي ۽ جاپاني ڪمپنين ۽ سرڪاري ملڪيت واري [[قطر انرجي]] جي گڏيل شراڪت سان هلن ٿا. آمريڪا قطر جي تيل ۽ گئس جي صنعت لاءِ وڏو سامان فراهم ڪندڙ ملڪ آهي، ۽ آمريڪي ڪمپنيون نارٿ فيلڊ گئس جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيون آهن.<ref name="bdlive.co.za">{{cite web |author=Simon Lincoln Reader |date=12 November 2013 |title=Qatar shows how money can solve most problems |url=http://www.bdlive.co.za/opinion/columnists/2013/11/12/qatar-shows-how-money-can-solve-most-problems |access-date=30 December 2013 |publisher=Bdlive.co.za |archive-date=9 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209192146/http://www.bdlive.co.za/opinion/columnists/2013/11/12/qatar-shows-how-money-can-solve-most-problems |url-status=live }}</ref> [[File:Mesaieed Industrial Area panoramic view at night.png|thumb|[[مسيعيد صنعتي علائقو]]]] 2008ع ۾ قطر [[قطر نيشنل ويزن 2030]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايندڙ ٻن ڏهاڪن دوران قطر لاءِ ماحولياتي ترقي کي چئن بنيادي مقصدن مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref name="Qatar National Vision 2030" /> نيشنل ويزن ۾ واعدو ڪيو ويو ته مقامي ۽ عالمي ماحول جي تحفظ لاءِ تيل تي ٻڌل توانائي جا پائيدار متبادل وسيلا ترقي ڏنا ويندا.<ref name="Qatar National Vision 2030">{{cite web|title=Qatar National Vision 2030 |url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |publisher=Ministry of Development Planning and Statistics |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113150935/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/qatar_national_vision |archive-date=13 November 2012 }}</ref> قطر ايندڙ ٻن ڏهاڪن لاءِ قابل تجديد توانائي جي وسيلن ۾ سيڙپڪاري کي ملڪ جو هڪ اهم مقصد بڻايو آهي. 2030ع تائين قطر اهو هدف مقرر ڪيو آهي ته پنهنجي ڪل توانائي جو 20 سيڪڙو شمسي توانائي مان حاصل ڪندو.<ref name="oxford1">{{cite web|url=https://oxfordbusinessgroup.com/news/qatar-gets-serious-about-solar|title=Qatar gets serious about solar|publisher=Oxford Business Group|date=21 April 2017|access-date=6 July 2018|archive-date=19 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119233210/https://oxfordbusinessgroup.com/news/qatar-gets-serious-about-solar|url-status=live}}</ref> ملڪ [[فوٽو وولٽائيڪ نظام]] مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ سازگار حيثيت رکي ٿو، ڇاڪاڻ ته هتي سالياني عالمي افقي شمسي شعاعن جي شدت تقريباً 2,140 ڪلوواٽ ڪلاڪ في چورس ميٽر آهي. ان کان علاوه، سڌي شمسي شعاعن جو ساليانو مقدار تقريباً 2,008 ڪلوواٽ ڪلاڪ في چورس ميٽر آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ [[مرڪوز شمسي توانائي]] مان پڻ مؤثر فائدو وٺي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.marhaba.qa/qatars-solar-energy-ambitions/|title=Qatar's Solar Energy Ambitions|publisher=Marhaba|date=10 November 2016|access-date=6 July 2018|archive-date=7 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707062546/https://www.marhaba.qa/qatars-solar-energy-ambitions/|url-status=dead}}</ref> [[قطر فائونڊيشن]] شمسي توانائي جي هدفن کي حاصل ڪرڻ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪيو آهي. هن ''قطر سولر'' قائم ڪيو، جنهن [[قطر ڊولپمينٽ بئنڪ]] ۽ جرمن ڪمپني [[سولر ورلڊ]] سان گڏيل منصوبي ذريعي ''قطر سولر ٽيڪنالاجيز'' (QSTec) قائم ڪئي. 2017ع ۾ QSTec [[راس لفان]] ۾ پنهنجي پولي سليڪان ڪارخاني کي ڪم شروع ڪرايو. هن ڪارخاني جي شمسي توانائي پيدا ڪرڻ جي گنجائش 1.1 ميگاواٽ آهي.<ref name="oxford1" /> قطر [[قطرائيزيشن]] نالي هڪ سرگرم پروگرام تي عمل ڪري رهيو آهي، جنهن تحت سڀئي گڏيل شراڪتي صنعتون ۽ سرڪاري کاتا ڪوشش ڪن ٿا ته قطري شهرين کي وڌيڪ بااختيار عهدن تي مقرر ڪيو وڃي. پرڏيهي ملڪن مان تعليم حاصل ڪري واپس ايندڙ قطرين جو انگ وڌي رهيو آهي، جن مان ڪيترن آمريڪا ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، ۽ اهي اڳ پرڏيهي ملازمن وٽ موجود اهم عهدن تي مقرر ٿي رهيا آهن. پرڏيهي مزدورن جي آمد کي ضابطي ۾ رکڻ لاءِ قطر گذريل ڪجهه سالن دوران پنهنجي پرڏيهي افرادي قوت جي انتظامي نظام کي وڌيڪ سخت بڻايو آهي. قطر جي سخت داخلا ۽ اميگريشن قانونن ۽ ضابطن جو بنيادي سبب قومي سلامتي آهي.<ref name="bdlive.co.za" /> 2 مارچ 2026ع تي، [[2026ع ايران جنگ]] جي ٽئين ڏينهن، قطري بچاءَ واري وزارت اعلان ڪيو ته [[راس لفان صنعتي شهر]] ۽ [[مسيعيد صنعتي علائقو]] تي ايران جي ٻن ڊرونن حملو ڪيو. ان کان ٿوري دير پوءِ [[قطر انرجي]] اعلان ڪيو ته هن قدرتي گئس ۽ ان سان لاڳاپيل سڀني شين جي پيداوار روڪي ڇڏي آهي، جنهن بابت ٻڌايو ويو ته اهو توانائي واري وزير [[سعد شريده الڪعبي]] جي هدايت تي ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Stapczynski|first=Stephen|last2=Liao|first2=Ruth|last3=El Wardany|first3=Salma|date=2026-03-04|title=Qatar's Hard-Won Reputation as Safest Gas Supplier Lost in Days|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-04/iran-war-dents-qatar-s-reputation-as-lng-s-safest-bet|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]}}</ref> بعد ۾ ڪمپني اعلان ڪيو ته اها خريد ڪندڙن سان ڪيل معاهدن تي [[فورس ميجور]] لاڳو ڪري رهي آهي، جڏهن ته [[رائٽرز]] سان ڳالهائيندڙ اندروني ذريعن موجب جلد ئي گئس کي مائع بڻائڻ وارو عمل به بند ڪيو ويندو ۽ ان کي ٻيهر شروع ڪرڻ ۾ ڪيترائي هفتا لڳندا.<ref>{{Cite web |last=Rashad|first=Marwa|date=2026-03-04|title=Exclusive: Qatar shuts gas liquefaction, will take weeks to restart, sources say|url=https://www.reuters.com/business/energy/qatarenergy-declares-force-majeure-lng-shipments-2026-03-04/|website=[[Reuters]]}}</ref> انهن اعلانن کان پوءِ عالمي منڊي ۾ گئس جون قيمتون وڌي ويون، جنهن بابت تجزيه نگارن جو چوڻ هو ته اهو ايران جي حڪومت جي ان منصوبي جو حصو آهي، جنهن جو مقصد جنگ بند ڪرائڻ لاءِ دنيا تي دٻاءُ وجهڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Farchy|first=Jack|last2=Longley|first2=Alex|last3=Azevedo Rocha|first3=Priscila|last4=Gorrivan|first4=Charles|last5=Lee|first5=Julian|date=2026-03-03|title=Trump's War on Iran Has Traders Staring Down an Energy Crisis|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-03/why-oil-price-surge-is-limited-after-trump-s-iran-strikes|website=[[Bloomberg News|Bloomberg]]}}</ref> 6 مارچ تي سعد شريده الڪعبي خبردار ڪيو ته جيڪڏهن جنگ جاري رهي ته نار واري علائقي جا ٻيا توانائي پيدا ڪندڙ ملڪ به برآمدون روڪڻ ۽ [[فورس ميجور]] لاڳو ڪرڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا، ۽ اهو ته "ان سان دنيا جون معيشتون متاثر ٿي وينديون." <ref>{{Cite news |last=England |first=Andrew |last2=Moore |first2=Malcolm |date=2026-03-06 |title=Qatar warns war will force Gulf to stop energy exports 'within days' |url=https://www.ft.com/content/be122b17-e667-478d-be19-89d605e978ea |access-date=2026-03-06 |work=Financial Times}}</ref> هن اعلان کان پوءِ عالمي تيل جون قيمتون وڌي ويون.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Oil price jumps after Qatar minister warns all Gulf production could stop |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy031ylgepro |access-date=2026-03-06 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref> 6 مارچ تي رپورٽ آئي ته [[بلومبرگ نيوز]] ۽ ٽوڪيو جي ''انرجي اڪنامڪس اينڊ سوسائٽي ريسرچ انسٽيٽيوٽ'' پاران سيٽلائيٽ تصويرن جي تجزيي موجب قطر جي مکيه گئس مرڪز [[راس لفان]] کي ان "بي مثال بندش" کان اڳ ڪو به نقصان نه پهتو هو، جنهن سبب ٻارڻ جون عالمي قيمتون وڌي ويون هيون.<ref>{{Cite web |last=Liao |first=Ruth |last2=Stapczynski |first2=Stephen |date=2026-03-07 |title=Qatar's Main LNG Equipment Intact, Satellite Analysis Shows |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-03-06/qatar-s-main-lng-equipment-intact-satellite-analysis-shows |website=[[Bloomberg News]]}}</ref> ===سياحت=== {{main|قطر جا سياحتي ماڳ}} {{Multiple image | total_width = 200 | align = left | direction = vertical | width = tt | image1 = Grid Qatar Aerials Day 01 N1A4476 Wip 4.jpg | alt1 = | caption1 = قطر جي [[بنانا ٻيٽ (قطر)|بنانا ٻيٽ]] تي سياحتي تفريح گاهه }} قطر سياحت جي شعبي ۾ دنيا جي تيزي سان ترقي ڪندڙ ملڪن مان هڪ آهي. [[عالمي سياحت درجابندي#وچ اوڀر|عالمي سياحت جي درجابندي]] موجب، 2017ع دوران 2.3 ملين کان وڌيڪ بين الاقوامي سياحن قطر جو دورو ڪيو. [[قطر جي ويزا پاليسي]] ۾ تازين سڌارن، جن تحت 88 ملڪن جي شهرين کي بنا ويزا ۽ بنا ڪنهن فيس جي ملڪ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏني وئي، سبب قطر [[وچ اوڀر]] جي سڀ کان وڌيڪ کليل ملڪن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite journal|url=https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284420896|title=Tourism in the MENA Region|access-date=7 March 2019|journal=World Tourism Organization|year=2019|doi=10.18111/9789284420896|isbn=9789284420896|s2cid=242610756|archive-date=10 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200510100056/https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284420896|url-status=live|url-access=subscription}}</ref> [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]] جي ''ٽريول اينڊ ٽوئرزم مقابلي واري سروي 2019ع'' موجب قطر کي وچ اوڀر جي مارڪيٽ واري ماحول جي لحاظ کان مٿين اٺن ملڪن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.trade.gov/market-intelligence/qatar-travel-and-tourism|title=Qatar Travel and Tourism|website=www.trade.gov|date=7 September 2022|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228064946/https://www.trade.gov/market-intelligence/qatar-travel-and-tourism|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://worldtourismforum.net/tourism-in-qatar/|title=Tourism in Qatar|work=World Tourism Forum Institute |date=3 November 2020|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228064950/https://worldtourismforum.net/tourism-in-qatar/|url-status=live |author1=Admin }}</ref> دوحا دنيا جي تيزي سان وڌندڙ هوٽلن ۽ مهمان نوازي جي منڊين مان هڪ آهي. 2010ع ۾ عالمي ڪپ جي ميزباني حاصل ڪرڻ کان پوءِ بنيادي ڍانچي تي 220 ارب آمريڪي ڊالر خرچ ڪرڻ سان هن شعبي کي وڏي هٿي ملي. ملڪ جي جاگرافيائي بيهڪ پڻ هوٽلن جي ترقي ۾ مددگار ثابت ٿي. 2022ع جي پهرين ڇهن مهينن دوران 729,000 کان وڌيڪ بين الاقوامي سياح ملڪ ۾ آيا، جيڪو 2021ع جي سڄي سال جي ڀيٽ ۾ 19 سيڪڙو واڌ هئي، ۽ حڪومت جو مقصد آهي ته 2030ع تائين سياحت جو حصو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جو 12 سيڪڙو بڻايو وڃي.<ref>{{Cite web|url=https://www.euronews.com/next/2022/11/23/qatars-220-billion-tourism-boost-will-it-pay-off|title=Qatar's $220 billion tourism boost, will it pay off?|date=23 November 2022|website=euronews|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228064947/https://www.euronews.com/next/2022/11/23/qatars-220-billion-tourism-boost-will-it-pay-off|url-status=live}}</ref> دوحا ۾ سياحتي صنعت تيزي سان ترقي ڪئي آهي، جنهن ان کي عالمي سياحن لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائي ڇڏيو آهي. [[اسلامي فن جو عجائب گهر]]، [[سوق واقف]] ۽ [[ڪتارا ثقافتي ڳوٺ]] گهمڻ لاءِ سڀ کان مشهور هنڌن مان آهن. 88 ملڪن جا شهري بنا ويزا قطر ۾ داخل ٿي سگهن ٿا، جنهن سبب اهو وچ اوڀر جي سڀ کان وڌيڪ آسان رسائي وارن سياحتي ماڳن مان هڪ بڻجي ويو آهي. حڪومت جو مقصد آهي ته 2030ع تائين سياحت جو حصو مجموعي ملڪي پيداوار جو 12 سيڪڙو ڪيو وڃي، جنهن ۾ 2022ع جي [[2022ع فيفا عالمي ڪپ]] ۽ ايندڙ [[2030ع ايشيائي رانديون]] جهڙن وڏن راندين جي مقابلن جي ميزباني پڻ اهم ڪردار ادا ڪندي.<ref name="visitqatar">{{Cite web|url=https://visitqatar.com|title=Visit Qatar – Official Website|website=visitqatar.com}}</ref> ملڪ عالمي معيار جي راندين ۽ ڪاروباري سياحت ۾ به وڏي واڌ ڏسڻ جي راهه تي آهي، ڇاڪاڻ ته اهو [[2030ع ايشيائي رانديون]] ۽ [[2022ع فيفا عالمي ڪپ]] جهڙن وڏن عالمي مقابلن جي ميزباني ڪري چڪو آهي يا ڪندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.invest.qa/en/sectors-and-opportunities/tourism|title=Tourism|website=www.invest.qa|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228064947/https://www.invest.qa/en/sectors-and-opportunities/tourism|url-status=live}}</ref> [[قطر ايئرويز]] ۽ [[حمد بين الاقوامي هوائي اڏو]] مسافرن کي دنيا جي بهترين آمدرفت جي سهولتن مان هڪ مهيا ڪن ٿا، جنهن سبب قطر ۾ سياحت کي وڌيڪ فروغ مليو آهي. قطر جي تحقيقي اداري ''گلف نيوز'' تازن سالن جي انگن اکرن ۽ ايندڙ واقعن جي جائزي کان پوءِ اڳڪٿي ڪئي هئي ته ملڪ 2020ع تائين پرڏيهي سياحن کي متوجهه ڪري 11 ارب 900 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪندو. هن واڌ جو بنيادي سبب مهمان نوازي جي شعبي جي ترقي ۽ ملڪ جي ثقافت ڏانهن وڌندڙ ڌيان قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/qatar-world-cup-2022/things-to-do/visiting-qatar-during-the-fifa-world-cup-here-are-eleven-wonderful-things-to-see-1.1664895146718|title=Visiting Qatar during the FIFA World Cup? Here are eleven wonderful things to see|date=4 October 2022|website=gulfnews.com|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228064947/https://gulfnews.com/qatar-world-cup-2022/things-to-do/visiting-qatar-during-the-fifa-world-cup-here-are-eleven-wonderful-things-to-see-1.1664895146718|url-status=live}}</ref> ===آمدرفت=== {{Main|قطر ۾ آمدرفت|قطر جي جاگرافي}} {{multiple image | direction = vertical | image1 = Hamad International Airport Doha Qatar 6.jpg | caption1 = [[حمد بين الاقوامي هوائي اڏو]] | width1 = 215 | image2 = QTR A7-APA A380!137 EDHI 16-04-14.jpg | caption2 = [[قطر ايئرويز]] جو [[ايئربس اي 380]]. قطر ايئرويز دنيا جي وڏين هوائي ڪمپنين مان هڪ آهي، جيڪا پنهنجي بنيادي مرڪز [[دوحا]] مان 150 کان وڌيڪ بين الاقوامي منزلن کي ڳنڍي ٿي. | width2 = 215 }} قطر عالمي رابطن کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ ۽ اقتصادي ترقي جي حمايت لاءِ پنهنجي آمدرفت جي بنيادي ڍانچي ۾ نمايان ترقي ڪئي آهي. اهم منصوبن ۾ [[حمد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (HIA) جي توسيع، [[قطر ايئرويز]] جي هوائي ٻيڙيءَ جي واڌ، ۽ [[حمد بندرگاهه]] جي ترقي شامل آهن. حمد بين الاقوامي هوائي اڏي کي وڌندڙ مسافرن جي تعداد کي سنڀالڻ لاءِ وڏي پيماني تي وڌايو ويو آهي. 2022ع ۾ شروع ڪيل پهرئين مرحلي ۾ نئون ٽرمينل، هوٽل ۽ [[آرچرڊ]] نالي استوائي باغ شامل ڪيو ويو. ايندڙ مرحلي جو مقصد مسافرن جي گنجائش 70 ملين تائين وڌائڻ آهي، جنهن ۾ نئون مال برداري ٽرمينل پڻ شامل هوندو.<ref>{{Cite web |title=#FutureQatar: A hub for connectivity in a globalised world |url=https://imo.gov.qa/media-centre/insights/futureqatar--a-hub-for-connectivity-in-a-globalised-world |access-date=2 April 2025 |website=imo.gov.qa |language=en}}</ref> قطر ايئرويز 2011ع، 2012ع، 2015ع، 2017ع ۽ 2019ع ۾ ''سال جي بهترين هوائي ڪمپني'' جو اعزاز حاصل ڪيو، ۽ ان ۾ 46,000 کان وڌيڪ ماڻهو ملازم آهن.<ref>{{cite web |title=About Qatar Airways |url=https://www.qatarairways.com/en-us/about-qatar-airways.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209004150/https://www.qatarairways.com/en-us/about-qatar-airways.html |archive-date=9 December 2019 |access-date=17 November 2019 |website=www.qatarairways.com}}</ref><ref>{{cite web |date=9 October 2019 |title=Qatar Airways Business Class Review: Food, Seats, Fare and More |url=https://gulf.asia/qatar-airways-business-class/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117055458/https://gulf.asia/qatar-airways-business-class/ |archive-date=17 November 2019 |access-date=17 November 2019 |website=Gulf Guide |language=en-US}}</ref> قطر ايئرويز ايندڙ پنجن کان ڇهن سالن دوران سالياني مسافرن جو انگ 50 ملين مان وڌائي 80 ملين ڪرڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ نوان هوائي جهاز خريد ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اميد ڪئي وڃي ٿي ته هن توسيع سان هوائي ڪمپني جو عالمي نيٽ ورڪ ۽ خدمتون وڌيڪ مضبوط ٿينديون.<ref>{{Cite news |last1=Cornish |first1=Chloe |last2=Georgiadis |first2=Philip |date=9 March 2025 |title=Qatar Airways' breakneck growth will slow after next big plane order, says CEO |url=https://www.ft.com/content/ed886915-7548-4856-bb95-3fead41f2190 |access-date=2 April 2025 |work=Financial Times}}</ref> [[File:Al Wahda Arches Qatar Architect Erik Behrens Aerial Photo.jpg|thumb|left|upright|[[الوحيدہ آرچز]]، [[لوسيل]] ايڪسپريس وي مٿان]] قطر يورپ ۽ چين يا آفريڪا جي وچ ۾ واپار ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ لاءِ پنهنجي لاجسٽڪس ۽ بندرگاهن کي تيزي سان فعال بڻائي رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=CG of Qatar in Guangzhou: Belt and Road Initiative will change the world {{!}} GDToday |url=https://www.newsgd.com/node_20ec43c632/75c0c810be.shtml |access-date=2 April 2025 |website=www.newsgd.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Background of the 21st Century Maritime Silk Road – Xinhua Silk Road |url=https://en.imsilkroad.com/p/312934.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008190401/https://en.imsilkroad.com/p/312934.html |archive-date=8 October 2024 |access-date=2 April 2025 |website=en.imsilkroad.com |language=en |url-status=live }}</ref> ان مقصد لاءِ حمد بندرگاهه جهڙن بندرگاهن کي تيزي سان وڌايو پيو وڃي ۽ انهن جي ٽيڪنالاجي ۾ سيڙپڪاري ڪئي پئي وڃي.<ref>{{Cite web |first1=Maddalena |last1=Procopio |first2=Corrado |last2=Čok |date=24 March 2025 |title=Diversification nations: The Gulf way to engage with Africa |url=https://ecfr.eu/publication/diversification-nations-the-gulf-way-to-engage-with-africa/ |access-date=2 April 2025 |website=[[European Council on Foreign Relations]] |language=en-GB}}</ref> ملڪ تاريخي طور ۽ هن وقت به سامونڊي [[ريشم واري واٽ]] جو حصو آهي، جيڪا چين جي سامونڊي ڪناري کان شروع ٿي، هندستان جي ڏاکڻي ڇيڙي کان ٿيندي [[ممباسا]] تائين وڃي ٿي، اتان [[ڳاڙهو سمنڊ]] ۽ [[سوئيز ڪئنال]] وسيلي [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ داخل ٿئي ٿي، ۽ پوءِ مٿئين ايڊرياٽڪ علائقي ۾ اتر اٽلي جي مرڪز [[ٽريسٽي]] تائين پهچي ٿي، جتان [[مرڪزي يورپ]]، اوڀر يورپ ۽ [[اتر سمنڊ]] ڏانهن ريلوي رابطا موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.gulf-times.com/story/646676/Milaha-showcases-its-digital-transformation-at-Qat|title=Milaha showcases its digital transformation at Qatar Silk Road Exhibition|date=5 November 2019|website=Gulf-Times|access-date=27 March 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224041622/https://gulf-times.com/story/646676/Milaha-showcases-its-digital-transformation-at-Qat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0009445519895612|title=China–Qatar Strategic Partnership and the Realization of One Belt, One Road Initiative|first=Mordechai|last=Chaziza|date=14 February 2020|journal=China Report|volume=56|issue=1|pages=78–102|doi=10.1177/0009445519895612|s2cid=212800716|access-date=14 June 2022|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211145116/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0009445519895612|url-status=live|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2830706&language=en|title=KUNA : Qatar, Kuwait critical partners in China's Silk Road Initiative – Communications – 03/11/2019|website=www.kuna.net.kw|access-date=27 March 2021|archive-date=15 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210515153916/https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=2830706&language=en|url-status=live}}</ref> [[حمد بندرگاهه]] قطر جو مکيه سامونڊي بندرگاهه آهي، جيڪو دوحا جي ڏکڻ ۾ ام الحول واري علائقي ۾ واقع آهي. هن بندرگاهه جي تعمير 2010ع ۾ شروع ٿي ۽ ڊسمبر 2016ع ۾ ان کي عملي طور ڪم لاءِ کوليو ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/video/news/2017/09/qatar-emir-officially-inaugurates-hamad-port-170905110351179.html|title=Qatar's emir officially inaugurates Hamad Port|publisher=Al Jazeera|date=5 September 2017|access-date=5 September 2017|archive-date=7 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507005912/https://www.aljazeera.com/video/news/2017/09/qatar-emir-officially-inaugurates-hamad-port-170905110351179.html|url-status=live}}</ref> هي بندرگاهه هر سال 7.8 ملين ٽن سامان سنڀالڻ جي صلاحيت رکي ٿو، ۽ هتان گذرندڙ واپار جو وڏو حصو خوراڪ ۽ تعميراتي سامان تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="reuters1">{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-gulf-qatar-port-idUKKBN19624H|title=Gulf crisis a "blessing in disguise" for Qatar seaport|author=John Davison|work=Reuters|date=15 June 2017|access-date=23 July 2017|archive-date=16 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171016003513/http://www.reuters.com/article/uk-gulf-qatar-port-idUKKBN19624H|url-status=live}}</ref> اترئين سامونڊي ڪناري تي [[راس لفان بندرگاهه]] دنيا جي سڀ کان وڏي مائع قدرتي گئس برآمد ڪندڙ سهولت طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://oxfordbusinessgroup.com/analysis/sea-change-state%E2%80%99s-port-facilities-capacity-and-transport-links-are-being-strengthened|title=Qatar strengthens port facilities, capacity and transport links|publisher=Oxford Business Group|year=2016|access-date=6 October 2018|archive-date=26 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226022511/https://oxfordbusinessgroup.com/analysis/sea-change-state%e2%80%99s-port-facilities-capacity-and-transport-links-are-being-strengthened|url-status=dead}}</ref> قطر عوامي آمدرفت جي شعبي ۾ پڻ نمايان ترقي ڪئي آهي، جنهن ۾ [[دوحا ميٽرو]] هن نظام جو سڀ کان اهم حصو آهي. ميٽرو نظام راڄڌاني جي اهم علائقن، جهڙوڪ حمد بين الاقوامي هوائي اڏي ۽ وڏن ڪاروباري مرڪزن کي پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو، جنهن سان ماڻهن کي آسان ۽ تيز آمدرفت جي سهولت ملي ٿي. سڄي علائقي ۾ رابطن کي وڌيڪ بهتر بڻائڻ لاءِ [[قطر ريل]] پاران وڌيڪ توسيعي منصوبا پڻ تيار ڪيا پيا وڃن.<ref name="QR">{{Cite web|url=https://www.qr.com.qa/home|title=QatarRail|website=www.qr.com.qa|access-date=27 November 2024|archive-date=2 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200402103811/https://www.qr.com.qa/home|url-status=dead}}</ref> ==آبادي== {{main|قطر جي آبادي}} {{wide image|Doha skyline banner.jpg|700px|قطر جي گاديءَ ۽ سڀ کان وڏي شهر [[دوحا]] جو شهري منظر}}{{Historical populations|1950|25,000|1960|47,000|1970|110,000|1980|224,000|1990|476,000|2000|592,000|2010|1,856,000|2019|2,832,000|align=right|footnote=ذريعو:{{UN_Population|ref}}}}قطر ۾ ماڻهن جو انگ موسم جي لحاظ کان گهڻو بدلجندو رهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿو. 2020ع ۾ آبادي 2.8 ملين کان وڌيڪ هئي، جنهن ۾ پرڏيهي ماڻهن جي وڏي اڪثريت هئي. رڳو لڳ ڀڳ 340,000 (12 سيڪڙو) ماڻهو قطري شهري هئا، جڏهن ته باقي 2.5 ملين [[پرڏيهي رهواسي]] هئا.<ref>Gulf Labour Markets and Migration (5 June 2025). [https://gulfmigration.grc.net/qatar-population-by-nationality-qatari-non-qatari-at-dates-of-censuses-1970-2020/ "Qatar: Population by nationality (Qatari/ non-Qatari) at dates of censuses (1970-2020)"]. ''gulfmigration.grc.net''. Retrieved 5 November 2025.</ref> [[File:Pearl-Qatar Doha Qatar 11Nov2017 SkySat.jpg|thumb|left|250px|[[دي پرل-قطر|پرل]] ۾ رهائشي عمارتون]]2017ع جي هڪ رپورٽ موجب، [[ڏکڻ ايشيا]] وارن جو گڏيل انگ، جيڪي [[هندستاني ننڍي کنڊ]] جي ملڪن، جن ۾ سري لنڪا به شامل آهي، مان هئا، 1.5 ملين کان وڌيڪ هو (60 سيڪڙو). انهن مان [[قطر ۾ ڀارتي|ڀارتي]] سڀ کان وڏي برادري هئا، جن جو انگ 2017ع ۾ 650,000 هو، ان کان پوءِ 350,000 [[قطر ۾ نيپالي|نيپالي]]، 280,000 [[بنگلاديشي]]، 145,000 [[سري لنڪائي]]، ۽ 125,000 [[قطر ۾ پاڪستاني|پاڪستاني]] هئا. ڏکڻ ايشيائي نسل کان سواءِ ٻين پرڏيهي رهواسين جو حصو قطر جي آبادي جو لڳ ڀڳ 28 سيڪڙو هو، جنهن ۾ سڀ کان وڏو گروهه 260,000 [[قطر ۾ فلپائني|فلپائني]] ۽ 200,000 [[مصري]] هئا، ان کان سواءِ ٻيون ڪيتريون قوميتون به شامل هيون، جن ۾ ٻين عرب ملڪن جا شهري، يورپي وغيره شامل آهن.<ref name="pop">{{cite web |url=http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |title=Population of Qatar by nationality – 2017 report |access-date=7 February 2017 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225053320/http://priyadsouza.com/population-of-qatar-by-nationality-in-2017/ |url-status=dead }}</ref> قطر جا پهريان آباديءَ وارا رڪارڊ 1892ع جا آهن، جيڪي علائقي ۾ عثماني گورنرن طرفان تيار ڪيا ويا. هن مردم شماري جي بنياد تي، جنهن ۾ رڳو شهرن جا رهواسي شامل هئا، 1892ع ۾ آبادي 9,830 هئي.<ref name="Fromhertz2012" /> 1970ع ۾ ٿيل پهرين مردم شماري وقت آبادي 111,133 هئي.<ref name="qsahist">{{cite web|title=History of Census in Qatar|url=http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420182258/http://www.qsa.gov.qa/QatarCensus/HistoryOfCensus.aspx|url-status=dead|archive-date=20 April 2010|publisher=Qatar Statistics Authority|access-date=16 June 2013}}</ref> 2020ع جي مردم شماري ۾ ڪل آبادي 2,846,118 رڪارڊ ڪئي وئي، جنهن مان 2,034,518 مرد ۽ 811,600 عورتون هيون.<ref>{{Cite web |last=National Planning Council |first=State of Qatar |title=Qatar Census 2020 Detailed Results |url=https://www.npc.qa/en/statistics/census2020/Pages/results/default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20250426213600/https://www.npc.qa/en/statistics/census2020/Pages/results/default.aspx |archive-date=26 April 2025 |access-date=2025-11-05 |website=www.npc.qa |language=en |url-status=live }}</ref> مرد مزدورن جي وڏي آمد سبب جنس جي توازن ۾ تبديلي آئي آهي، ۽ عورتون هاڻي آبادي جو رڳو هڪ چوٿون حصو آهن. ===ٻوليون=== عربي سرڪاري ٻولي آهي، جڏهن ته [[قطري عربي]] مقامي لهجو آهي. [[قطري اشارتي ٻولي]] مقامي قطري ٻوڙن جي برادري جي ٻولي آهي. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] عام طور ٻي ٻولي طور استعمال ٿئي ٿي،<ref>{{cite book|last1=Baker|first1=Colin|last2=Jones|first2=Sylvia Prys|title=Encyclopedia of Bilingualism and Bilingual Education|url=https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC|publisher=Multilingual Matters|year=1998|page=429|isbn=978-1853593628|access-date=13 March 2015|archive-date=11 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230211035950/https://books.google.com/books?id=YgtSqB9oqDIC|url-status=live}}</ref> ۽ اها خاص طور واپار ۾ هڪ وڌندڙ [[رابطي جي گڏيل ٻولي]] آهي، ايتري قدر جو انگريزيءَ جي وڌندڙ اثر کان عربي کي بچائڻ لاءِ قدم کنيا پيا وڃن.<ref>{{cite news|last=Guttenplan|first=D. D.|title=Battling to Preserve Arabic From English's Onslaught|url=https://www.nytimes.com/2012/06/11/world/middleeast/11iht-educlede11.html|work=The New York Times|access-date=24 November 2013|date=11 June 2012|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120045411/https://www.nytimes.com/2012/06/11/world/middleeast/11iht-educlede11.html|url-status=live}}</ref> انگريزي قطر جي وڏي پرڏيهي رهواسي برادري سان رابطي لاءِ خاص طور ڪارآمد آهي. طبي برادريءَ ۾، ۽ قطر ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ نرسن جي تربيت جهڙين حالتن ۾، انگريزي رابطي جي گڏيل ٻولي طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|url=http://bild-lida.ca/journal/volume_2_1_2018/tweedie_johnson/|title=Listening instruction and patient safety: Exploring medical English as a lingua franca (MELF) for nursing education|first1=Gregory|last1=Tweedie|first2=Robert|last2=Johnson|access-date=6 January 2018|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803074912/http://bild-lida.ca/journal/volume_2_1_2018/tweedie_johnson/|url-status=live}}</ref> ملڪ جي گهڻ ثقافتي بناوت جي عڪاسي طور ڪيتريون ٻيون ٻوليون به ڳالهايون وڃن ٿيون، جن ۾ [[مليالم]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براهوي ٻولي|براهوي]]، [[هندي]]، [[اردو]]، [[پشتو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]]، [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[نيپالي ٻولي|نيپالي]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[ٽگالوگ ٻولي|ٽگالوگ]]، [[تولو ٻولي|تولو]] ۽ [[انڊونيشيائي ٻولي|انڊونيشيائي]] شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Qatar Facts|url=http://fqoc.hamad.qa/en/venue/about_qatar/about_qatar.aspx|publisher=First Qatar Orthodontic Conference|access-date=23 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712062300/http://fqoc.hamad.qa/en/venue/about_qatar/about_qatar.aspx|archive-date=12 July 2014|url-status=dead}}</ref> ===مذهب=== {{main|قطر ۾ مذهب|قطر ۾ مذهبي آزادي}} [[File:Alwakhra Masjid.jpg|thumb|قطر ۾ مسجد]] [[اسلام]] غالب مذهب آهي ۽ [[رياستي مذهب]] آهي، جيتوڻيڪ اهو ملڪ ۾ عمل ٿيندڙ واحد مذهب نه آهي،<ref>{{cite web|title=Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://m.state.gov/md14011.htm|publisher=US Department of State|quote=The official state religion follows the conservative Wahhabi tradition of the Hanbali school of Islam|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140821170612/http://m.state.gov/md14011.htm|archive-date=21 August 2014}}</ref> ۽ آئين "اخلاقي" حدن اندر ڪنهن به عقيدي تي عمل ڪرڻ جي آزادي جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Qatar |url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/qatar/ |access-date=20 November 2022 |website=United States Department of State |language=en-US |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120150503/https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/qatar/ |url-status=live }}</ref> اڪثر شهري [[وهابيت]] واري [[سلفي]] [[مسلمان]] تحريڪ سان تعلق رکن ٿا،<ref name=wahh>{{cite web|title=Tiny Qatar's growing global clout|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-13229852|publisher=BBC|date=30 April 2011|access-date=12 March 2015|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504024932/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-13229852|url-status=live}}</ref><ref name=insom>{{cite news|title=Qatar's modern future rubs up against conservative traditions|url=https://www.reuters.com/article/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|work=Reuters|date=27 September 2012|access-date=6 July 2021|archive-date=3 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203001518/https://www.reuters.com/article/uk-qatar-modernism-idUSLNE88Q00D20120927|url-status=live}}</ref><ref name=risingreuters>{{cite news|title=Rising power Qatar stirs unease among some Mideast neighbors|url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|work=Reuters|access-date=13 June 2013|date=12 February 2013|archive-date=18 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160118142355/http://www.reuters.com/article/us-qatar-neighbours-idUSBRE91B0R920130212|url-status=live}}</ref> ۽ 5 کان 15 سيڪڙو مسلمان [[شيعه اسلام]] جا پيروڪار آهن، جڏهن ته ٻيا اسلامي فرقا تمام گهٽ تعداد ۾ آهن.<ref>{{cite web|title=2011 Report on International Religious Freedom – Qatar|url=http://www.refworld.org/docid/50210591c.html|publisher=US Department of State|access-date=19 January 2014|archive-date=26 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126141320/https://www.refworld.org/docid/50210591c.html|url-status=live}}</ref> 2020ع ۾ قطر جي ڪل آبادي، جنهن ۾ شهري ۽ غير شهري ٻئي شامل هئا، 75.9 سيڪڙو مسلمان، 12.5 سيڪڙو [[عيسائي]] ۽ 10.6 سيڪڙو [[هندو]] هئي؛ جڏهن ته ٻيا مذهب ۽ مذهبي طور غير وابسته ماڻهو باقي 0.9 سيڪڙو هئا.<ref>Hackett, Conrad; Stonawski, Marcin; Tong, Yunping; Kramer, Stephanie; Fengyan Shi, Anne; Zanetti, Nick (9 June 2025). [https://www.pewresearch.org/religion/feature/religious-composition-by-country-2010-2020/ "Religious Composition by Country, 2010-2020"]. ''Pew Research Center''. Retrieved 5 November 2025.</ref> آئين موجب شريعت قانونسازي جو بنيادي ذريعو آهي.<ref name="con" /><ref name="qat1" /> قطر جي شريعت بابت تشريح بابت چيو وڃي ٿو ته اها پاڙيسري سعودي عرب جيتري "سخت" نه آهي، پر دبئي جيتري "آزاد خيال" به نه آهي.<ref>{{Cite web |last=Dr.Adnan |title=Qatar has edge in European hotel acquisitions |url=https://www.arabisklondon.com/?p=1498 |access-date=20 November 2022 |website=www.arabisklondon.com |date=6 October 2016 |language=en-GB |archive-date=20 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120131905/https://www.arabisklondon.com/?p=1498 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=11 November 2022 |title=Islam in Qatar explained ahead of 2022 World Cup |url=https://www.independent.co.uk/sport/football/islam-qatar-world-cup-2022-b2222975.html |access-date=20 November 2022 |website=The Independent |language=en |archive-date=19 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119120053/https://www.independent.co.uk/sport/football/islam-qatar-world-cup-2022-b2222975.html |url-status=live }}</ref> [[قطر جي اوقاف ۽ اسلامي معاملن واري وزارت]] جو تصور اهو آهي ته "شريعت ۽ ثقافتي ورثي کي هٿي ڏيندي هڪ همعصر اسلامي سماج تعمير ڪيو وڃي".<ref name = "Contempory Sharee’ah">{{cite web |url=https://www.afreno.com/blog/the-ministry-of-awqaf-and-islamic-affairs |title=The Ministry of Awqaf and Islamic Affairs |work=Afreno |date=25 November 2019 |access-date=4 April 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806155422/https://www.afreno.com/blog/the-ministry-of-awqaf-and-islamic-affairs |url-status=live }}</ref> غير مسلمان آبادي لڳ ڀڳ مڪمل طور غير شهرين تي مشتمل آهي. 2008ع کان عيسائين کي حڪومت طرفان عطيو ڪيل زمين تي گرجا گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.christianpost.com/news/christians-to-welcome-qatars-first-christian-church-31302/ |title=Christians to Welcome Qatar's First Christian Church |publisher=Christianpost.com |date=24 February 2008 |access-date=22 January 2013 |archive-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121015057/https://www.christianpost.com/news/christians-to-welcome-qatars-first-christian-church-31302/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90219.htm |title=CIA The World Fact Book |publisher=State.gov |date=29 June 2006 |access-date=28 March 2010 |archive-date=10 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110022107/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90219.htm |url-status=live }}</ref> سرگرم گرجا گهرن ۾ [[ملانڪارا مار توما سيريائي چرچ|مار توما چرچ]]، [[ملانڪارا آرتھوڊوڪس سيريائي چرچ]]، [[رومن ڪيٿولڪ]] [[چرچ آف آور ليڊي آف دي روزري (دوحا)|چرچ آف آور ليڊي آف دي روزري]] ۽ [[انگليڪن]] چرچ آف دي ايپيفني شامل آهن.<ref name="Report on Qatar">{{cite web|url=http://www.cumorah.com/index.php?target=view_country_reports&story_id=90|title=Report on Qatar|publisher=Cumorah Project|access-date=12 March 2015|archive-date=23 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123180431/https://www.cumorah.com/index.php?target=view_country_reports&story_id=90|url-status=live}}</ref><ref name="The Anglican Centre in Qatar">{{cite web|url=http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html |title=The Anglican Centre in Qatar |publisher=Epiphany-qatar.org |access-date=22 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116235828/http://www.epiphany-qatar.org/buildingproject.html |archive-date=16 January 2013 }}</ref><ref name="Oxford University Press">{{cite book|author1=David B. Barrett|author2=George Thomas Kurian|author3=Todd M. Johnson|title=World Christian encyclopedia: a comparative survey of churches and religions in the modern world|volume=1|year=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510318-2|page=617}}</ref> اتي ٻه [[وارڊ (ايل ڊي ايس چرچ)|مورمن وارڊ]] پڻ آهن<ref name="Report on Qatar"/><ref name="The Anglican Centre in Qatar"/><ref name="Oxford University Press"/> ۽ هڪ [[بهائي عقيدو|بهائي]] برادري به موجود آهي.<ref name="Guardian20221109">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/qatars-claims-of-diversity-are-undermined-by-its-treatment-of-bahais|title=Qatar's claims of diversity are undermined by its treatment of Bahá'ís|work=The Guardian|date=9 November 2022|access-date=9 November 2022|archive-date=9 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221109170928/https://www.theguardian.com/world/2022/nov/09/qatars-claims-of-diversity-are-undermined-by-its-treatment-of-bahais|url-status=live}}</ref> ===تعليم=== {{main|قطر ۾ تعليم}} [[File:Entrance to Student Center in Education City.jpg|thumb|right|[[ايجوڪيشن سٽي]] ۾ شاگردن جو مرڪز. ايجوڪيشن سٽي ۾ مختلف تعليمي سهولتون آهن، جن ۾ اٺ بين الاقوامي يونيورسٽين جا سيٽلائيٽ ڪيمپس شامل آهن.]] قطر پنهنجي ڪي–12 تعليمي نظام ۾ سڌارا آڻڻ لاءِ [[رينڊ ڪارپوريشن]] کي مقرر ڪيو.<ref name=strangepow /> [[قطر فائونڊيشن]] ذريعي ملڪ [[ايجوڪيشن سٽي]] تعمير ڪئي آهي، جيڪو اهڙو ڪيمپس آهي جتي [[قطر ۾ وائل ڪارنيل ميڊيڪل ڪاليج|وائل ڪارنيل ميڊيڪل ڪاليج]]، [[ڪارنيگي ميلن اسڪول آف ڪمپيوٽر سائنس]]، [[قطر ۾ جارج ٽائون يونيورسٽي اسڪول آف فارين سروس|جارج ٽائون يونيورسٽي اسڪول آف فارين سروس]]، [[قطر ۾ نارٿ ويسٽرن يونيورسٽي|نارٿ ويسٽرن جو ميڊل اسڪول آف جرنلزم]]، [[قطر ۾ ٽيڪساس اي اينڊ ايم يونيورسٽي|ٽيڪساس اي اينڊ ايم جو اسڪول آف انجنيئرنگ]]، [[ورجينيا ڪامن ويلٿ يونيورسٽي - قطر|ورجينيا ڪامن ويلٿ يونيورسٽي اسڪول آف دي آرٽس]] ۽ ٻين اولهندي ادارن جون مقامي شاخون قائم آهن.<ref name=strangepow /><ref name=wapo>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/grade-point/wp/2015/12/06/the-education-city-contracts-a-case-study-from-vcu-in-qatar/|title=The Education City contracts: A case study from VCU in Qatar|last=Anderson|first=Nick|date=6 December 2015|newspaper=Washington Post|access-date=14 March 2018}}</ref> 2012ع ۾ [[شرح خواندگي موجب ملڪن جي فهرست|اڻ پڙهيل هجڻ جي شرح]] مردن لاءِ 3.1 سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ 4.2 سيڪڙو هئي، جيڪا عربي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ سڀ کان گهٽ ۽ دنيا ۾ 86هين نمبر تي هئي.<ref>{{cite web|title=In the occasion of Literacy Arab Day, Qatar has the Lowest Illiteracy Rates in 2012|url=http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm|publisher=Qatar Statistics Authority|date=8 January 2013|access-date=26 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083746/http://www.qsa.gov.qa/eng/News/2012/Article/72.htm|archive-date=24 September 2015|url-status=dead}}</ref> شهرين لاءِ ڪنڊرگارٽن کان هاءِ اسڪول تائين حڪومت طرفان مهيا ڪيل تعليم حاصل ڪرڻ لازمي آهي.<ref>{{cite web|url=http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80 |title=Qatar constitution |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130918053402/http://english.mofa.gov.qa/details.cfm?id=80 |archive-date=18 September 2013 }}</ref> 1973ع ۾ قائم ٿيل [[قطر يونيورسٽي]] ملڪ جو سڀ کان پراڻو ۽ سڀ کان وڏو اعليٰ تعليمي ادارو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.qu.edu.qa/theuniversity/history.php|title=Our history|publisher=Qatar University|access-date=12 March 2015|archive-date=25 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161225121300/http://www.qu.edu.qa/theuniversity/history.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.yourmiddleeast.com/special-reports/article/the-middle-east-university-list_672|title=SPECIAL REPORT: UNIVERSITY STUDIES IN THE MIDDLE EAST|last=Hendengren|first=Adam|publisher=Your Middle East|date=25 June 2013|access-date=12 June 2015|archive-date=6 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506235206/http://www.yourmiddleeast.com/special-reports/article/the-middle-east-university-list_672|url-status=dead}}</ref> نومبر 2002ع ۾ امير حمد بن خليفه آل ثاني [[سپريم ايجوڪيشن ڪائونسل (قطر)|سپريم ايجوڪيشن ڪائونسل]] قائم ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ibe.unesco.org/fileadmin/user_upload/Publications/WDE/2010/pdf-versions/Qatar.pdf|title=World Data on Education – Qatar|publisher=UNESCO|access-date=21 July 2015}}</ref> ڪائونسل پري اسڪول سطح کان يونيورسٽي سطح تائين هر عمر لاءِ تعليم جي رهنمائي ۽ نگراني ڪري ٿي، جنهن ۾ "نئين دور لاءِ تعليم" نالي قدم به شامل آهي، جيڪو قطر کي تعليمي سڌارن ۾ اڳواڻ بڻائڻ جي ڪوشش طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|title=National student research fairs as evidence for progress in Qatar's Education for a New Era|first1=Margery K.|last1=Anderson|last2=Tarfa Nasser Alnaimi|last3=Shaikha Hamad Alhajri|date=1 November 2010|journal=Improving Schools|volume=13|issue=3|pages=235–248|doi=10.1177/1365480210390083|s2cid=144828063}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.english.education.gov.qa |title=Education for a New Era |access-date=25 March 2008 |publisher=Supreme Education Council |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050913005112/http://www.english.education.gov.qa/ |archive-date=13 September 2005 }}</ref> [[ويبوميٽرڪس رينڪنگ آف ورلڊ يونيورسٽيز]] موجب ملڪ جون مٿين درجي واريون يونيورسٽيون قطر يونيورسٽي (دنيا ۾ 1,881هين)، [[قطر ۾ ٽيڪساس اي اينڊ ايم يونيورسٽي]] (3,905هين) ۽ [[قطر ۾ وائل ڪارنيل ميڊيڪل ڪاليج]] (6,855هين) آهن.<ref>{{cite web|title=Qatar|url=http://www.webometrics.info/en/aw/Qatar|publisher=Ranking Web of Universities|access-date=26 February 2013}}</ref> [[File:QatarUniversityEastView.jpg|thumb|right|[[قطر يونيورسٽي]]، اوڀر وارو ڏيک]] 2009ع ۾ قطر ايجوڪيشن سٽي ۾ [[قطر سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي پارڪ]] قائم ڪيو ته جيئن انهن يونيورسٽين کي صنعت سان ڳنڍيو وڃي. ايجوڪيشن سٽي ۾ مڪمل طور [[اسڪول جي تصديق|تصديق ٿيل]] [[بين الاقوامي بڪالوريا]] اسڪول، [[قطر اڪيڊمي]]، پڻ موجود آهي. ان کان علاوه، ٻه ڪينيڊين ادارا، [[ڪاليج آف دي نارٿ ائٽلانٽڪ]] (هيڊڪوارٽر نيو فائونڊلينڊ ۽ ليبراڊور ۾) ۽ [[يونيورسٽي آف ڪيلگري]]، دوحا ۾ ڪيمپس کوليا آهن. ٻين [[نفعي لاءِ هلندڙ اسڪول|نفعي لاءِ هلندڙ يونيورسٽين]] به شهر ۾ ڪيمپس قائم ڪيا آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.nhlstenden.com/en/locations/qatar-doha |title=NHL Stenden University Qatar |access-date=22 May 2009 }}</ref> 2012ع ۾ قطر رياضي، پڙهڻ ۽ 15 ۽ 16 سالن جي شاگردن جي صلاحيتن بابت پي آءِ ايس اي ٽيسٽ ۾ حصو وٺندڙ 65 او اي سي ڊي ملڪن مان هيٺان کان ٽئين نمبر تي هو، جيتوڻيڪ ملڪ جي في فرد آمدني دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>{{Cite book|title=PISA 2012 Results in Focus|publisher=OECD|year=2014|page=5}}</ref><ref>{{cite web|title=Key findings – Organisation for Economic Co-operation and Development|url=http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results.htm|publisher=Oecd.org|access-date=30 December 2013}}</ref> قطر 2025ع ۾ [[عالمي جدت اشاري]] ۾ 48هين نمبر تي هو،<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/qatar |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[ورلڊ انٽيليڪچوئل پراپرٽي آرگنائيزيشن]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> جيڪو 2019ع ۾ 65هين نمبر کان بهتر ٿيو.<ref>{{Cite web|title=Global Innovation Index 2019|url=https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2019/index.html|access-date=2 September 2021|website=www.wipo.int|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=28 October 2013|title=Global Innovation Index|url=https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|access-date=2 September 2021|website=INSEAD Knowledge|language=en|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902101622/https://knowledge.insead.edu/entrepreneurship-innovation/global-innovation-index-2930|url-status=dead}}</ref> پنهنجي قومي ترقياتي حڪمت عملي جي حصي طور، قطر تعليم جي سطح کي بهتر ڪرڻ لاءِ 10 سالن جو حڪمت عملي وارو منصوبو تيار ڪيو آهي.<ref>{{cite web|title=Qatar National Development Strategy 2011~2016|date=March 2011|url=http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf|access-date=24 March 2015|location=Doha, Qatar|publisher=Gulf Publishing and Printing Company|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402104820/http://www.gsdp.gov.qa/portal/page/portal/gsdp_en/knowledge_center/Tab/Qatar_NDS_reprint_complete_lowres_16May.pdf|archive-date=2 April 2015}}</ref> حڪومت تعليمي رسائي وارا پروگرام شروع ڪيا آهن، جهڙوڪ [[البيرق|البيرق]]. البيرق 2010ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد هاءِ اسڪول جي شاگردن کي قطر يونيورسٽي جي [[سينٽر فار ايڊوانسڊ مٽيريلز]] ۾ تحقيقي ماحول جو تجربو ڪرڻ جو موقعو مهيا ڪرڻ آهي. پروگرام [[اسٽيم شعبا]] ۽ ٻولين کي شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.qu.edu.qa/offices/research/CAM/dmsprogram/index.php |title=Welcome to Al-Bairaq World |publisher=Qu.edu.qa |date=6 March 2014 |access-date=14 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419220638/http://www.qu.edu.qa/offices/research/CAM/dmsprogram/index.php |archive-date=19 April 2014 }}</ref> 2006ع ۾ قطر فائونڊيشن جي هڪ قدم جي حصي طور شروع ڪيل [[قطر نيشنل ريسرچ فنڊ]] کي سائنسي تحقيق لاءِ عوامي فنڊ محفوظ ڪرڻ جي مقصد سان قائم ڪيو ويو. هي فنڊ ملڪ جي معيشت کي بنيادي طور تيل ۽ گئس تي ٻڌل معيشت مان [[علمي معيشت]] ڏانهن منتقل ڪرڻ جو ذريعو طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.qatar.tamu.edu/news-and-events/news/2021/01/26/qf-partner-texas-a-and-m-at-qatar-receives-11-qnrf-grants-for-research-to-benefit-qatar/|title=QF partner Texas A&M at Qatar receives 11 QNRF grants for research to benefit Qatar|publisher=Texas A&M University at Qatar|date=26 January 2021|access-date=2 September 2021|archive-date=2 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902194211/https://www.qatar.tamu.edu/news-and-events/news/2021/01/26/qf-partner-texas-a-and-m-at-qatar-receives-11-qnrf-grants-for-research-to-benefit-qatar/|url-status=dead}}</ref> [[قطر سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي پارڪ]] (QSTP) قطر فائونڊيشن پاران مارچ 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو، جنهن جو مقصد ملڪ کي علمي معيشت ڏانهن منتقل ڪرڻ ۾ مدد ڏيڻ هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=x9FBDwAAQBAJ|title=Transitioning Towards a Knowledge Society|first1=Julia |last1=Gremm |first2=Julia |last2=Barth |first3=Kaja J. |last3=Fietkiewicz |first4=Wolfgang G. |last4=Stock|publisher=Springer International Publishing|year=2017|page=49|isbn=9783319711959 }}</ref><ref name="menon">{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-foundation-pumps-800-million-into-r-d-hub-65118.html|title=Qatar Foundation pumps $800 million into R&D hub|newspaper=Arabian Business|author=Vineetha Menon|date=23 February 2009|access-date=2 September 2021}}</ref> 800 ملين آمريڪي ڊالرن جي شروعاتي سرمائي ۽ شروعات ۾ 21 ادارن جي ميزباني سان،<ref name="menon" /> قطر سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي پارڪ قطر جو پهريون [[آزاد واپاري علائقو]] بڻيو.<ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|title=Qatari-Spanish JV win QR1.6bn contract to build new economic zone|publisher=Doha News|author=Lesley Walker|date=14 July 2015|access-date=2 September 2021|archive-date=7 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151207152024/http://dohanews.co/qatari-spanish-jv-win-qr1-6bn-contract-to-build-new-economic-zone/|url-status=dead}}</ref> ===صحت=== {{main|قطر ۾ صحت}} {{see also|قطر ۾ صحت جون سهولتون}} صحت جون سهولتون عام طور بلند معيار جون آهن. قطري شهري قومي صحت-بيمه منصوبي هيٺ ڍڪيل آهن، جڏهن ته پرڏيهي رهواسين کي يا ته پنهنجي آجر کان صحت بيمه وٺڻو پوي ٿو، يا خود روزگار جي صورت ۾ بيمه خريد ڪرڻو پوي ٿو.<ref name="imtj">{{cite web|url=http://www.imtj.com/news/?entryid82=429611|title=QATAR: Compulsory health insurance leaves window for treatment abroad|publisher=International Medical Travel Journal|date=21 October 2013|access-date=23 July 2015|archive-date=24 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724073236/http://www.imtj.com/news/?entryid82=429611|url-status=live}}</ref> حڪومت طرفان صحت تي خرچ [[وچ اوڀر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ خرچن مان آهي، جتي 2014ع ۾ صحت جي شعبي ۾ 4.7 ارب آمريڪي ڊالر سيڙپ ڪيا ويا.<ref>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-s-2015-healthcare-expenditure-worth-5-2bn-599419.html#.VbFeOflViko|title=Qatar's 2015 healthcare expenditure worth $5.2bn|newspaper=Arabian Business|date=13 July 2015|access-date=23 July 2015|archive-date=24 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724170030/http://www.arabianbusiness.com/qatar-s-2015-healthcare-expenditure-worth-5-2bn-599419.html#.VbFeOflViko|url-status=live}}</ref> اها رقم 2010ع جي ڀيٽ ۾ 2.1 ارب آمريڪي ڊالر وڌيڪ هئي.<ref>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-is-mideast-s-biggest-healthcare-spender-467863.html|title=Qatar is MidEast's biggest healthcare spender|newspaper=Arabian Business|author=Shane McGinley|date=30 July 2012|access-date=23 July 2015|archive-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705022728/http://www.arabianbusiness.com/qatar-is-mideast-s-biggest-healthcare-spender-467863.html|url-status=live}}</ref> صحت جو مکيه فراهم ڪندڙ [[حمد ميڊيڪل ڪارپوريشن]] آهي، جنهن کي حڪومت غير نفعي بخش صحت فراهم ڪندڙ اداري طور قائم ڪيو آهي. اهو اسپتالن، ايمبولينس خدمتن ۽ گهر ۾ صحت جي خدمت جو نيٽ ورڪ هلائي ٿو، ۽ اهي سڀ [[جوائنٽ ڪميشن]] کان تصديق ٿيل آهن.<ref>{{Cite web |title=Home |url=https://hamad.qa/EN/About-Us/Our-Accreditations/Pages/default.aspx |access-date=2 April 2025 |website=hamad.qa |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Newspaper |first=The Peninsula |date=26 August 2022 |title=HMC marks 16 years of accreditation in a row by JCI |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/26/08/2022/hmc-marks-16-years-of-accreditation-in-a-row-by-jci |access-date=2 April 2025 |website=thepeninsulaqatar.com |language=en}}</ref> 2010ع ۾ صحت تي خرچ ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 2.2 سيڪڙو هو؛ جيڪو [[وچ اوڀر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>{{cite news|url=http://www.arabianbusiness.com/qatar-is-mideast-s-biggest-healthcare-spender-467863.html|title=Qatar is MidEast's biggest healthcare spender|newspaper=Arabian Business|author=Shane McGinley|date=30 July 2012|access-date=3 July 2015|archive-date=5 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150705022728/http://www.arabianbusiness.com/qatar-is-mideast-s-biggest-healthcare-spender-467863.html|url-status=live}}</ref> 2006ع ۾ هر 10,000 رهواسين لاءِ 23.12 طبيب ۽ 61.81 نرسون موجود هيون.<ref>{{cite web|title=Health report|url=https://www.who.int/countries/qat/en|publisher=World Health Organization|access-date=12 March 2015|archive-date=29 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150329111644/http://www.who.int/countries/qat/en/|url-status=live}}</ref> 2014ع ۾ ڄمڻ وقت سراسري عمر 82.08 سال هئي، يا مردن لاءِ 83.27 سال ۽ عورتن لاءِ 77.95 سال، جنهن سبب اها وچ اوڀر ۾ سڀ کان وڌيڪ سراسري عمر هئي.<ref>{{cite web|title=Life expectancy in the Middle East|url=http://www.worldlifeexpectancy.com/life-expectancy-middle-east|publisher=World Life Expectancy|access-date=12 March 2015|archive-date=15 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150415010118/http://www.worldlifeexpectancy.com/life-expectancy-middle-east|url-status=live}}</ref> قطر ۾ ٻارن جي موت جي شرح گهٽ آهي، يعني هر 100,000 ۾ 7.<ref>{{cite web|title=Mortality rate, infant (per 1,000 live births)|url=http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?order=wbapi_data_value_2013+wbapi_data_value+wbapi_data_value-last&sort=asc|publisher=The World Bank|access-date=12 March 2015|archive-date=17 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317155758/http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN?order=wbapi_data_value_2013%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&sort=asc|url-status=live}}</ref> 2006ع ۾ هر 10,000 ماڻهن لاءِ 25 بسترا، 27.6 ڊاڪٽر ۽ 73.8 نرسون موجود هيون.<ref>{{cite web|url=http://www.allianzworldwidecare.com/healthcare-in-qatar|title=Healthcare in Qatar|publisher=Allianz|access-date=23 July 2015|archive-date=18 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618014351/http://www.allianzworldwidecare.com/healthcare-in-qatar|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ بسترن جو انگ گهٽجي هر 10,000 ماڻهن لاءِ 12 ٿي ويو، جڏهن ته ڊاڪٽرن جو انگ وڌي هر 10,000 ماڻهن لاءِ 28 ٿي ويو. جيتوڻيڪ ملڪ ۾ علائقي جي لحاظ کان اسپتالن جي بسترن جو تناسب سڀ کان گهٽ آهي، پر طبيبن جي دستيابي [[خليجي تعاون ڪائونسل]] ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي.<ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/report-qatars-healthcare-sector-fastest-growing-region/|title=Report: Qatar's healthcare sector the fastest growing in the region|publisher=Doha News|date=25 April 2014|access-date=23 July 2015|archive-date=24 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724072656/http://dohanews.co/report-qatars-healthcare-sector-fastest-growing-region/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== {{Main|قطر جي ثقافت}} {{See also|قطر ۾ ميلن جي فهرست}} [[قطر جي ثقافت]] [[اوڀر عربستان]] جي ٻين ملڪن سان ملندڙ جلندڙ آهي، جنهن تي اسلام جو وڏو اثر آهي. [[قطر قومي ڏينهن]]، جيڪو هر سال 18 ڊسمبر تي ملهايو ويندو آهي، قومي سڃاڻپ جو احساس پيدا ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref>{{cite book|last=Kamrava|first=Mehran|title=Qatar: Small State, Big Politics|url=https://books.google.com/books?id=oT_3XpqlgQoC|publisher=Cornell University Press|year=2013|isbn=978-0801452093}}</ref> اهو ڏينهن [[جاسم بن محمد آل ثاني]] جي تخت نشيني ۽ ان کان پوءِ ملڪ جي مختلف قبيلن کي متحد ڪرڻ جي ياد ۾ ملهايو ويندو آهي.<ref>{{cite news|title=Qatar National Day 2011|url=http://www.timeoutdoha.com/gallery/28438-qatar-national-day-2011#.ULXViaysiSo|newspaper=Time Out Doha|date=29 November 2011|access-date=12 March 2015|archive-date=25 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225050318/https://www.timeoutdoha.com/gallery/28438-qatar-national-day-2011#.ULXViaysiSo|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dohanews.co/everything-you-need-to-know-about-qatar-national-day/|title=Everything you need to know about Qatar National Day 2012|publisher=Doha News|date=10 December 2012|access-date=18 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219051048/http://dohanews.co/everything-you-need-to-know-about-qatar-national-day/|archive-date=19 February 2015|url-status=dead}}</ref> [[دوحا ثقافتي ميلو]] انهن ثقافتي سرگرمين مان هڪ آهي، جيڪي قطر جي ثقافت، فنون ۽ ورثي واري وزارت هر سال منعقد ڪندي آهي. اهو ميلو 2002ع ۾ قطر جي ثقافت کي ملڪ اندر ۽ ملڪ کان ٻاهر پکيڙڻ جي مقصد سان شروع ٿيو.<ref>{{Cite web |date=22 June 2015 |title=State of Qatar |url=https://ich.unesco.org/doc/src/31520.pdf}}</ref> ===فنون=== {{main|آل ثاني خاندان جون گڏ ڪرڻ واريون روايتون|قطري فن|قطر ۾ عوامي فن}} [[File:Old Palace at National Museum of Qatar.jpg|thumb|دوحا ۾ [[قطر جو قومي عجائب گهر]]]] قطري عملدار، خاص طور آل ثاني خاندان ۽ قطر جي امير جي ڀيڻ [[المياسه بنت حمد بن خليفه آل ثاني]]، فن تي خاص ڌيان ڏين ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://www.artnews.com/art-collectors/top-200-profiles/sheikha-al-mayassa-bint-hamad-bin-khalifa-al-thani/|title=Sheikha Al Mayassa bint Hamad bin Khalifa Al Thani|date=10 September 2017|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228033432/https://www.artnews.com/art-collectors/top-200-profiles/sheikha-al-mayassa-bint-hamad-bin-khalifa-al-thani/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.artfortomorrow.org/speakers-moderators/he-sheika-al-mayassa-bint-hamad-bin-khalifa-al-thani/|title=H.E. Sheikha Al Mayassa Bint Hamad bin Khalifa Al Thani – Chairperson, Qatar Museums|website=www.artfortomorrow.org|access-date=28 December 2022|archive-date=28 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221228033436/https://www.artfortomorrow.org/speakers-moderators/he-sheika-al-mayassa-bint-hamad-bin-khalifa-al-thani/|url-status=live}}</ref> المياسه [[قطر عجائب گهر]] اٿارٽي جي اڳواڻي ڪري ٿي. [[اسلامي فن جو عجائب گهر، دوحا|اسلامي فن جو عجائب گهر]]، جيڪو 2008ع ۾ کوليو ويو، علائقي جي بهترين عجائب گهرن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="sandsmith">{{cite news|title=Art in Qatar: A Smithsonian in the sand|url=https://www.economist.com/culture/2010/12/29/a-smithsonian-in-the-sand|newspaper=The Economist|access-date=16 June 2013|date=1 January 2011|archive-date=18 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018120109/http://www.economist.com/node/17797006|url-status=live}}</ref> هي ۽ ٻيا ڪيترائي قطري عجائب گهر، جهڙوڪ [[متحف: عرب عجائب گهر جديد فن]]، قطر عجائب گهر اٿارٽي جي ماتحت اچن ٿا،<ref>{{cite web|title=QMA Board of Trustees|url=http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees|publisher=Qatar Museums Authority|access-date=12 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402092712/http://www.qma.org.qa/online/index.php/en/about-us/board-of-trustees|archive-date=2 April 2015}}</ref> جيڪا پرڏيهه ۾ به فني تقريبن جي سرپرستي ڪري ٿي، جهڙوڪ ورسيلز ۾ تاڪاشي موراڪامي جون وڏيون نمائشون (2010ع) ۽ لنڊن ۾ ڊيمين هرسٽ جي نمائش (2012ع). [[File:IslamicArtMuseumDohaSkyline.jpg|thumb|دوحا ۾ [[اسلامي فن جو عجائب گهر، دوحا|اسلامي فن جو عجائب گهر]]]] قدر جي لحاظ کان قطر فن جي منڊي ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو خريد ڪندڙ آهي.<ref name=theart>{{cite news|title=Qatar revealed as the world's biggest contemporary art buyer|url=http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185|newspaper=The Art Newspaper|access-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307065133/http://www.theartnewspaper.com/articles/Qatar+revealed+as+the+world%E2%80%99s+biggest+contemporary+art+buyer/24185|archive-date=7 March 2015|url-status=dead}}</ref> قطري ثقافتي شعبو اهڙي ريت ترقي ڏنو پيو وڃي جو ملڪ عالمي سڃاڻپ حاصل ڪري سگهي ۽ اهڙي ملڪ جي ترقي ۾ حصو وٺي سگهي، جنهن جا وسيلا بنيادي طور گئس جي صنعت مان اچن ٿا.<ref>{{cite web|last = Bohas|first = Alexander|title = The Political Trump-Cards of Cultural Potency Qatar's Policy of 'Cultural Grandeur'|url = http://www.chaos-international.org/index.php?option=com_content&view=article&id=580%3Athe-political-trump-cards-of-cultural-potency-qatars-policy-of-cultural-grandeur&catid=49%3Alist-of-pac&directory=65&lang=fr&d0be771fd5b4869be0ea91b8cce6b72e=306e651d1e1820724639ce6e92e6acf3|work = Chaos International|access-date = 13 April 2013|archive-date = 25 October 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20141025103108/http://www.chaos-international.org/index.php?option=com_content&view=article&id=580:the-political-trump-cards-of-cultural-potency-qatars-policy-of-cultural-grandeur&catid=49:list-of-pac&directory=65&lang=fr&d0be771fd5b4869be0ea91b8cce6b72e=306e651d1e1820724639ce6e92e6acf3|url-status = live}}</ref> ===ادب=== [[قطري ادب]] جي شروعات 19هين صديءَ تائين وڃي ٿي. شروعات ۾ لکيل شاعري اظهار جو سڀ کان عام روپ هئي. عبدال جليل الطباطبائي ۽ محمد بن عبدالله بن عثيمين، جيڪي 19هين صديءَ جي شروعات جا ٻه شاعر هئا، قطر جي سڀ کان ابتدائي لکيل شاعري جو بنياد بڻيا. شاعري پوءِ ان وقت گهٽ مقبول ٿي وئي، جڏهن قطر 20هين صديءَ جي وچ ڌاري تيل جي برآمدن مان نفعو ڪمائڻ شروع ڪيو ۽ ڪيترن قطرين وڌيڪ شهري زندگيءَ جي انداز جي حق ۾ پنهنجون [[بدو]] روايتون ڇڏيون.<ref name="tawfiq">{{cite web|url=http://aljasra.org/archive/cms/?p=2727|script-title=ar:الشعر في قطر علي امتداد مائة سنة|publisher=Al Jasra Cultural and Social Club|author=Hassan Tawfiq|language=ar|date=1 May 2015|access-date=29 August 2018|archive-date=27 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180827075610/http://aljasra.org/archive/cms/?p=2727|url-status=live}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي ۾ رسمي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندڙ قطرين جي وڌندڙ انگ ۽ ٻين اهم سماجي تبديلين سبب، 1970ع ۾ پهريون مختصر ڪهاڻين جو مجموعو سامهون آيو، ۽ 1993ع ۾ پهريون ڀيرو مقامي ليکڪن جا ناول شايع ٿيا. شاعري، خاص طور غالب [[نبطي]] صنف، ڪجهه اهميت برقرار رکي، پر جلد ئي ٻين ادبي صنفن جي پاڇي هيٺ اچي وئي.<ref name="tawfiq"/> قطري سماج ۾ فن جي ٻين اڪثر صورتن جي ابتڙ، عورتون جديد ادبي تحريڪ ۾ مردن جي لڳ ڀڳ برابر حد تائين شامل رهيون آهن.<ref name="cambridge1">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Pk5TA0sfERIC&pg=PA448|title=Modern Arabic Literature|author=Muḥammad Muṣṭafá Badawī|author2=Muhammad Mustafa Badawi|author3=M. M. Badawi|author4=María Rosa Menocal|author5=Raymond P. Scheindlin|author6=Michael Sells|name-list-style=amp|publisher=Cambridge University Press|volume=3|page=448|year=1992|isbn=9780521331975}}</ref> ===ميڊيا=== [[File:Al Jazeera English Newsdesk.jpg|thumb|[[الجزيره انگلش]]، هڪ قطري خبرن واري چينل، جو نيوز ڊيسڪ]] {{Main|قطر ۾ ماس ميڊيا}} [[فريڊم هائوس]] جي 2014ع واري صحافتي آزادي رپورٽ ۾ قطر جي ميڊيا کي "آزاد نه" قرار ڏنو ويو.<ref name="freedomhouse1"/> ٽيليويزن نشريات 1970ع ۾ [[قطر ٽي وي]] جي افتتاح سان شروع ٿي.<ref>{{cite book|author1=Barrie Gunter|author2=Roger Dickinson|title=News Media in the Arab World: A Study of 10 Arab and Muslim Countries|url=https://books.google.com/books?id=89pMZd0JhDsC&pg=PA33|access-date=8 February 2014|date=6 June 2013|publisher=A&C Black|isbn=978-1-4411-0239-3|page=33}}</ref> [[الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ|الجزيره]] هڪ وڏو ٽيليويزن نيٽ ورڪ آهي، جنهن جو هيڊڪوارٽر دوحا ۾ آهي. الجزيره شروعات ۾ 1996ع ۾ ساڳئي نالي واري [[عربي]] خبرن ۽ موجوده معاملن جي سيٽلائيٽ ٽي وي چينل طور شروع ٿيو، ۽ پوءِ ڪيترن خاص ٽي وي چينلن جي عالمي نيٽ ورڪ ۾ وڌي ويو. رپورٽ ڪيو ويو آهي ته صحافي [[خود سينسرشپ]] تي عمل ڪن ٿا، خاص طور قطر جي حڪومت ۽ [[آل ثاني خاندان|حڪمران خاندان]] بابت.<ref name="blanchard">{{cite book|last=Blanchard|first=Christopher|title=Qatar: Background and U.S. Relations|url=https://books.google.com/books?id=Y7GCvg2eCx4C|publisher=Congressional Research Service|year=2014|page=17|isbn=9781437987089}}</ref> ميڊيا ۾ حڪومت، امير ۽ حڪمران خاندان تي تنقيد غير قانوني آهي. صحافتي قانون جي آرٽيڪل 46 موجب "قطر رياست جي امير تي تنقيد نه ڪئي ويندي ۽ سندس نالي سان ڪو به بيان منسوب نه ڪيو ويندو، سواءِ ان جي ته سندس دفتر جي مئنيجر کان لکت ۾ اجازت حاصل هجي."<ref>{{cite news|title=Awaiting a Modern Press Law in Qatar|url=https://www.nytimes.com/2013/05/09/opinion/global/Awaiting-a-Modern-Press-Law-in-Qatar.html|work=[[نيو يارڪ ٽائمز]]|access-date=16 June 2013|first=Richard J.|last=Roth|date=8 May 2013|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170310/https://www.nytimes.com/2013/05/09/opinion/global/Awaiting-a-Modern-Press-Law-in-Qatar.html|url-status=live}}</ref> صحافين کي اسلام جي توهين ڪرڻ تي به مقدمي کي منهن ڏيڻو پوي ٿو.<ref name="freedomhouse1">{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a|title=Qatar Freedom of the Press|publisher=Freedom House|access-date=19 January 2015|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330170221/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2014/qatar#.VL1KFkfF95a|url-status=dead}}</ref> 2014ع ۾ سائبر ڪرائيم روڪٿام قانون منظور ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو قانون صحافتي آزادي کي محدود ڪري ٿو ۽ وسيع سببن، جهڙوڪ مقامي امن کي خطري ۾ وجهڻ يا ڪوڙي خبر شايع ڪرڻ، تي قيد ۽ ڏنڊ جون سزائون ڏئي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://cpj.org/2014/09/new-cybercrime-law-could-have-serious-consequences.php|title=New cybercrime law could have serious consequences for press freedom in Qatar|publisher=cpj.org|date=27 September 2014|access-date=19 January 2015|archive-date=23 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423121229/https://cpj.org/2014/09/new-cybercrime-law-could-have-serious-consequences.php|url-status=live}}</ref> گلف سينٽر فار هيومن رائيٽس چيو آهي ته اهو قانون اظهار جي آزادي لاءِ خطرو آهي ۽ هن قانون جا ڪجهه آرٽيڪل ختم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.gc4hr.org/news/view/747|title=Qatar: New Cyber Crime Law poses real threat to Freedom of Expression|publisher=gc4hr.org|date=17 September 2014|access-date=19 January 2015|archive-date=18 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180718022453/https://www.gc4hr.org/news/view/747|url-status=live}}</ref> تازن سالن ۾ ڇپيل ميڊيا ۾ واڌ آئي آهي. هن وقت [[قطر ۾ اخبارن جي فهرست|قطر ۾ ست اخبارون گردش ۾ آهن]]، جن مان چار عربي ۾ ۽ ٽي انگريزي ۾ شايع ٿين ٿيون.<ref>{{cite book|title=The Report: Qatar 2010|url=https://books.google.com/books?id=BT1gIeuQq6wC|publisher=Oxford Business Group|year=2010|page=237|isbn=9781907065446}}</ref> ڀارت، نيپال ۽ سري لنڪا جون اخبارون به آهن، جن جا ايڊيشن قطر مان ڇپجن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Newspaper |first=The Peninsula |date=15 December 2014 |title=Qatar has 122 publications in 8 languages |url=https://thepeninsulaqatar.com/article/15/12/2014/qatar-has-122-publications-in-8-languages |access-date=2 April 2025 |website=thepeninsulaqatar.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=South Asian Newspapers (Open Access) |url=https://www.eastview.com/resources/gpa/crl-san/ |access-date=2 April 2025 |website=East View |language=en-US}}</ref> [[قطر ۾ ٽيليڪميونيڪيشن|ٽيليڪميونيڪيشن جي بنيادي ڍانچي]] جي حوالي سان، قطر ورلڊ اڪنامڪ فورم جي نيٽ ورڪ ريڊينيس انڊيڪس (NRI) ۾ وچ اوڀر جو سڀ کان مٿانهون ملڪ آهي—اهو اشاري ڪنهن ملڪ جي معلومات ۽ رابطي واري ٽيڪنالاجي جي ترقي جي سطح معلوم ڪرڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو. قطر 2014ع جي NRI درجابندي ۾ مجموعي طور 23هين نمبر تي رهيو، جيڪو 2013ع کان تبديل نه ٿيو.<ref>{{cite web |url=http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf |title=NRI Overall Ranking 2014 |publisher=World Economic Forum |access-date=28 June 2014 |archive-date=25 October 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025102647/http://www3.weforum.org/docs/GITR/2014/GITR_OverallRanking_2014.pdf |url-status=live }}</ref> ===موسيقي=== [[قطر جي موسيقي]] بدوي شاعري، گيت ۽ رقص تي ٻڌل آهي. دوحا ۾ روايتي رقص جمعي جي منجهند جو ڪيا ويندا آهن؛ اهڙن رقصن مان هڪ [[عرضه]] آهي، جيڪو هڪ انداز وارو جنگي رقص آهي، جنهن ۾ رقاصن جون ٻه قطارون شامل ٿين ٿيون ۽ انهن سان ڪيترائي تال وارا ساز وڄايا وڃن ٿا، جن ۾ [[الراس (دهل)|الراس]] (هڪ وڏو دهل، جنهن جي چمڙي کليل باهه تي گرم ڪئي ويندي آهي)، دفڙا، ۽ ننڍن دهلن سان گڏ جهاجهر شامل آهن.<ref name="qatarembassy1"/> لوڪ موسيقي ۾ استعمال ٿيندڙ ٻين تال وارن سازن ۾ ''گله'' (هڪ ڊگهو مٽيءَ جو مرتبان) ۽ ٽين جا پيئڻ وارا پيالا شامل آهن، جن کي ''طوس'' يا ''طاسات'' چيو ويندو آهي، جيڪي عام طور ''طبل'' سان گڏ استعمال ٿيندا آهن، جيڪو هڪ ڊگهو دهل آهي ۽ لٺ سان وڄايو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Tourism,+Culture+and+Leisure/heritageandcultural|title=Heritage and Culture|publisher=Qatar e-Gov|access-date=26 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304223231/http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Tourism,+Culture+and+Leisure/heritageandcultural|archive-date=4 March 2015|url-status=dead}}</ref> تارن وارا ساز، جهڙوڪ [[عود]] ۽ [[رباب]]، پڻ عام طور استعمال ٿيندا آهن.<ref name="qatarembassy1">{{cite web|url=http://www.qatarembassy.info/index.php?option=com_content&view=article&id=61:arts-and-culture&catid=12:tourism-culture-and-leisure&Itemid=4|title=Arts and Culture|publisher=Embassy of Qatar in London|access-date=25 June 2015|archive-date=5 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305023616/http://qatarembassy.info/index.php?catid=12:tourism-culture-and-leisure&id=61:arts-and-culture&itemid=4&option=com_content&view=article|url-status=dead}}</ref> ===راندين=== [[فٽبال]] قطر ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور [[قطر ۾ راند|راند]] آهي، ٻنهي رانديگرن ۽ ڏسندڙن جي لحاظ کان.<ref>{{cite web|url=http://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Healthcare+and+Well-being/qatarasportingnation|title=Qatar – a Sporting Nation|publisher=Qatar e-Government|access-date=12 March 2015|archive-date=20 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020024944/https://portal.www.gov.qa/wps/portal/topics/Healthcare+and+Well-being/qatarasportingnation|url-status=live}}</ref> [[قطر فٽبال ايسوسيئيشن]] جي [[فيفا]] سان 1970ع ۾ الحاق ٿيڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، ملڪ جي شروعاتي بين الاقوامي ڪاميابين مان هڪ 1981ع ۾ حاصل ٿي، جڏهن [[قطر قومي انڊر-20 فٽبال ٽيم]] [[1981 فيفا ورلڊ يوٿ چيمپئن شپ]] ۾ [[1981 فيفا ورلڊ يوٿ چيمپئن شپ|ان سال جي مقابلي]] ۾ [[اولهه جرمني]] کان فائنل ۾ 4–0 تان شڪست کائي ٻئي نمبر تي رهي.<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|title=Fox Sports brings you everything you need to know – and a few things you don't – about the Asian Cup|work=Fox Sports|last1=Gibbes|first1=Martin|last2=Schiller|first2=Emma|date=4 January 2011|access-date=12 March 2015|archive-date=15 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015181305/http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|url-status=live}}</ref> سينيئر سطح تي قطر ٽي ڀيرا [[اي ايف سي ايشيائي ڪپ]] جي ميزباني ڪئي؛ پهريون ڀيرو [[1988 اي ايف سي ايشيائي ڪپ|1988ع جي نائين ايڊيشن]]، ٻيو ڀيرو [[2011 اي ايف سي ايشيائي ڪپ|2011ع جي پندرهين ايڊيشن]]، ۽ ٽيون ڀيرو [[2023 اي ايف سي ايشيائي ڪپ|2023ع جي ارڙهين ايڊيشن]] جي ميزباني ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|title=Fox Sports brings you everything you need to know – and a few things you don't – about the Asian Cup|work=Fox Sports|last1=Gibbes|first1=Martin|last2=Schiller|first2=Emma|date=4 January 2011|access-date=12 March 2015|archive-date=15 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121015181305/http://www.foxsports.com.au/football/asian-cup/fox-sports-brings-you-everything-you-need-to-know-and-a-few-things-you-dont-about-the-2011-afc-asian-cup/story-e6frf4fu-1225979619978|url-status=live}}</ref> ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو، [[قطر قومي فٽبال ٽيم]] [[2019 ايشيائي ڪپ|2019ع جي ايڊيشن]] ۾، جيڪا گڏيل عرب امارات ۾ ٿي، [[اي ايف سي ايشيائي ڪپ]] کٽي ورتو. هنن [[جاپان قومي فٽبال ٽيم]] کي [[2019 اي ايف سي ايشيائي ڪپ فائنل|فائنل]] ۾ 3–1 تان شڪست ڏني. سڄي ٽورنامينٽ دوران قطر پنهنجون سڀئي ست ميچون کٽيون ۽ صرف هڪ ئي گول قبول ڪيو.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2019/feb/01/qatar-stun-japan-with-3-1-win-to-be-crowned-asian-cup-champions|title=Qatar stun Japan with 3–1 win to be crowned Asian Cup champions|date=1 February 2019|work=The Guardian|access-date=5 February 2019|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121184539/https://www.theguardian.com/football/2019/feb/01/qatar-stun-japan-with-3-1-win-to-be-crowned-asian-cup-champions|url-status=live}}</ref> 2023ع جي ايندڙ ايڊيشن ۾، ميزبان ۽ دفاعي چيمپئن جي حيثيت سان، قطر ڪاميابي سان پنهنجو لقب برقرار رکيو ۽ [[اردن قومي فٽبال ٽيم]] کي [[2023 اي ايف سي ايشيائي ڪپ فائنل|فائنل]] ۾ شڪست ڏني.<ref>{{cite news |url=https://www.the-afc.com/en/national/afc_asian_cup/news/afif_stars_as_qatar_defeat_jordan_to_retain_title.html |title=Afif stars as Qatar defeat Jordan to retain title |date=10 February 2024 |access-date=10 February 2024 |publisher=Asian Football Confederation |archive-date=19 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219062450/https://www.the-afc.com/en/national/afc_asian_cup/news/afif_stars_as_qatar_defeat_jordan_to_retain_title.html |url-status=live }}</ref> 2 ڊسمبر 2010ع تي قطر [[2022 فيفا ورلڊ ڪپ]] جي ميزباني حاصل ڪرڻ جي بولي کٽي ورتي، جيتوڻيڪ ان کان اڳ اهو ڪڏهن به [[فيفا ورلڊ ڪپ فائنلز]] لاءِ ڪواليفاءِ نه ٿيو هو.<ref>{{cite news |title=Russia, Qatar win 2018 and 2022 World Cups|author=Paul Radford|newspaper=Reuters|date=2 December 2010|url=https://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE6B10FA20101202|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205014106/http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE6B10FA20101202|url-status=dead|archive-date=5 December 2010|access-date=2 December 2010}}</ref> مقامي منتظمن هن تقريب لاءِ ست نوان اسٽيڊيم تعمير ڪيا ۽ هڪ موجوده اسٽيڊيم کي وڌايو.<ref>[https://www.bbc.com/sport/football/59868204 "World Cup 2022: A guide to the eight World Cup stadiums in Qatar"] (1 April 2022). ''[[بي بي سي]]''. Retrieved 3 April 2022.</ref><ref>{{Cite web |date=6 July 2018 |title=Stadiums |url=https://www.sc.qa/en/stadiums |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114015238/http://www.sc.qa/en/stadiums |archive-date=14 November 2017 |access-date=8 January 2018 |website=Supreme Committee for Delivery & Legacy}}</ref> 2022ع جي ورلڊ ڪپ لاءِ قطر جي ڪامياب بولي جو فارس نار واري علائقي ۾ وڏي جوش سان استقبال ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو پهريون ڀيرو هو جو وچ اوڀر جي ڪنهن ملڪ کي هن ٽورنامينٽ جي ميزباني ملي. ساڳئي وقت، هن بولي بابت وڏي تڪرار به پيدا ٿيو، جنهن ۾ [[2022 فيفا ورلڊ ڪپ سان لاڳاپيل ڪرپشن ۽ رشوت جا الزام|رشوت ۽ جاچ ۾ مداخلت جا الزام]] شامل هئا. يورپي فٽبال تنظيمن پڻ قطر ۾ 2022ع جو ورلڊ ڪپ ڪرائڻ تي مختلف سببن جي بنياد تي اعتراض ڪيو، جن ۾ گرم موسم جو رانديگرن جي جسماني ڪارڪردگي تي اثر ۽ سياري ۾ مقابلا ڪرائڻ جي صورت ۾ يورپي ملڪي ليگن جي شيڊول ۾ خلل شامل هئا.<ref>{{cite web |url= http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ |title= Europe's Top Leagues protest against 2022 winter World Cup in Qatar |work= Qatar Chronicle |date= 12 August 2013 |access-date= 21 August 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130817110819/http://www.qatarchronicle.com/sports/35752/europes-top-leagues-protest-against-2022-winter-world-cup-in-qatar/ |archive-date= 17 August 2013 |url-status=dead |df= dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/|title = Fifa wants Qatar 2022 postponed to Winter|publisher = Qatar Chronicle|date = 20 July 2013|access-date = 21 August 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20141110211907/http://www.qatarchronicle.com/sports/34172/fifa-wants-qatar-2022-postponed-to-winter/|archive-date = 10 November 2014|url-status=dead|df = dmy-all}}</ref> مئي 2014ع ۾ قطري فٽبال عملدار [[محمد بن همام]] تي الزام لڳايو ويو ته هن قطر جي ميزباني واري بولي جي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ عملدارن کي مجموعي طور تي 30 لک پائونڊ ادا ڪيا.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/27652181 |title=BBC Sport – Qatar World Cup: '£3m payments to officials' corruption claim |work=BBC Sport |access-date=1 June 2014}}</ref><ref>{{cite news|last=Ronay|first=Barney|date=8 October 2022 |title=Blatter to Beckham: who was in the room when Qatar got the World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2022/oct/08/blatter-to-beckham-who-was-in-the-room-when-qatar-got-the-world-cup |access-date=29 November 2022 |work=The Guardian }}</ref> نومبر 2014ع ۾ فيفا جي جاچ قطر کي بولي جي عمل ۾ ڪنهن به غلط ڪم کان پاڪ قرار ڏنو.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/0/football/30031405|title=World Cup inquiry clears Qatar but criticises English FA|publisher=BBC|date=13 November 2014|access-date=12 March 2015}}</ref><ref>{{cite news |last=Ronay|first=Barney|date=8 October 2022 |title=Football corruption and the remarkable road to Qatar's World Cup |url=https://www.theguardian.com/football/2022/oct/08/football-corruption-and-the-remarkable-road-to-qatar-world-cup |access-date=29 November 2022 |work=The Guardian}}</ref> [[File:2015 Ladies Tour of Qatar Cucinotta winning stage 1.jpg|thumb|left|[[2015 ليڊيز ٽور آف قطر]]]] [[File:Al-Rayan-Stadium-doha.jpg|thumb|left|[[الريان اسٽيڊيم]]]] برطانوي قومي روزاني اخبار ''[[دي گارجين]]'' 2022ع جي ورلڊ ڪپ جي تيارين لاءِ ڪم ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن جي بدسلوڪي ۽ استحصال بابت هڪ مختصر دستاويزي فلم، "Abuse and exploitation of migrant workers preparing emirate for 2022"، تيار ڪئي.<ref name="Guardian20130925">{{cite news|last = Pattisson|first = Pete|title = Revealed: Qatar's World Cup 'slaves'|url = https://www.theguardian.com/world/2013/sep/25/revealed-qatars-world-cup-slaves|access-date = 26 September 2013|newspaper = The Guardian|date = 25 September 2013|quote = So entrenched is this exploitation that the Nepalese ambassador to Qatar, Maya Kumari Sharma, recently described the emirate as an "open jail".}}</ref> ''دي گارجين'' جي 2014ع واري جاچ موجب، 2022ع جي ورلڊ ڪپ جي منتظمن لاءِ شاندار آفيسون تعمير ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙ مزدورن کي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي تائين اجورو نه ڏنو ويو، ۽ اهي هاڻي "ڪاڪروچن سان ڀريل رهائشن ۾ غيرقانوني طور ڪم ڪري رهيا هئا".<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/global-development/2014/jul/28/qatar-world-cup-migrants-not-paid-building-office|title=Qatar World Cup: migrants wait a year to be paid for building offices|newspaper=[[The Guardian]]|last1=Booth|first1=Robert|last2=Pattisson|first2=Pete|date=28 July 2014|access-date=12 March 2015}}</ref> 2014ع دوران، [[نيپالي ماڻهو|نيپالي]] لڏپلاڻ ڪندڙ مزدور، جيڪي 2022ع جي ورلڊ ڪپ لاءِ بنيادي ڍانچو تعمير ڪري رهيا هئا، انهن مان اوسطاً هر ٻن ڏينهن ۾ هڪ مزدور فوت ٿي رهيو هو.<ref>Owen Gibson and Pete Pattisson (23 December 2014). [https://www.theguardian.com/world/2014/dec/23/qatar-nepal-workers-world-cup-2022-death-toll-doha Death toll among Qatar's 2022 World Cup workers revealed]. ''The Guardian.'' Retrieved 29 May 2015.</ref> قطر 2022 جي آرگنائيزنگ ڪميٽي مختلف الزامن جي جواب ۾ چيو ته قطر ۾ ورلڊ ڪپ جي ميزباني علائقي ۾ "تبديليءَ جو محرڪ" ثابت ٿيندي.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2014/jun/15/qatar-world-cup-bid-2022|title=Qatar hits back at allegations of bribery over 2022 World Cup|last=Gibson|first=Owen|work=The Guardian|date=14 June 2014|access-date=12 March 2015}}</ref> ''دي گارجين'' جي فيبروري 2021ع واري هڪ رپورٽ موجب، تقريباً 6,500 لڏپلاڻ ڪندڙ تعميراتي مزدور فوت ٿي چڪا هئا.<ref>{{cite news |last=Pattisson |first=Pete |display-authors=etal.|date=23 February 2021 |title=Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded |url=https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/23/revealed-migrant-worker-deaths-qatar-fifa-world-cup-2022 |work=The Guardian |location= |access-date=18 May 2022}}</ref> تنهن هوندي به، قطر ۾ منعقد ٿيل ورلڊ ڪپ مقابلي جي تاريخ جو سڀ کان مهانگو ورلڊ ڪپ هو ۽ ان ۾ ڪيترين ئي جديد ٽيڪنالاجين جو استعمال ڪيو ويو، جڏهن ته ڪيترن ئي ماڻهن ٽورنامينٽ جي انتظام بابت ملڪ جي ڪارڪردگي تي اطمينان جو اظهار ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.skysports.com/football/news/12098/12643330/world-cup-2022-qatar-tournament-to-feature-semi-automated-offside-technology-with-ball-sensors-and-cameras|title=World Cup 2022: Qatar tournament to feature semi-automated offside technology with ball sensors and cameras|website=Sky Sports}}</ref>{{failed verification|date=December 2023}} اندازو لڳايو ويو هو ته [[2022 فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران قطر لڳ ڀڳ 16 لک [[فٽبال]] شوقينن جي ميزباني ڪندو. بهرحال، ملڪ ۾ تعميراتي ڪم مڪمل ٿيڻ کان پوءِ به 2021ع جي آخر تائين موجود هوٽلن جا ڪمرا صرف 37,000 مان وڌي 70,000 تائين پهچڻ جو امڪان هو. ڊسمبر 2019ع ۾ قطري ورلڊ ڪپ عملدارن [[گلاسٽنبري فيسٽيول]] (انگلينڊ) ۽ [[ڪوچيلا وئلي ميوزڪ اينڊ آرٽس فيسٽيول]] (آمريڪا) جي منتظمن سان رابطو ڪيو ته جيئن هزارين فٽبال مداحن لاءِ وڏي ريگستاني خيمن واري رهائش جو بندوبست ڪيو وڃي. رپورٽن موجب انهن ڪئمپ سائيٽن ۾ لائسنس يافته بار، ريسٽورنٽ، وندر جا انتظام ۽ ڌوٻي جون سهولتون موجود هيون. ان کان علاوه، ٽورنامينٽ دوران لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن جي رهائش لاءِ ٻه بحري سير جا جهاز به عارضي ترندڙ هوٽلن طور مخصوص ڪيا ويا.<ref>{{cite web|url=https://thefloridapost.com/football-fans-to-sleep-in-glastonbury-like-tented-villages-at-qatar-world-cup/|title=Football fans to sleep in Glastonbury-like tented villages at Qatar World Cup|access-date=22 December 2019|website=The Florida Post|archive-date=26 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226093733/https://thefloridapost.com/football-fans-to-sleep-in-glastonbury-like-tented-villages-at-qatar-world-cup/|url-status=dead}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Countries|Asia|Geography }} * [[قطر ۾ انٽرنيٽ]] * [[قطر سان لاڳاپيل موضوعن جي فهرست]] * [[قطر جو خاڪو]] {{Clear}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last1=Al-Tamimi |first1=Nawaf |last2=Amin |first2=Azzam |last3=Zarrinabadi |first3=Nourollah |title=Qatar's Nation Branding and Soft Power: Exploring the Effects on National Identity and International Stance |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-24651-7 |year=2023 |isbn=978-3-031-24651-7 |publisher=[[اسپرنگر نيچر]] |doi=10.1007/978-3-031-24651-7 }} * {{cite book |last1=Bantekas |first1=Ilias |last2=Al-Ahmed |first2=Ahmed |title=Contract Law of Qatar |year=2023 |url=https://www.cambridge.org/core/books/contract-law-of-qatar/F2DD12EA391FE77B26948ED57D5E185E |isbn=9781009052009 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]]}} * {{cite book |editor-last1=Cochrane |editor-first1=Logan |editor-last2=Al-Hababi |editor-first2=Reem |title=Sustainable Qatar: Social, Political and Environmental Perspectives |series=Gulf Studies |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-19-7398-7 |year=2023 |volume=9 |isbn=978-981-19-7398-7 |publisher=[[اسپرنگر نيچر]] |doi=10.1007/978-981-19-7398-7 }} * {{cite book |last=Scott-Jackson |first=Julie |title=Qatar: Evidence of the Palaeolithic Earliest People Revealed |url=https://www.archaeopress.com/Archaeopress/Products/9781803270500 |year=2021 |isbn=9781803270517 |publisher=[[آرڪيائوپريس]]}} * {{cite book |last=Al-Kuwari |first=Maryam |title=Tribal Reawakening and the Future of State-Building in Kuwait and Qatar |series=Gulf Studies |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-97-9663-2 |year=2025 |volume=20 |isbn=978-981-97-9663-2 |publisher=[[اسپرنگر نيچر]] |doi=10.1007/978-981-97-9663-2 }} * {{cite book |editor-last1=Zaidan |editor-first1=Esmat |editor-last2=Tok |editor-first2=Evren |editor-last3=Al-Fadala |editor-first3=Asmaa |editor-last4=Cochrane |editor-first4=Logan |title=The Future of Education Policy in the State of Qatar |series=Gulf Studies |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-981-97-9667-0 |year=2025 |volume=21 |isbn=978-981-97-9667-0 |publisher=[[اسپرنگر نيچر]] |doi=10.1007/978-981-97-9667-0 }} * {{cite book |editor-last1=Elbanna |editor-first1=Said |editor-last2=Elsharnouby |editor-first2=Tamer |editor-last3=Aljafari |editor-first3=Abdullah |editor-last4=Fatima |editor-first4=Tahniyath |title=The FIFA World Cup Qatar 2022: Unveiling Insights Beyond the Pitch |url=https://link.springer.com/book/9789819784134 |year=2025 |isbn=978-981-97-8414-1 |publisher=[[اسپرنگر نيچر]]}} == نوٽس ۽ حوالا == {{notelist}} {{reflist|colwidth=30em}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Qatar}} * [https://diwan.gov.qa اميري ديوان] (سرڪاري حڪومتي ويب سائيٽ). * [https://web.archive.org/web/20260113131758/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/qatar/ قطر]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * {{GovPubs|qatar}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-14702226 قطر] تان [[بي بي سي نيوز]]. * {{wikiatlas|Qatar}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=QA قطر بابت اهم ترقياتي اڳڪٿيون] تان [[انٽرنيشنل فيوچرز]]. {{Qatar topics}} {{Navboxes |title = لاڳاپيل مضمون |list = {{Countries of Asia}} {{Countries and territories of the Middle East}} {{Arabian Plate}} {{Countries and territories bordering the Indian Ocean}} {{Countries bordering the Persian Gulf}} {{Organization of the Islamic Conference (OIC) |collapsed}} {{Arab League}} {{OPEC}} {{Shanghai Cooperation Organization}} {{Gulf Cooperation Council}} {{Monarchies |collapsed}} }} {{Authority control}} {{Coord|25|30|N|51|15|E|type:country_region:QA|display=title}} [[Category:Qatar| ]] [[Category:عرب اپٻيٽ]] [[Category:اهي ملڪ ۽ علائقا جتي عربي سرڪاري ٻولي آهي]] [[Category:ايشيا جا ملڪ]] [[Category:امارتون]] [[Category:اوپيڪ جا اڳوڻا رڪن ملڪ]] [[Category:اسلامي بادشاهتون]] [[Category:عرب ليگ جا رڪن ملڪ]] [[Category:گلف ڪوآپريشن ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] [[Category:اسلامي سهڪار تنظيم جا رڪن ملڪ]] [[Category:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[Category:ايشيا جا اپٻيٽ]] [[Category:1971ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[Category:اولهه ايشيا جا ملڪ]] [[Category:سلفي رياستون]] {{OIC}} [[زمرو:قطر]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:بادشاهتون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:عربستان جا ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:عربي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} m27u451a4lz1tfhpsz603ydlrqpwvis 0 57465 415214 271614 2026-09-27T18:47:26Z Intisar Ali 8681 415214 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|خوف، جنگ يا دشمن جي خطري جي حالت ۾ ادا ٿيندڙ نماز}} {{ٻيا نالا|عربي=صلاة الخوف}} {{اسلام}} [[فائل:Fear Prayer.jpg|thumb|250px|الجزائري مجاهدن جو هڪ گروهه [[الجزائر جي جنگ|فرانسيسي بيٺڪيت خلاف الجزائر جي جنگ]] (1954–1962ع) دوران نماز ادا ڪندي.]] '''صلات الخوف''' يا '''خوف جي نماز''' [[اسلام]] ۾ خوف، جنگ، دشمن جي حملي يا اهڙي خطري جي حالت ۾ فرض [[نماز]] ادا ڪرڻ جو خاص طريقو آهي، جنهن ۾ عام جماعت جي ترتيب برقرار رکڻ ڏکيو يا دفاعي لحاظ کان خطرناڪ هجي. اهڙي حالت ۾ نمازين کي حالتن موجب ٽولين ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هڪ ٽولي [[امام]] سان نماز پڙهي ٿي، جڏهن تہ ٻي ٽولي دشمن جي نگراني يا دفاع تي رهي ٿي، ۽ پوءِ ٻئي ٽوليون پنهنجون جايون مٽائين ٿيون.<ref name="Kuwait">{{ويب حوالو |عنوان=صلاة الخوف |ويب سائيٽ=إدارة الإفتاء، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية، الكويت |url=https://eftaa.awqaf.gov.kw/ar/الفقه%20الميسر/صلاة-الخوف-4898 |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> صلات الخوف جي بنيادي مشروعيت [[قرآن]] جي [[سوره النساء]] جي آيت 102 ۽ [[سوره البقره]] جي آيت 239 مان ورتي وڃي ٿي. [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کان بہ ان نماز جون مختلف صورتون صحيح حديثن ۾ روايت ٿيل آهن. انهن مختلف طريقن جو تعلق دشمن جي رخ، خطري جي شدت، نماز جي رڪعتن ۽ جنگي صورتحال سان آهي.<ref name="IbnKathir102">{{ويب حوالو |عنوان=تفسير سورة النساء، الآية 102 |مصنف=ابن كثير |ويب سائيٽ=مشروع المصحف الإلكتروني، جامعة الملك سعود |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/katheer/sura4-aya102.html |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> == نالو ۽ تعريف == عربي اصطلاح '''صلاة الخوف''' ٻن لفظن ''صلاة'' ۽ ''الخوف'' مان ٺهيل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ ”خوف جي نماز“ آهي. فقهي اصطلاح ۾ ان مان مراد اها نماز آهي، جيڪا حقيقي خوف يا دشمن جي خطري جي حالت ۾ عام نماز جي ڪجهه ظاهري ترتيبن ۾ شرعي رعايتن سان ادا ڪئي وڃي ٿي.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، ڪتاب الصلاة، باب صلاة الخوف.</ref> فقهي ڪتابن ۾ خوف جون حالتون عام طور ٻن بنيادي قسمن ۾ بيان ڪيون ويون آهن: * '''اهڙو خوف جنهن ۾ منظم نماز ممڪن هجي:''' مسلمانن مان هڪ ٽولي امام سان نماز پڙهي ٿي ۽ ٻي ٽولي دشمن جي نگراني ڪري ٿي، پوءِ ٻئي ٽوليون پنهنجون ذميواريون مٽائين ٿيون. * '''شديد خوف:''' جيڪڏهن جنگ يا خطرو ايترو شديد هجي جو معمول مطابق قيام، رڪوع، سجدو، قبلي ڏانهن رخ يا جماعت ممڪن نہ رهي، تہ نماز پنهنجي وس ۽ صورتحال مطابق ادا ڪئي وڃي ٿي.<ref name="IbnKathir102"/> [[ابن ڪثير]] سوره النساء جي آيت 102 جي تفسير ۾ لکي ٿو تہ صلات الخوف جون صورتون گهڻيون آهن؛ دشمن ڪڏهن قبلي طرف هوندو آهي ۽ ڪڏهن ٻي طرف، نماز ڪڏهن چار، ٽي يا ٻہ رڪعتي هوندي آهي، ۽ شديد جنگ ۾ جماعت ممڪن نہ هجي تہ ماڻهو انفرادي طور پيادل يا سواريءَ تي بہ نماز پڙهي سگهن ٿا.<ref name="IbnKathir102"/> == قرآن ۾ صلات الخوف == === سوره النساء === صلات الخوف جو سڀ کان تفصيلي حڪم [[سوره النساء]] جي آيت 102 ۾ بيان ٿيل آهي: {{اقتباس|وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا|[[سوره النساء]]، آيت 102}} ترجمو: ”۽ (اي پيغمبر! ويڙھ مھل) جڏھن منجھن ھجين پوءِ کين نماز پڙھائين تہ منجھائن ھڪ ٽوليءَ کي توسان (نماز ۾) بيھڻ گھرجي ۽ پنھنجن ھٿيارن کي (ساڻ) وٺڻ گھرجين، پوءِ جنھن مھل (اُھي) سجدو ڏيئي بيھن (تنھن مھل) اوھان جي پوئتان ٿين، ۽ جنھن ٻئي ٽوليءَ نماز نہ پڙھي آھي سي اچن، تن کي توسان نماز پڙھڻ گھرجي ۽ پنھنجي بچاءَ (جي شين) ۽ پنھنجن ھٿيارن کي وٺڻ گھرجين، ڪافر گھرندا آھن تہ جيڪر اوھين پنھنجن ھٿيارن ۽ پنھنجي سامان کان (ڪجھ) بي خبر ٿيو تہ اوھان تي ھڪ ئي ڀيري حملو ڪن، ۽ جيڪڏھن اوھان کي مينھن کان ڪا تڪليف ھجي يا اوھين بيمار ھجو تہ اوھان تي گناھ نہ آھي تہ پنھنجا ھٿيار لاھي رکو، ۽ پنھنجي بچاءَ جون شيون (ساڻ) وٺو، بيشڪ الله ڪافرن لاءِ خواري ڏيندڙ عذاب تيار ڪيو آھي.“<ref>[[سوره النساء]]، آيت 102.</ref> [[محمد بن جرير طبري|امام طبري]] هن آيت جي تفسير هيٺ صحابه ۽ تابعين کان صلات الخوف جا ڪيترائي طريقا نقل ڪيا آهن. انهن روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ نماز جي ترتيب دشمن جي جاءِ ۽ جنگي حالت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Tabari102">{{ويب حوالو |عنوان=تفسير سورة النساء، الآية 102 |مصنف=محمد بن جرير الطبري |ويب سائيٽ=مشروع المصحف الإلكتروني، جامعة الملك سعود |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura4-aya102.html |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> === سوره البقره === شديد خوف جي حالت بابت [[سوره البقره]] ۾ آهي: {{اقتباس|فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ|[[سوره البقره]]، آيت 239}} هن آيت مان فقهائن شديد خوف ۾ پيادل يا سواريءَ تي حالتن مطابق نماز پڙهڻ جو اصول اخذ ڪيو آهي.<ref>[[سوره البقره]]، آيت 239.</ref> == مشروعيت == صلات الخوف جي مشروعيت قرآن، سنت ۽ صحابه جي عمل مان ثابت ڪئي وڃي ٿي. اها صرف حضرت محمد ﷺ جي زماني تائين محدود نہ سمجهي وئي، بلڪه جمهور فقهائن وٽ ان جو حڪم بعد ۾ بہ باقي آهي.<ref name="Kuwait"/><ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، ج 2، باب صلاة الخوف.</ref> [[علي بن ابي طالب]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[حذيفه بن يمان]] سميت صحابه کان بہ صلات الخوف جي ادائيگي بابت آثار نقل ڪيا ويا آهن.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، باب صلاة الخوف.</ref> == سنت ۾ صلات الخوف == حضرت محمد ﷺ کان صلات الخوف جا ڪيترائي طريقا روايت ٿيل آهن. حديثي روايتن ۾ خاص طور [[غزوه ذات الرقاع]]، عسفان، بطن نخل ۽ ٻين فوجي مهمن سان ان جو تعلق ملي ٿو.<ref name="BukhariFear">[[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف.</ref><ref name="MuslimFear">[[صحيح مسلم]]، ڪتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب صلاة الخوف.</ref> [[سهل بن ابي حثمه]] سان منسوب مشهور روايت موجب هڪ ٽولي رسول الله ﷺ سان بيٺي ۽ ٻي ٽولي دشمن جي سامهون رهي. نبي ﷺ پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي، پوءِ بيٺا رهيا ۽ ان ٽولي پنهنجي باقي نماز مڪمل ڪئي؛ اها دشمن ڏانهن هلي وئي ۽ ٻي ٽولي اچي نبي ﷺ سان باقي رڪعت پڙهي. نبي ﷺ ويٺا رهيا جيستائين ٻي ٽولي پنهنجي نماز مڪمل ڪئي ۽ پوءِ سڀني سان سلام ورايائون.<ref name="Sahl">[[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف؛ [[صحيح مسلم]]، باب صلاة الخوف، روايت صالح بن خوات.</ref> [[احمد بن حنبل|امام احمد بن حنبل]] کان منقول آهي تہ نبي ﷺ کان صلات الخوف جون ڇهه صورتون صحيح طور ثابت آهن، ۽ انهن مان سهل بن ابي حثمه واري طريقي کي هن ترجيح ڏني.<ref name="Kuwait"/> == صلات الخوف جون مشهور صورتون == هيٺ حديثن ۽ فقهي ڪتابن ۾ بيان ٿيل اهم صورتن جو خلاصو ڏنل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#4A148C; color:white;" | صورت ! style="background:#00695C; color:white;" | جنگي حالت ! style="background:#1565C0; color:white;" | مختصر طريقو ! style="background:#AD1457; color:white;" | بنيادي روايت |- ! style="background:#F3E5F5; text-align:center;" | پهرين | هڪ ٽولي نماز ۾، ٻي دشمن آڏو | امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي؛ اها پنهنجي باقي نماز پوري ڪري دشمن ڏانهن وڃي، پوءِ ٻي ٽولي اچي امام سان باقي رڪعت پڙهي ۽ پنهنجي نماز مڪمل ڪري. | سهل بن ابي حثمه |- ! style="background:#E0F2F1; text-align:center;" | ٻي | دشمن قبلي جي رخ ۾ | سڀئي امام سان قيام ۽ رڪوع ڪن؛ سجدي وقت هڪ صف سجدو ڪري ۽ ٻي دشمن جي نگراني ڪري، پوءِ ٻنهي صفن جا ڪردار مٽجن. | جابر بن عبدالله |- ! style="background:#E3F2FD; text-align:center;" | ٽين | لشڪر ٻن ٽولين ۾ | امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت ۽ پوءِ ٻي ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي؛ ٽوليون پنهنجي باقي نماز روايت مطابق مڪمل ڪن. | عبدالله بن عمر |- ! style="background:#FCE4EC; text-align:center;" | چوٿين | پهرين ٽولي فوراً دفاع ڏانهن موٽي | پهرين ٽولي امام سان هڪ رڪعت پڙهي دشمن ڏانهن وڃي ٿي؛ ٻي ٽولي اچي هڪ رڪعت پڙهي ٿي ۽ پوءِ باقي نماز مڪمل ڪئي وڃي ٿي. | عبدالله بن عمر |- ! style="background:#FFF8E1; text-align:center;" | پنجين | ٻن الڳ جماعتن جي گنجائش | امام پهرين ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون مڪمل ڪري، پوءِ ٻي ٽوليءَ سان بہ ٻه رڪعتون پڙهي. | ابو بڪره |- ! style="background:#F1F8E9; text-align:center;" | ڇهين | امام لاءِ چار، هر ٽوليءَ لاءِ ٻه | امام پهرين ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون ۽ پوءِ ٻي ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون پڙهي؛ امام لاءِ چار ۽ هر ٽوليءَ لاءِ ٻه رڪعتون ٿين. | جابر بن عبدالله |} انهن روايتن جي گهڻائي کي فقهي تضاد بدران مختلف جنگي حالتن لاءِ مختلف جائز صورتن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IbnKathir102"/><ref name="Tabari102"/> === پهرين صورت === هي [[سهل بن ابي حثمه]] سان منسوب مشهور صورت آهي. فوج جو هڪ حصو امام سان نماز پڙهي ٿو ۽ ٻيو دشمن جي سامهون رهي ٿو. امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهڻ کان پوءِ بيٺو رهي ٿو، جڏهن تہ اها ٽولي پنهنجي باقي نماز مڪمل ڪري دشمن ڏانهن وڃي ٿي. پوءِ ٻي ٽولي اچي امام سان باقي رڪعت پڙهي ٿي ۽ امام ويٺل رهي ٿو جيستائين اها پنهنجي نماز مڪمل ڪري؛ پوءِ امام ساڻن سلام ورائي ٿو.<ref name="Sahl"/> === ٻي صورت: دشمن قبلي طرف هجي === [[جابر بن عبدالله]] جي روايت موجب جڏهن دشمن قبلي جي طرف هجي تہ مسلمان ٻہ صفون ٺاهي سگهن ٿا. سڀئي امام سان گڏ قيام ۽ رڪوع ڪن ٿا، پر سجدي وقت امام جي ويجهو صف سجدو ڪري ٿي ۽ پٺيان صف دشمن تي نظر رکي ٿي. پوءِ پهرين صف اٿي ٿي ۽ ٻي صف سجدو ڪري ٿي. ٻي رڪعت ۾ صفن جون ذميواريون مٽجن ٿيون.<ref name="MuslimFear"/><ref name="Tabari102"/> === ٽين ۽ چوٿين صورت === [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ هڪ ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي، جڏهن تہ ٻي ٽولي دشمن جي سامهون بيٺي رهي؛ پوءِ ٻنهي ٽولين پنهنجون جايون مٽايون ۽ نبي ﷺ ٻي ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي. باقي نماز مڪمل ڪرڻ جي ترتيب بابت روايتن ۾ مختلف تفصيل نقل ٿيل آهن.<ref name="BukhariFear"/><ref name="Tabari102"/> === پنجين صورت === [[ابو بڪره]] سان منسوب روايت ۾ اچي ٿو تہ رسول الله ﷺ هڪ ٽوليءَ سان ٻہ رڪعتون پڙهي سلام ورايو، پوءِ ٻي ٽولي آئي ۽ پاڻ ﷺ ان سان بہ ٻہ رڪعتون پڙهيون. اهڙي صورت ۾ ٻنهي ٽولين لاءِ نماز ٻہ رڪعتون ۽ امام لاءِ مجموعي طور چار رڪعتون ٿيون.<ref>[[سنن ابو دائود]]، ڪتاب صلاة السفر، باب من قال يصلي بكل طائفة ركعتين.</ref> === ڇهين صورت === [[جابر بن عبدالله]] کان هڪ روايت ۾ اچي ٿو تہ رسول الله ﷺ ذات الرقاع ۾ هڪ ٽوليءَ سان ٻہ رڪعتون پڙهيون، پوءِ اها ٽولي پوئتي هٽي ۽ ٻي ٽولي اچي پاڻ ﷺ سان ٻہ رڪعتون پڙهيون؛ اهڙيءَ طرح رسول الله ﷺ جون چار ۽ هر ٽوليءَ جون ٻہ رڪعتون ٿيون.<ref name="MuslimFear"/> == شديد خوف جي حالت == [[فائل:Battle of Trench 627 CE.png|thumb|250px|[[غزوه خندق]] دوران [[مدينو|مديني]] جي دفاعي صورتحال ڏيکاريندڙ نقشو.]] جيڪڏهن دشمن سان ويڙهه ايتري شديد هجي جو فوج کي ٻن منظم ٽولين ۾ ورهائڻ يا معمول مطابق جماعت قائم ڪرڻ ممڪن نہ هجي تہ نماز جي صورت وڌيڪ سادي ٿي وڃي ٿي. اهڙي حالت ۾ نمازي پيادل يا سواريءَ تي ۽ ضرورت موجب قبلي کان سواءِ ٻي رخ ۾ بہ نماز ادا ڪري سگهي ٿو.<ref name="IbnKathir102"/> رڪوع ۽ سجدو مڪمل نموني ممڪن نہ هجي تہ اشارن سان ادا ڪرڻ جو ذڪر فقهي ڪتابن ۾ ملي ٿو. اهڙي رعايت جو بنياد [[سوره البقره]] جي آيت 239 ۽ شديد خوف بابت نبوي روايتن تي رکيو ويو آهي.<ref name="IbnKathir102"/> == تفهيم القرآن ۾ تشريح == [[ابوالاعلى مودودي]] پنهنجي تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' ۾ سوره النساء جي آيت 102 جي تشريح ڪندي صلات الخوف بابت مختلف فقهي ۽ روايتي صورتون بيان ڪيون آهن. موجوده سنڌي متن موجب: صلواة خوف جو حڪم ان صورت ۾ ھوندو آھي جڏھن دشمن جي حمل جو خطرو تہ ھجي پر عملي طور تي قتال شروع نہ ٿيو ھجي<ref name="مودودي" />. جنگ جي وقت حنفي فقه جي مطابق نماز ڇڏي ويندي آهي. امام مالڪ ۽ امام ثوري مطابق جنگ دوران جيڪڏهن رڪوع ۽ سجدو ممڪن نہ ھجي تہ اشارن سان پڙھي وڃڻ کپي<ref name="مودودي" />. نبي {{درود}} جن کان ثابت آھي تہ خندق جي جنگ دوران چار نمازون ڇڏيون ھيون جيڪي بعد م ترتيب سان ادا ڪيون، باجود ان جي تہ صلواة خوف جو حڪم خندق جي جنگ کان اڳ اچي چڪو ھيو<ref name="مودودي" />. ھن نماز جي ترڪيب جو مدار جنگي حالتن تي ھوندو آھي. نبي {{درود}} جن مختلف حالتن ۾ مختلف طريقن سان نماز پڙھائي<ref name="مودودي" />. ھن نماز جو ھڪ طريقو ابن عباس مطابق ھي آھي تہ فوج جو ھڪ حصو امام سان گڏ نماز پڙھي ۽ ٻيو حصو دشمن سان مقابلي تي ھجي ۽ جڏھن رڪعت پوري ڪري تہ سلام ورائي مقابلي ۾ وڃي ۽ پھريون حصو اچي ٻي رڪعت ۾ امام سان شامل ٿي وڃي اھڙي طرح امام جون ٻہ رڪعتون ٿينديون ۽ فوج جي ھڪ رڪعت<ref name="مودودي" />. ٻيو طريقو عبدالله بن مسعود مطابق اھو اھي تہ مٿئين طريقي سان ھڪ ھڪ رڪعت امام پٺيان پڙھڻ بعد فوجي واري سان پنھجي ڇڏيل ٻي رڪعت پڻ پوري ڪن<ref name="مودودي" />. ٽيون طريقو حسن بصري مطابق اھو آھي تہ امام چار رڪعتون پڙھي ۽ فوجي مٿئين پھرين طريقي سان ٻہ ٻہ رڪعتون امام پٺيان پڙھن<ref name="مودودي">ڪتاب: ''تفهيم القرآن''، جلد اول، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن، لاھور، ڇاپو 35، مارچ 2003ع، ص 391–392.</ref> === ٻين فقهي ماخذن سان ڀيٽ === مٿئين تشريح ۾ بيان ٿيل ”جنگ جي وقت حنفي فقه جي مطابق نماز ڇڏي ويندي آهي“ واري عبارت کي حنفي فقهي موقف جي مڪمل ۽ عام قاعدي طور سمجهڻ بدران شديد جنگ ۽ نماز اندر گهڻي جنگي عمل جي مخصوص فقهي بحث جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. قرآن جي آيت 239 ۽ ٻين فقهي ماخذن ۾ شديد خوف دوران بہ وس آهر نماز ادا ڪرڻ جون صورتون بيان ٿيل آهن.<ref name="IbnKathir102"/> اهڙي طرح غزوه خندق دوران نماز جي دير ۽ صلات الخوف جي حڪم جي تاريخي ترتيب بابت بہ حديث، تفسير ۽ سيرت جي ماخذن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي؛ تنهنڪري ان تاريخي مسئلي کي سڀني عالمن جو متفق موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هٿيار ۽ احتياط == سوره النساء جي آيت 102 ۾ صلات الخوف دوران هٿيار ۽ حفاظتي سامان ساڻ رکڻ جي هدايت ڏنل آهي. طبري جي تفسير ۾ ان بابت مختلف قول نقل ٿيل آهن تہ هٿيار کڻڻ جو حڪم نماز پڙهندڙ ٽوليءَ لاءِ آهي يا دشمن جي سامهون بيٺل ٽوليءَ لاءِ؛ ٻنهي صورتن ۾ آيت جو بنيادي مقصد دشمن جي اوچتي حملي کان بچاءُ برقرار رکڻ آهي.<ref name="Tabari102"/> جيڪڏهن مينهن، بيماري يا ٻي تڪليف سبب هٿيار کڻڻ ڏکيو هجي تہ قرآن هٿيار رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت دفاعي احتياط برقرار رکڻ جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[[سوره النساء]]، آيت 102.</ref> == رڪعتن جو تعداد == خوف پاڻ عام طور فرض نماز جي رڪعتن جو تعداد تبديل نٿو ڪري. سفر ۾ مسافر لاءِ [[قصر نماز|قصر]] جو حڪم الڳ سبب جي بنياد تي لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن تہ حضر ۾ نماز پنهنجي اصل تعداد مطابق رهي ٿي؛ خوف بنيادي طور نماز جي ادائيگيءَ جي طريقي ۽ ڪجهه شرطن تي اثر وجهي ٿو.<ref name="Kuwait"/> البته شديد جنگ ۾ هڪ رڪعت بابت بہ ڪجهه صحابه، تابعين ۽ فقهائن کان قول نقل ٿيل آهن. ابن ڪثير پنهنجي تفسير ۾ ابن عباس سان منسوب روايت ۽ احمد بن حنبل، عطاء، جابر، حسن، مجاهد، قتاده ۽ ٻين سان لاڳاپيل قولن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="IbnKathir102"/> == سفر ۽ حضر == صلات الخوف صرف سفر تائين محدود نہ آهي. جيڪڏهن جائز جنگ يا حقيقي خطري سبب ضرورت پيدا ٿئي تہ اها سفر توڙي حضر ۾ ادا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Kuwait"/> سفر ۾ جيڪڏهن قصر جون شرعي شرطون موجود هجن تہ چار رڪعتي نماز ٻہ رڪعتون پڙهي سگهجي ٿي. حضر ۾ خوف پاڻ قصر جو سبب نہ بڻجي ٿو.<ref name="Kuwait"/> == نماز جي وقت بابت == اصولي طور خوف جي حالت ۾ بہ نماز پنهنجي مقرر وقت اندر ادا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي ۽ حالتن مطابق ان جي طريقي ۾ رعايت اختيار ڪئي وڃي ٿي. شديد جنگ ۾ نماز جي وقت، جمع ڪرڻ يا مؤخر ٿيڻ بابت فقهي مذهبن ۾ تفصيلي اختلاف موجود آهن.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، باب صلاة الخوف.</ref> [[غزوه خندق]] بابت صحيح حديثن ۾ نماز يا نمازن جي دير ٿيڻ جون روايتون موجود آهن. فقهائن انهن روايتن ۽ بعد ۾ بيان ٿيل صلات الخوف جي احڪامن جي پاڻ ۾ تعلق بابت مختلف تشريحون ڪيون آهن.<ref>[[صحيح بخاري]]، ڪتاب المغازي، باب غزوة الخندق.</ref> == صلات الخوف ۽ جنگي صورتحال == صلات الخوف جي مختلف نبوي طريقن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان جي عملي ترتيب جنگي صورتحال سان ڳنڍيل آهي. جيڪڏهن دشمن قبلي جي سامهون هجي تہ صفن کي اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿو جو هڪ صف سجدو ڪندي ٻي دشمن تي نظر رکي. جيڪڏهن دشمن ٻي رخ ۾ هجي تہ لشڪر ٻن ٽولين ۾ ورهائجي سگهي ٿو. جيڪڏهن ويڙهه ايتري شديد هجي جو ڪا بہ منظم جماعت ممڪن نہ هجي تہ هر شخص پنهنجي وس آهر نماز ادا ڪري سگهي ٿو.<ref name="IbnKathir102"/><ref name="Tabari102"/> انهيءَ ڪري حديثي ۽ فقهي ادب ۾ صلات الخوف لاءِ هڪ ئي جامد طريقي بدران مختلف صحيح صورتون بيان ڪيون ويون آهن. == فقهي مذهبن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#263238; color:white;" | فقهي مذهب ! style="background:#37474F; color:white;" | مشروعيت ! style="background:#455A64; color:white;" | شديد خوف ! style="background:#546E7A; color:white;" | رڪعتن بابت عام اصول |- ! style="background:#FFF3E0;" | [[حنفي فقه|حنفي]] | صلات الخوف جي مشروعيت برقرار | شديد جنگ ۽ نماز دوران گهڻي جنگي حرڪت بابت مخصوص احڪام | خوف پاڻ قصر جو مستقل سبب نہ آهي |- ! style="background:#E8F5E9;" | [[مالڪي فقه|مالڪي]] | صلات الخوف مشروع | ضرورت مطابق پيادل، سواريءَ تي يا اشارن سان ادائيگيءَ جون صورتون | سفر ۽ حضر جا اصل احڪام لحاظ ۾ رکيا وڃن ٿا |- ! style="background:#E3F2FD;" | [[شافعي فقه|شافعي]] | صلات الخوف مشروع | شديد خوف ۾ حالتن مطابق رعايتون | خوف بنيادي طور نماز جي صفت تي اثرانداز ٿئي ٿو |- ! style="background:#F3E5F5;" | [[حنبلي فقه|حنبلي]] | صلات الخوف مشروع ۽ ان جون مختلف نبوي صورتون جائز | شديد خوف ۾ ممڪن طريقي سان نماز | سفر ۾ قصر، حضر ۾ اصل تعداد |} مذهبن اندر صلات الخوف جي جزوي طريقي، شديد جنگ، حرڪت، قبلي جي رخ، هٿيار کڻڻ ۽ رهيل رڪعتن جي ادائيگيءَ بابت وڌيڪ تفصيلي اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري مٿيون جدول صرف عام فقهي خاڪو پيش ڪري ٿو.<ref name="Kuwait"/> == تاريخي اهميت == صلات الخوف جي روايتن مان اسلامي عبادات ۾ ٻن بنيادي مقصدن—نماز جي ادائيگي ۽ جان جي حفاظت—کي هڪ ئي وقت برقرار رکڻ جو اصول ظاهر ٿئي ٿو. قرآن هڪ طرف نماز قائم رکڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ ٻئي طرف هٿيار، حفاظتي تدبيرون ۽ دشمن جي چرپر کان خبردار رهڻ جي هدايت ڪري ٿو.<ref name="Tabari102"/> صلات الخوف بابت مختلف صحيح روايتن جي موجودگي سبب محدثن ۽ فقهائن انهن طريقن کي هڪٻئي جو رد سمجهڻ بدران مختلف حالتن ۾ اختيار ڪيل نبوي طريقن طور مرتب ڪيو آهي.<ref name="IbnKathir102"/> == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[جماعت سان نماز]] * [[قصر نماز]] * [[سفر جي نماز]] * [[قبله]] * [[غزوه ذات الرقاع]] * [[غزوه خندق]] * [[اسلامي فقه]] * [[حنفي فقه]] * [[مالڪي فقه]] * [[شافعي فقه]] * [[حنبلي فقه]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [[محمد بن جرير طبري]]، ''جامع البيان عن تأويل آي القرآن''، تفسير [[سوره النساء]]، آيت 102. * [[ابن ڪثير]]، ''تفسير القرآن العظيم''، تفسير [[سوره النساء]]، آيت 102. * [[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف. * [[صحيح مسلم]]، ڪتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب صلاة الخوف. * [[ابن قدامه]]، ''المغني''، ڪتاب الصلاة، باب صلاة الخوف. * [[امام نووي]]، ''المجموع شرح المهذب''، باب صلاة الخوف. * ابوالاعلي مودودي، ''تفهيم القرآن''، جلد اول، تفسير سوره النساء. * ''الموسوعة الفقهية الكويتية''، صلاة الخوف. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura4-aya102.html تفسير طبري — سوره النساء، آيت 102] * [https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/katheer/sura4-aya102.html تفسير ابن ڪثير — سوره النساء، آيت 102] * [https://eftaa.awqaf.gov.kw/ar/الفقه%20الميسر/صلاة-الخوف-4898 ڪويت جي اوقاف ۽ اسلامي معاملن واري وزارت — صلات الخوف] {{نماز}} {{اسلام}} {{اختيار سنڀال}} {{بوابيون|اسلام|اسلامي فقه}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:فقه العبادات]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] jcnih1dqoqwhp6h2ihwe66u55x4vcew 415215 415214 2026-09-27T18:47:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 415215 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|خوف، جنگ يا دشمن جي خطري جي حالت ۾ ادا ٿيندڙ نماز}} {{اسلام}} [[فائل:Fear Prayer.jpg|thumb|250px|الجزائري مجاهدن جو هڪ گروهه [[الجزائر جي جنگ|فرانسيسي بيٺڪيت خلاف الجزائر جي جنگ]] (1954–1962ع) دوران نماز ادا ڪندي.]] '''صلات الخوف''' يا '''خوف جي نماز''' [[اسلام]] ۾ خوف، جنگ، دشمن جي حملي يا اهڙي خطري جي حالت ۾ فرض [[نماز]] ادا ڪرڻ جو خاص طريقو آهي، جنهن ۾ عام جماعت جي ترتيب برقرار رکڻ ڏکيو يا دفاعي لحاظ کان خطرناڪ هجي. اهڙي حالت ۾ نمازين کي حالتن موجب ٽولين ۾ ورهائي سگهجي ٿو؛ هڪ ٽولي [[امام]] سان نماز پڙهي ٿي، جڏهن تہ ٻي ٽولي دشمن جي نگراني يا دفاع تي رهي ٿي، ۽ پوءِ ٻئي ٽوليون پنهنجون جايون مٽائين ٿيون.<ref name="Kuwait">{{ويب حوالو |عنوان=صلاة الخوف |ويب سائيٽ=إدارة الإفتاء، وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية، الكويت |url=https://eftaa.awqaf.gov.kw/ar/الفقه%20الميسر/صلاة-الخوف-4898 |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> صلات الخوف جي بنيادي مشروعيت [[قرآن]] جي [[سوره النساء]] جي آيت 102 ۽ [[سوره البقره]] جي آيت 239 مان ورتي وڃي ٿي. [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] کان بہ ان نماز جون مختلف صورتون صحيح حديثن ۾ روايت ٿيل آهن. انهن مختلف طريقن جو تعلق دشمن جي رخ، خطري جي شدت، نماز جي رڪعتن ۽ جنگي صورتحال سان آهي.<ref name="IbnKathir102">{{ويب حوالو |عنوان=تفسير سورة النساء، الآية 102 |مصنف=ابن كثير |ويب سائيٽ=مشروع المصحف الإلكتروني، جامعة الملك سعود |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/katheer/sura4-aya102.html |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> == نالو ۽ تعريف == عربي اصطلاح '''صلاة الخوف''' ٻن لفظن ''صلاة'' ۽ ''الخوف'' مان ٺهيل آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ ”خوف جي نماز“ آهي. فقهي اصطلاح ۾ ان مان مراد اها نماز آهي، جيڪا حقيقي خوف يا دشمن جي خطري جي حالت ۾ عام نماز جي ڪجهه ظاهري ترتيبن ۾ شرعي رعايتن سان ادا ڪئي وڃي ٿي.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، ڪتاب الصلاة، باب صلاة الخوف.</ref> فقهي ڪتابن ۾ خوف جون حالتون عام طور ٻن بنيادي قسمن ۾ بيان ڪيون ويون آهن: * '''اهڙو خوف جنهن ۾ منظم نماز ممڪن هجي:''' مسلمانن مان هڪ ٽولي امام سان نماز پڙهي ٿي ۽ ٻي ٽولي دشمن جي نگراني ڪري ٿي، پوءِ ٻئي ٽوليون پنهنجون ذميواريون مٽائين ٿيون. * '''شديد خوف:''' جيڪڏهن جنگ يا خطرو ايترو شديد هجي جو معمول مطابق قيام، رڪوع، سجدو، قبلي ڏانهن رخ يا جماعت ممڪن نہ رهي، تہ نماز پنهنجي وس ۽ صورتحال مطابق ادا ڪئي وڃي ٿي.<ref name="IbnKathir102"/> [[ابن ڪثير]] سوره النساء جي آيت 102 جي تفسير ۾ لکي ٿو تہ صلات الخوف جون صورتون گهڻيون آهن؛ دشمن ڪڏهن قبلي طرف هوندو آهي ۽ ڪڏهن ٻي طرف، نماز ڪڏهن چار، ٽي يا ٻہ رڪعتي هوندي آهي، ۽ شديد جنگ ۾ جماعت ممڪن نہ هجي تہ ماڻهو انفرادي طور پيادل يا سواريءَ تي بہ نماز پڙهي سگهن ٿا.<ref name="IbnKathir102"/> == قرآن ۾ صلات الخوف == === سوره النساء === صلات الخوف جو سڀ کان تفصيلي حڪم [[سوره النساء]] جي آيت 102 ۾ بيان ٿيل آهي: {{اقتباس|وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَىٰ لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ ۗ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً ۚ وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَىٰ أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ ۖ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ ۗ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا|[[سوره النساء]]، آيت 102}} ترجمو: ”۽ (اي پيغمبر! ويڙھ مھل) جڏھن منجھن ھجين پوءِ کين نماز پڙھائين تہ منجھائن ھڪ ٽوليءَ کي توسان (نماز ۾) بيھڻ گھرجي ۽ پنھنجن ھٿيارن کي (ساڻ) وٺڻ گھرجين، پوءِ جنھن مھل (اُھي) سجدو ڏيئي بيھن (تنھن مھل) اوھان جي پوئتان ٿين، ۽ جنھن ٻئي ٽوليءَ نماز نہ پڙھي آھي سي اچن، تن کي توسان نماز پڙھڻ گھرجي ۽ پنھنجي بچاءَ (جي شين) ۽ پنھنجن ھٿيارن کي وٺڻ گھرجين، ڪافر گھرندا آھن تہ جيڪر اوھين پنھنجن ھٿيارن ۽ پنھنجي سامان کان (ڪجھ) بي خبر ٿيو تہ اوھان تي ھڪ ئي ڀيري حملو ڪن، ۽ جيڪڏھن اوھان کي مينھن کان ڪا تڪليف ھجي يا اوھين بيمار ھجو تہ اوھان تي گناھ نہ آھي تہ پنھنجا ھٿيار لاھي رکو، ۽ پنھنجي بچاءَ جون شيون (ساڻ) وٺو، بيشڪ الله ڪافرن لاءِ خواري ڏيندڙ عذاب تيار ڪيو آھي.“<ref>[[سوره النساء]]، آيت 102.</ref> [[محمد بن جرير طبري|امام طبري]] هن آيت جي تفسير هيٺ صحابه ۽ تابعين کان صلات الخوف جا ڪيترائي طريقا نقل ڪيا آهن. انهن روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ نماز جي ترتيب دشمن جي جاءِ ۽ جنگي حالت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="Tabari102">{{ويب حوالو |عنوان=تفسير سورة النساء، الآية 102 |مصنف=محمد بن جرير الطبري |ويب سائيٽ=مشروع المصحف الإلكتروني، جامعة الملك سعود |url=https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura4-aya102.html |access-date=27 سيپٽمبر 2026}}</ref> === سوره البقره === شديد خوف جي حالت بابت [[سوره البقره]] ۾ آهي: {{اقتباس|فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا ۖ فَإِذَا أَمِنتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ|[[سوره البقره]]، آيت 239}} هن آيت مان فقهائن شديد خوف ۾ پيادل يا سواريءَ تي حالتن مطابق نماز پڙهڻ جو اصول اخذ ڪيو آهي.<ref>[[سوره البقره]]، آيت 239.</ref> == مشروعيت == صلات الخوف جي مشروعيت قرآن، سنت ۽ صحابه جي عمل مان ثابت ڪئي وڃي ٿي. اها صرف حضرت محمد ﷺ جي زماني تائين محدود نہ سمجهي وئي، بلڪه جمهور فقهائن وٽ ان جو حڪم بعد ۾ بہ باقي آهي.<ref name="Kuwait"/><ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، ج 2، باب صلاة الخوف.</ref> [[علي بن ابي طالب]]، [[ابو موسى اشعري]] ۽ [[حذيفه بن يمان]] سميت صحابه کان بہ صلات الخوف جي ادائيگي بابت آثار نقل ڪيا ويا آهن.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، باب صلاة الخوف.</ref> == سنت ۾ صلات الخوف == حضرت محمد ﷺ کان صلات الخوف جا ڪيترائي طريقا روايت ٿيل آهن. حديثي روايتن ۾ خاص طور [[غزوه ذات الرقاع]]، عسفان، بطن نخل ۽ ٻين فوجي مهمن سان ان جو تعلق ملي ٿو.<ref name="BukhariFear">[[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف.</ref><ref name="MuslimFear">[[صحيح مسلم]]، ڪتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب صلاة الخوف.</ref> [[سهل بن ابي حثمه]] سان منسوب مشهور روايت موجب هڪ ٽولي رسول الله ﷺ سان بيٺي ۽ ٻي ٽولي دشمن جي سامهون رهي. نبي ﷺ پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي، پوءِ بيٺا رهيا ۽ ان ٽولي پنهنجي باقي نماز مڪمل ڪئي؛ اها دشمن ڏانهن هلي وئي ۽ ٻي ٽولي اچي نبي ﷺ سان باقي رڪعت پڙهي. نبي ﷺ ويٺا رهيا جيستائين ٻي ٽولي پنهنجي نماز مڪمل ڪئي ۽ پوءِ سڀني سان سلام ورايائون.<ref name="Sahl">[[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف؛ [[صحيح مسلم]]، باب صلاة الخوف، روايت صالح بن خوات.</ref> [[احمد بن حنبل|امام احمد بن حنبل]] کان منقول آهي تہ نبي ﷺ کان صلات الخوف جون ڇهه صورتون صحيح طور ثابت آهن، ۽ انهن مان سهل بن ابي حثمه واري طريقي کي هن ترجيح ڏني.<ref name="Kuwait"/> == صلات الخوف جون مشهور صورتون == هيٺ حديثن ۽ فقهي ڪتابن ۾ بيان ٿيل اهم صورتن جو خلاصو ڏنل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#4A148C; color:white;" | صورت ! style="background:#00695C; color:white;" | جنگي حالت ! style="background:#1565C0; color:white;" | مختصر طريقو ! style="background:#AD1457; color:white;" | بنيادي روايت |- ! style="background:#F3E5F5; text-align:center;" | پهرين | هڪ ٽولي نماز ۾، ٻي دشمن آڏو | امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي؛ اها پنهنجي باقي نماز پوري ڪري دشمن ڏانهن وڃي، پوءِ ٻي ٽولي اچي امام سان باقي رڪعت پڙهي ۽ پنهنجي نماز مڪمل ڪري. | سهل بن ابي حثمه |- ! style="background:#E0F2F1; text-align:center;" | ٻي | دشمن قبلي جي رخ ۾ | سڀئي امام سان قيام ۽ رڪوع ڪن؛ سجدي وقت هڪ صف سجدو ڪري ۽ ٻي دشمن جي نگراني ڪري، پوءِ ٻنهي صفن جا ڪردار مٽجن. | جابر بن عبدالله |- ! style="background:#E3F2FD; text-align:center;" | ٽين | لشڪر ٻن ٽولين ۾ | امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت ۽ پوءِ ٻي ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي؛ ٽوليون پنهنجي باقي نماز روايت مطابق مڪمل ڪن. | عبدالله بن عمر |- ! style="background:#FCE4EC; text-align:center;" | چوٿين | پهرين ٽولي فوراً دفاع ڏانهن موٽي | پهرين ٽولي امام سان هڪ رڪعت پڙهي دشمن ڏانهن وڃي ٿي؛ ٻي ٽولي اچي هڪ رڪعت پڙهي ٿي ۽ پوءِ باقي نماز مڪمل ڪئي وڃي ٿي. | عبدالله بن عمر |- ! style="background:#FFF8E1; text-align:center;" | پنجين | ٻن الڳ جماعتن جي گنجائش | امام پهرين ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون مڪمل ڪري، پوءِ ٻي ٽوليءَ سان بہ ٻه رڪعتون پڙهي. | ابو بڪره |- ! style="background:#F1F8E9; text-align:center;" | ڇهين | امام لاءِ چار، هر ٽوليءَ لاءِ ٻه | امام پهرين ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون ۽ پوءِ ٻي ٽوليءَ سان ٻه رڪعتون پڙهي؛ امام لاءِ چار ۽ هر ٽوليءَ لاءِ ٻه رڪعتون ٿين. | جابر بن عبدالله |} انهن روايتن جي گهڻائي کي فقهي تضاد بدران مختلف جنگي حالتن لاءِ مختلف جائز صورتن طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="IbnKathir102"/><ref name="Tabari102"/> === پهرين صورت === هي [[سهل بن ابي حثمه]] سان منسوب مشهور صورت آهي. فوج جو هڪ حصو امام سان نماز پڙهي ٿو ۽ ٻيو دشمن جي سامهون رهي ٿو. امام پهرين ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهڻ کان پوءِ بيٺو رهي ٿو، جڏهن تہ اها ٽولي پنهنجي باقي نماز مڪمل ڪري دشمن ڏانهن وڃي ٿي. پوءِ ٻي ٽولي اچي امام سان باقي رڪعت پڙهي ٿي ۽ امام ويٺل رهي ٿو جيستائين اها پنهنجي نماز مڪمل ڪري؛ پوءِ امام ساڻن سلام ورائي ٿو.<ref name="Sahl"/> === ٻي صورت: دشمن قبلي طرف هجي === [[جابر بن عبدالله]] جي روايت موجب جڏهن دشمن قبلي جي طرف هجي تہ مسلمان ٻہ صفون ٺاهي سگهن ٿا. سڀئي امام سان گڏ قيام ۽ رڪوع ڪن ٿا، پر سجدي وقت امام جي ويجهو صف سجدو ڪري ٿي ۽ پٺيان صف دشمن تي نظر رکي ٿي. پوءِ پهرين صف اٿي ٿي ۽ ٻي صف سجدو ڪري ٿي. ٻي رڪعت ۾ صفن جون ذميواريون مٽجن ٿيون.<ref name="MuslimFear"/><ref name="Tabari102"/> === ٽين ۽ چوٿين صورت === [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ رسول الله ﷺ هڪ ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي، جڏهن تہ ٻي ٽولي دشمن جي سامهون بيٺي رهي؛ پوءِ ٻنهي ٽولين پنهنجون جايون مٽايون ۽ نبي ﷺ ٻي ٽوليءَ سان هڪ رڪعت پڙهي. باقي نماز مڪمل ڪرڻ جي ترتيب بابت روايتن ۾ مختلف تفصيل نقل ٿيل آهن.<ref name="BukhariFear"/><ref name="Tabari102"/> === پنجين صورت === [[ابو بڪره]] سان منسوب روايت ۾ اچي ٿو تہ رسول الله ﷺ هڪ ٽوليءَ سان ٻہ رڪعتون پڙهي سلام ورايو، پوءِ ٻي ٽولي آئي ۽ پاڻ ﷺ ان سان بہ ٻہ رڪعتون پڙهيون. اهڙي صورت ۾ ٻنهي ٽولين لاءِ نماز ٻہ رڪعتون ۽ امام لاءِ مجموعي طور چار رڪعتون ٿيون.<ref>[[سنن ابو دائود]]، ڪتاب صلاة السفر، باب من قال يصلي بكل طائفة ركعتين.</ref> === ڇهين صورت === [[جابر بن عبدالله]] کان هڪ روايت ۾ اچي ٿو تہ رسول الله ﷺ ذات الرقاع ۾ هڪ ٽوليءَ سان ٻہ رڪعتون پڙهيون، پوءِ اها ٽولي پوئتي هٽي ۽ ٻي ٽولي اچي پاڻ ﷺ سان ٻہ رڪعتون پڙهيون؛ اهڙيءَ طرح رسول الله ﷺ جون چار ۽ هر ٽوليءَ جون ٻہ رڪعتون ٿيون.<ref name="MuslimFear"/> == شديد خوف جي حالت == [[فائل:Battle of Trench 627 CE.png|thumb|250px|[[غزوه خندق]] دوران [[مدينو|مديني]] جي دفاعي صورتحال ڏيکاريندڙ نقشو.]] جيڪڏهن دشمن سان ويڙهه ايتري شديد هجي جو فوج کي ٻن منظم ٽولين ۾ ورهائڻ يا معمول مطابق جماعت قائم ڪرڻ ممڪن نہ هجي تہ نماز جي صورت وڌيڪ سادي ٿي وڃي ٿي. اهڙي حالت ۾ نمازي پيادل يا سواريءَ تي ۽ ضرورت موجب قبلي کان سواءِ ٻي رخ ۾ بہ نماز ادا ڪري سگهي ٿو.<ref name="IbnKathir102"/> رڪوع ۽ سجدو مڪمل نموني ممڪن نہ هجي تہ اشارن سان ادا ڪرڻ جو ذڪر فقهي ڪتابن ۾ ملي ٿو. اهڙي رعايت جو بنياد [[سوره البقره]] جي آيت 239 ۽ شديد خوف بابت نبوي روايتن تي رکيو ويو آهي.<ref name="IbnKathir102"/> == تفهيم القرآن ۾ تشريح == [[ابوالاعلى مودودي]] پنهنجي تفسير ''[[تفهيم القرآن]]'' ۾ سوره النساء جي آيت 102 جي تشريح ڪندي صلات الخوف بابت مختلف فقهي ۽ روايتي صورتون بيان ڪيون آهن. موجوده سنڌي متن موجب: صلواة خوف جو حڪم ان صورت ۾ ھوندو آھي جڏھن دشمن جي حمل جو خطرو تہ ھجي پر عملي طور تي قتال شروع نہ ٿيو ھجي<ref name="مودودي" />. جنگ جي وقت حنفي فقه جي مطابق نماز ڇڏي ويندي آهي. امام مالڪ ۽ امام ثوري مطابق جنگ دوران جيڪڏهن رڪوع ۽ سجدو ممڪن نہ ھجي تہ اشارن سان پڙھي وڃڻ کپي<ref name="مودودي" />. نبي {{درود}} جن کان ثابت آھي تہ خندق جي جنگ دوران چار نمازون ڇڏيون ھيون جيڪي بعد م ترتيب سان ادا ڪيون، باجود ان جي تہ صلواة خوف جو حڪم خندق جي جنگ کان اڳ اچي چڪو ھيو<ref name="مودودي" />. ھن نماز جي ترڪيب جو مدار جنگي حالتن تي ھوندو آھي. نبي {{درود}} جن مختلف حالتن ۾ مختلف طريقن سان نماز پڙھائي<ref name="مودودي" />. ھن نماز جو ھڪ طريقو ابن عباس مطابق ھي آھي تہ فوج جو ھڪ حصو امام سان گڏ نماز پڙھي ۽ ٻيو حصو دشمن سان مقابلي تي ھجي ۽ جڏھن رڪعت پوري ڪري تہ سلام ورائي مقابلي ۾ وڃي ۽ پھريون حصو اچي ٻي رڪعت ۾ امام سان شامل ٿي وڃي اھڙي طرح امام جون ٻہ رڪعتون ٿينديون ۽ فوج جي ھڪ رڪعت<ref name="مودودي" />. ٻيو طريقو عبدالله بن مسعود مطابق اھو اھي تہ مٿئين طريقي سان ھڪ ھڪ رڪعت امام پٺيان پڙھڻ بعد فوجي واري سان پنھجي ڇڏيل ٻي رڪعت پڻ پوري ڪن<ref name="مودودي" />. ٽيون طريقو حسن بصري مطابق اھو آھي تہ امام چار رڪعتون پڙھي ۽ فوجي مٿئين پھرين طريقي سان ٻہ ٻہ رڪعتون امام پٺيان پڙھن<ref name="مودودي">ڪتاب: ''تفهيم القرآن''، جلد اول، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن، لاھور، ڇاپو 35، مارچ 2003ع، ص 391–392.</ref> === ٻين فقهي ماخذن سان ڀيٽ === مٿئين تشريح ۾ بيان ٿيل ”جنگ جي وقت حنفي فقه جي مطابق نماز ڇڏي ويندي آهي“ واري عبارت کي حنفي فقهي موقف جي مڪمل ۽ عام قاعدي طور سمجهڻ بدران شديد جنگ ۽ نماز اندر گهڻي جنگي عمل جي مخصوص فقهي بحث جي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. قرآن جي آيت 239 ۽ ٻين فقهي ماخذن ۾ شديد خوف دوران بہ وس آهر نماز ادا ڪرڻ جون صورتون بيان ٿيل آهن.<ref name="IbnKathir102"/> اهڙي طرح غزوه خندق دوران نماز جي دير ۽ صلات الخوف جي حڪم جي تاريخي ترتيب بابت بہ حديث، تفسير ۽ سيرت جي ماخذن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي؛ تنهنڪري ان تاريخي مسئلي کي سڀني عالمن جو متفق موقف قرار نٿو ڏئي سگهجي. == هٿيار ۽ احتياط == سوره النساء جي آيت 102 ۾ صلات الخوف دوران هٿيار ۽ حفاظتي سامان ساڻ رکڻ جي هدايت ڏنل آهي. طبري جي تفسير ۾ ان بابت مختلف قول نقل ٿيل آهن تہ هٿيار کڻڻ جو حڪم نماز پڙهندڙ ٽوليءَ لاءِ آهي يا دشمن جي سامهون بيٺل ٽوليءَ لاءِ؛ ٻنهي صورتن ۾ آيت جو بنيادي مقصد دشمن جي اوچتي حملي کان بچاءُ برقرار رکڻ آهي.<ref name="Tabari102"/> جيڪڏهن مينهن، بيماري يا ٻي تڪليف سبب هٿيار کڻڻ ڏکيو هجي تہ قرآن هٿيار رکڻ جي اجازت ڏئي ٿو، پر ساڳئي وقت دفاعي احتياط برقرار رکڻ جو حڪم ڏئي ٿو.<ref>[[سوره النساء]]، آيت 102.</ref> == رڪعتن جو تعداد == خوف پاڻ عام طور فرض نماز جي رڪعتن جو تعداد تبديل نٿو ڪري. سفر ۾ مسافر لاءِ [[قصر نماز|قصر]] جو حڪم الڳ سبب جي بنياد تي لاڳو ٿئي ٿو، جڏهن تہ حضر ۾ نماز پنهنجي اصل تعداد مطابق رهي ٿي؛ خوف بنيادي طور نماز جي ادائيگيءَ جي طريقي ۽ ڪجهه شرطن تي اثر وجهي ٿو.<ref name="Kuwait"/> البته شديد جنگ ۾ هڪ رڪعت بابت بہ ڪجهه صحابه، تابعين ۽ فقهائن کان قول نقل ٿيل آهن. ابن ڪثير پنهنجي تفسير ۾ ابن عباس سان منسوب روايت ۽ احمد بن حنبل، عطاء، جابر، حسن، مجاهد، قتاده ۽ ٻين سان لاڳاپيل قولن جو ذڪر ڪري ٿو.<ref name="IbnKathir102"/> == سفر ۽ حضر == صلات الخوف صرف سفر تائين محدود نہ آهي. جيڪڏهن جائز جنگ يا حقيقي خطري سبب ضرورت پيدا ٿئي تہ اها سفر توڙي حضر ۾ ادا ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Kuwait"/> سفر ۾ جيڪڏهن قصر جون شرعي شرطون موجود هجن تہ چار رڪعتي نماز ٻہ رڪعتون پڙهي سگهجي ٿي. حضر ۾ خوف پاڻ قصر جو سبب نہ بڻجي ٿو.<ref name="Kuwait"/> == نماز جي وقت بابت == اصولي طور خوف جي حالت ۾ بہ نماز پنهنجي مقرر وقت اندر ادا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي ۽ حالتن مطابق ان جي طريقي ۾ رعايت اختيار ڪئي وڃي ٿي. شديد جنگ ۾ نماز جي وقت، جمع ڪرڻ يا مؤخر ٿيڻ بابت فقهي مذهبن ۾ تفصيلي اختلاف موجود آهن.<ref>موفق الدين ابن قدامة، ''المغني''، باب صلاة الخوف.</ref> [[غزوه خندق]] بابت صحيح حديثن ۾ نماز يا نمازن جي دير ٿيڻ جون روايتون موجود آهن. فقهائن انهن روايتن ۽ بعد ۾ بيان ٿيل صلات الخوف جي احڪامن جي پاڻ ۾ تعلق بابت مختلف تشريحون ڪيون آهن.<ref>[[صحيح بخاري]]، ڪتاب المغازي، باب غزوة الخندق.</ref> == صلات الخوف ۽ جنگي صورتحال == صلات الخوف جي مختلف نبوي طريقن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان جي عملي ترتيب جنگي صورتحال سان ڳنڍيل آهي. جيڪڏهن دشمن قبلي جي سامهون هجي تہ صفن کي اهڙي نموني ترتيب ڏئي سگهجي ٿو جو هڪ صف سجدو ڪندي ٻي دشمن تي نظر رکي. جيڪڏهن دشمن ٻي رخ ۾ هجي تہ لشڪر ٻن ٽولين ۾ ورهائجي سگهي ٿو. جيڪڏهن ويڙهه ايتري شديد هجي جو ڪا بہ منظم جماعت ممڪن نہ هجي تہ هر شخص پنهنجي وس آهر نماز ادا ڪري سگهي ٿو.<ref name="IbnKathir102"/><ref name="Tabari102"/> انهيءَ ڪري حديثي ۽ فقهي ادب ۾ صلات الخوف لاءِ هڪ ئي جامد طريقي بدران مختلف صحيح صورتون بيان ڪيون ويون آهن. == فقهي مذهبن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#263238; color:white;" | فقهي مذهب ! style="background:#37474F; color:white;" | مشروعيت ! style="background:#455A64; color:white;" | شديد خوف ! style="background:#546E7A; color:white;" | رڪعتن بابت عام اصول |- ! style="background:#FFF3E0;" | [[حنفي فقه|حنفي]] | صلات الخوف جي مشروعيت برقرار | شديد جنگ ۽ نماز دوران گهڻي جنگي حرڪت بابت مخصوص احڪام | خوف پاڻ قصر جو مستقل سبب نہ آهي |- ! style="background:#E8F5E9;" | [[مالڪي فقه|مالڪي]] | صلات الخوف مشروع | ضرورت مطابق پيادل، سواريءَ تي يا اشارن سان ادائيگيءَ جون صورتون | سفر ۽ حضر جا اصل احڪام لحاظ ۾ رکيا وڃن ٿا |- ! style="background:#E3F2FD;" | [[شافعي فقه|شافعي]] | صلات الخوف مشروع | شديد خوف ۾ حالتن مطابق رعايتون | خوف بنيادي طور نماز جي صفت تي اثرانداز ٿئي ٿو |- ! style="background:#F3E5F5;" | [[حنبلي فقه|حنبلي]] | صلات الخوف مشروع ۽ ان جون مختلف نبوي صورتون جائز | شديد خوف ۾ ممڪن طريقي سان نماز | سفر ۾ قصر، حضر ۾ اصل تعداد |} مذهبن اندر صلات الخوف جي جزوي طريقي، شديد جنگ، حرڪت، قبلي جي رخ، هٿيار کڻڻ ۽ رهيل رڪعتن جي ادائيگيءَ بابت وڌيڪ تفصيلي اختلاف موجود آهن؛ تنهنڪري مٿيون جدول صرف عام فقهي خاڪو پيش ڪري ٿو.<ref name="Kuwait"/> == تاريخي اهميت == صلات الخوف جي روايتن مان اسلامي عبادات ۾ ٻن بنيادي مقصدن—نماز جي ادائيگي ۽ جان جي حفاظت—کي هڪ ئي وقت برقرار رکڻ جو اصول ظاهر ٿئي ٿو. قرآن هڪ طرف نماز قائم رکڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ ٻئي طرف هٿيار، حفاظتي تدبيرون ۽ دشمن جي چرپر کان خبردار رهڻ جي هدايت ڪري ٿو.<ref name="Tabari102"/> صلات الخوف بابت مختلف صحيح روايتن جي موجودگي سبب محدثن ۽ فقهائن انهن طريقن کي هڪٻئي جو رد سمجهڻ بدران مختلف حالتن ۾ اختيار ڪيل نبوي طريقن طور مرتب ڪيو آهي.<ref name="IbnKathir102"/> == پڻ ڏسو == * [[نماز]] * [[جماعت سان نماز]] * [[قصر نماز]] * [[سفر جي نماز]] * [[قبله]] * [[غزوه ذات الرقاع]] * [[غزوه خندق]] * [[اسلامي فقه]] * [[حنفي فقه]] * [[مالڪي فقه]] * [[شافعي فقه]] * [[حنبلي فقه]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * [[محمد بن جرير طبري]]، ''جامع البيان عن تأويل آي القرآن''، تفسير [[سوره النساء]]، آيت 102. * [[ابن ڪثير]]، ''تفسير القرآن العظيم''، تفسير [[سوره النساء]]، آيت 102. * [[صحيح بخاري]]، ڪتاب صلاة الخوف. * [[صحيح مسلم]]، ڪتاب صلاة المسافرين وقصرها، باب صلاة الخوف. * [[ابن قدامه]]، ''المغني''، ڪتاب الصلاة، باب صلاة الخوف. * [[امام نووي]]، ''المجموع شرح المهذب''، باب صلاة الخوف. * ابوالاعلي مودودي، ''تفهيم القرآن''، جلد اول، تفسير سوره النساء. * ''الموسوعة الفقهية الكويتية''، صلاة الخوف. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/tabary/sura4-aya102.html تفسير طبري — سوره النساء، آيت 102] * [https://quran.ksu.edu.sa/tafseer/katheer/sura4-aya102.html تفسير ابن ڪثير — سوره النساء، آيت 102] * [https://eftaa.awqaf.gov.kw/ar/الفقه%20الميسر/صلاة-الخوف-4898 ڪويت جي اوقاف ۽ اسلامي معاملن واري وزارت — صلات الخوف] {{نماز}} {{اسلام}} {{اختيار سنڀال}} {{بوابيون|اسلام|اسلامي فقه}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:اسلامي فقه]] [[زمرو:فقه العبادات]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] azjzemph9dlg87mkcwvgb5u2g44alww 0 57466 415216 313407 2026-09-27T19:04:28Z Intisar Ali 8681 415216 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪنهن شخص، قدر، حق، روايت يا شيءِ جي اهميت ۽ قدر کي تسليم ڪرڻ وارو اخلاقي ۽ سماجي تصور}} [[فائل:Respeitoplaca.JPG|thumb|ساڄو|230px|[[برازيل]] جي سائو جوائو دا بارا ۾ احترام بابت تختي، جنهن تي پرتگالي ٻوليءَ ۾ لکيل آهي: ”جيڪڏهن احترام چاهيو ٿا تہ احترام ڪريو“.]] '''احترام'''، '''مان''' يا ڪن حالتن ۾ '''عزت''' اهڙي مثبت روَيي، قدرشناسي يا عملي ورتاءَ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪنهن شخص، سندس حقن، احساسن، خواهشن، حيثيت، صلاحيتن يا ڪنهن قدر، رسم، اداري يا شيءِ جي اهميت کي تسليم ڪري ان سان مناسب لحاظ ۽ خيال رکيو وڃي ٿو.<ref name="Cambridge">{{ويب حوالو |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/respect |عنوان=Respect |ويب سائيٽ=Cambridge Dictionary |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> احترام ۾ ڪنهن جي سٺين خوبين يا ڪاميابين جي واکاڻ بہ شامل ٿي سگهي ٿي، پر فلسفي ۾ احترام جو هڪ وڌيڪ بنيادي مفهوم اهڙو بہ آهي، جنهن موجب ڪنهن انسان جي مخصوص ڪاميابين کان سواءِ بہ سندس انساني حيثيت، [[انساني وقار|وقار]] ۽ حقن جو لحاظ رکيو وڃي ٿو.<ref name="SEP">{{ويب حوالو |url=https://plato.stanford.edu/entries/respect/ |عنوان=Respect |مصنف=Robin S. Dillon |ويب سائيٽ=Stanford Encyclopedia of Philosophy |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> احترام جو اظهار [[ادب]]، [[شائستگي]]، ٻين جي حقن ۽ حدن جي پاسداري، ڌيان سان ٻڌڻ، مناسب خطاب، رازداريءَ جو لحاظ، ثقافتي روايتن جي خيال ۽ مختلف سماجن ۾ مخصوص جسماني اشارن ذريعي ٿي سگهي ٿو. انهن اشارن ۽ رسمن جي معنيٰ ثقافتن جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي؛ جيڪو عمل هڪ سماج ۾ احترام جي علامت هجي، اهو لازمي ناهي تہ ٻئي سماج ۾ بہ ساڳي معنيٰ رکي.<ref name="Cambridge"/> احترام [[اخلاقيات]]، [[فلسفو|فلسفي]]، [[نفسيات]]، [[سماجيات]]، [[علم الانسان]]، [[سياسي فلسفو|سياسي فلسفي]]، تعليم، طب ۽ انساني حقن سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ بحث هيٺ ايندڙ تصور آهي. فلسفي ۾ خاص طور اهو سوال اهم رهيو آهي تہ انسان احترام جو حقدار پنهنجي انساني حيثيت سبب آهي يا احترام مخصوص ڪردار، صلاحيت ۽ ڪارنامن جي بنياد تي حاصل ٿئي ٿو.<ref name="SEP"/> == لفظ ۽ مفهوم == انگريزي لفظ ''Respect'' جو تاريخي تعلق لاطيني لفظ ''respectus'' سان آهي، جنهن ۾ ڪنهن شيءِ ڏانهن ڌيان يا لحاظ ڪرڻ جو مفهوم شامل آهي. جديد استعمال ۾ احترام جا ڪيترائي ويجها پر الڳ مفهوم آهن: ڪنهن شخص جي قابليت يا ڪردار جي واکاڻ، ڪنهن جي حقن ۽ خواهشن جو لحاظ، ڪنهن سماجي حيثيت يا اداري جي تسليم، ۽ ڪنهن اهڙي شيءِ بابت احتياط جنهن جي اهميت مڃيل هجي.<ref name="SEP"/> [[ڪيمبرج ڊڪشنري]] احترام جي عام استعمالن ۾ ڪنهن جي خوبين يا خيالن لاءِ واکاڻ، اهم سمجهيل شخص يا شيءِ سان شائستگي ۽ لحاظ، ۽ ٻين جي حقن، رسمن يا خواهشن جي اهميت کي قبول ڪرڻ شامل ڪري ٿي.<ref name="Cambridge"/> احترام کي صرف فرمانبرداري يا خوف جي مترادف سمجهڻ درست ناهي. ماڻهو ڪنهن قانون، شخص يا اداري جي حيثيت جو احترام ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ هو ان جي هر فيصلي يا خيال سان متفق نہ هجي. ساڳيءَ طرح ڪنهن شخص جي بنيادي انساني حقن جو احترام ڪرڻ لاءِ ان شخص جي ڪردار يا عملن جي واکاڻ ڪرڻ ضروري ناهي.<ref name="SEP"/> == احترام جا بنيادي قسم == فلسفي [[اسٽيفن ڊاروال]] احترام جي بحث ۾ ٻن اثرائتن قسمن—'''تسليمي احترام''' ۽ '''قدري احترام'''—۾ فرق ڪيو. هي ورهاست جديد فلسفي ۾ احترام جي مطالعي تي خاص اثرانداز ٿي آهي.<ref name="Darwall">{{ويب حوالو |url=https://plato.stanford.edu/entries/respect/ |عنوان=Respect |ويب سائيٽ=Stanford Encyclopedia of Philosophy |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#4A148C; color:white;" | قسم ! style="background:#00695C; color:white;" | بنيادي مفهوم ! style="background:#1565C0; color:white;" | بنياد ! style="background:#AD1457; color:white;" | مثال |- ! style="background:#F3E5F5;" | تسليمي احترام | ڪنهن شخص، حق، قانون يا حقيقت کي پنهنجي عمل ۽ فيصلي ۾ مناسب اهميت ڏيڻ | حيثيت، حق، اخلاقي قدر يا لاڳاپيل حقيقت | ڪنهن شخص جي رضامندي، آزادي يا حق جو لحاظ رکڻ |- ! style="background:#E0F2F1;" | قدري احترام | ڪنهن شخص جي ڪردار، صلاحيت يا ڪارنامي بابت مثبت قدرشناسي | خوبيون، مهارت، ڪردار يا ڪاميابي | ڪنهن استاد جي علم يا رانديگر جي مهارت جو احترام |- ! style="background:#E3F2FD;" | پاڻ لاءِ احترام | پنهنجي قدر، حقن ۽ اخلاقي حيثيت جو لحاظ | ذاتي وقار ۽ خودمختياري | ذلت آميز ورتاءَ کي قبول نہ ڪرڻ |- ! style="background:#FCE4EC;" | سماجي احترام | سماجي لاڳاپن ۾ مناسب لحاظ ۽ شائستگي | سماجي ضابطا ۽ باهمي لاڳاپا | والدين، استادن، بزرگن يا مهمانن سان ادب |- ! style="background:#FFF8E1;" | ثقافتي احترام | ٻين ثقافتن، عقيدن ۽ روايتن جي جائز اختلافن جو لحاظ | ثقافتي تنوع ۽ رواداري | مختلف ٻولين ۽ رسمن سان غير توهين آميز ورتاءُ |} تسليمي احترام ۾ ڪنهن شخص بابت اعليٰ راءِ رکڻ لازمي ناهي؛ بنيادي ڳالهه اها آهي تہ سندس لاڳاپيل حيثيت يا حق کي فيصلي ۾ مناسب وزن ڏنو وڃي. ان جي ابتڙ قدري احترام درجي وارو ٿي سگهي ٿو: ڪنهن شخص جي علم، بهادري يا ڪردار لاءِ احترام وڌيڪ يا گهٽ ٿي سگهي ٿو.<ref name="Darwall"/> == انسانن لاءِ احترام == [[فائل:Silence and Respect.jpg|thumb|کاٻو|220px|[[آرلنگٽن نيشنل قبرستان]] ۾ ”خاموشي ۽ احترام“ جي هدايت ڏيندڙ تختي.]] ماڻهن لاءِ احترام جو تصور جديد اخلاقي فلسفي ۾ [[انساني وقار]]، برابري، آزادي ۽ خودمختياريءَ سان ويجهو تعلق رکي ٿو. ڪنهن شخص جو احترام ڪرڻ ۾ سندس ڳالهه ٻڌڻ، سندس جائز حقن کي تسليم ڪرڻ، سندس ذاتي حدن جو لحاظ رکڻ ۽ کيس محض پنهنجي مقصد حاصل ڪرڻ جي اوزار طور استعمال نہ ڪرڻ جهڙا اصول شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="KantSEP">{{ويب حوالو |url=https://plato.stanford.edu/entries/kant-moral/ |عنوان=Kant's Moral Philosophy |ويب سائيٽ=Stanford Encyclopedia of Philosophy |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> احترام ۽ اتفاق هڪ ئي شيءِ ناهن. ڪنهن شخص جي راءِ سان اختلاف ڪندي بہ سندس انساني وقار، اظهار جي جائز آزادي ۽ بنيادي حقن جو احترام ڪري سگهجي ٿو. اهڙي طرح ڪنهن شخص جي بنيادي انساني حيثيت لاءِ احترام ۽ سندس مخصوص عمل يا ڪردار جي واکاڻ ٻن الڳ ڳالهين طور سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="SEP"/> == اخلاقي فلسفي ۾ احترام == === ايمانوئل ڪانٽ === [[ايمانوئل ڪانٽ]] جي اخلاقي فلسفي احترام جي جديد نظريي تي گهرو اثر ڇڏيو. ڪانٽ جي نظريي ۾ انسان پنهنجي عقلي ۽ خودمختيار حيثيت سبب اهڙي قدر جو حامل آهي، جنهن کي هو [[وقار]] سان ڳنڍي ٿو. ان بنياد تي ماڻهوءَ کي صرف ڪنهن ٻئي مقصد حاصل ڪرڻ جو ذريعو نہ، پر پاڻ ۾ هڪ مقصد سمجهڻ گهرجي.<ref name="KantSEP"/> ڪانٽ جي مشهور اخلاقي اصول جي هڪ صورت جو مطلب اهو آهي تہ انسانيت سان، پنهنجي شخص ۾ هجي يا ڪنهن ٻئي شخص ۾، اهڙو ورتاءُ ڪيو وڃي جو ان کي هميشه پاڻ ۾ مقصد سمجهيو وڃي، نہ رڳو ڪنهن مقصد حاصل ڪرڻ جو وسيلو.<ref name="KantSEP"/> هن نظرئي موجب بنيادي اخلاقي احترام ڪنهن شخص جي دولت، عهدي، شهرت يا ڪارنامن تي دارومدار نٿو رکي. ڪانٽ جي تشريح ۾ انسان پنهنجي شخص هجڻ سبب بنيادي احترام جو حقدار آهي، جڏهن تہ ڪنهن جي مخصوص ڪردار يا ڪاميابين لاءِ اضافي قدرشناسي الڳ معاملو آهي.<ref name="SEP"/> === تسليمي ۽ قدري احترام === ويهين صديءَ جي فلسفي [[اسٽيفن ڊاروال]] احترام جي ٻن قسمن کي وڌيڪ واضح ڪيو. '''تسليمي احترام''' ۾ ڪنهن حقيقت يا شخص جي حيثيت کي عملي فيصلي ۾ مناسب وزن ڏيڻ شامل آهي؛ جڏهن تہ '''قدري احترام''' ڪنهن شخص جي خوبين يا ڪردار جي مثبت جائزي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Darwall"/> مثال طور هر انسان جي بنيادي حقن جو لحاظ تسليمي احترام ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪنهن سائنسدان جي علمي ڪم يا ڪنهن شخص جي غيرمعمولي ايمانداريءَ لاءِ قدرشناسي قدري احترام جو مثال آهي. == عزت ۽ احترام == '''عزت''' ۽ '''احترام''' روزمره سنڌي ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي ٻولين ۾ گهڻو ڪري هڪٻئي جي ويجهو استعمال ٿين ٿا، پر انهن جا سمورا معنوي پاسا هڪجهڙا نہ آهن. احترام عام طور لحاظ، ادب، حقن جي تسليم ۽ قدرشناسيءَ ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جڏهن تہ عربي لفظ '''عِزَّة''' ۾ قوت، غلبو، وقار، سربلندي ۽ اهڙي محفوظ مرتبي جا مفهوم بہ شامل ٿي سگهن ٿا. [[قرآن]] ۾ [[سوره النساء]] ۾ لفظ ''العزة'' هن طرح آيو آهي: {{اقتباس|أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا|[[سوره النساء]]، آيت 139}} ترجمو: ”ڇا ھي ماڻھو عزت جي طلب ۾ انھن وٽ ويندا آهن؟ حالانڪه عزت تہ سموري الله جي لاء ئي آھي.“<ref>{{ويب حوالو |url=https://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=4&verse=139 |عنوان=Verse 4:139 |ويب سائيٽ=Quranic Arabic Corpus |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> === تفهيم القرآن ۾ عزت جو مفهوم === [[ابوالاعلى مودودي]] ''[[تفهيم القرآن]]'' ۾ هن مقام تي ''عزت'' جي عربي مفهوم کي اردو جي عام استعمال کان وسيع قرار ڏئي ٿو. موجوده سنڌي ترجمي موجب: عزت جو مفھوم عربي ٻولي ۾ اردو جي ڀيٽ ۾ گھڻو وسيع آهي. اردو ۾ عزت رڳو احترام ۽ قدر جي معني ۾ استعمال ٿئي ٿو، جڏھن تہ عربيءَ ۾ عزت جو مفھوم اھو آھي تہ ڪنھن شخص کي اھڙي بلند ۽ محفوظ حيثيت حاصل ٿي وڃي جو ڪوئي ان جو ڪجهه بگاڙي نہ سگھي<ref name="مودودي"/>. ٻين لفظن م عزت ''ناقابل ھتڪ حرمت'' جي ھم معنيَ آهي<ref name="مودودي">ڪتاب: ''تفھيم القرآن''، جلد اول، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن، لاھور، ڇاپو 35، مارچ 2003ع، ص 408.</ref>. انهيءَ لغوي فرق سبب فلسفي ۽ سماجي سائنس جي اصطلاح ''Respect'' لاءِ '''احترام''' يا '''مان''' وڌيڪ مخصوص اصطلاح آهن، جڏهن تہ '''عزت''' جو استعمال سياق موجب احترام، وقار، آبرو، مرتبي يا قوت جي مفهوم ۾ بہ ٿي سگهي ٿو. == احترام ۽ انساني وقار == احترام ۽ [[انساني وقار]] جديد اخلاقي ۽ قانوني فڪر ۾ هڪٻئي سان ڳنڍيل تصورات آهن. انساني وقار جو تصور ان ڳالهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو تہ انسان کي محض سندس سماجي حيثيت، فائدي يا طاقت جي بنياد تي نہ پر انسان هجڻ جي حيثيت سان هڪ بنيادي قدر حاصل آهي.<ref name="SEP"/> اهڙي سوچ مان ٻين جي آزادي، جسماني سلامتي، رازداري، عقيدي ۽ فيصلي جي حقن جو لحاظ رکڻ جهڙا اخلاقي ۽ قانوني اصول نڪرن ٿا. == خودمختياري ۽ احترام == [[طب جي اخلاقيات]] ۽ انساني تحقيق ۾ ''ماڻهن لاءِ احترام'' هڪ اهم اصول آهي. آمريڪا جي [[بيلمونٽ رپورٽ]] موجب ماڻهن لاءِ احترام ۾ گهٽ ۾ گهٽ ٻہ اخلاقي خيال شامل آهن: خودمختيار ماڻهن کي پنهنجي فيصلي ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ فرد طور تسليم ڪرڻ، ۽ گهٽ خودمختياري رکندڙ ماڻهن کي مناسب تحفظ ڏيڻ.<ref name="Belmont">{{ويب حوالو |url=https://www.hhs.gov/ohrp/regulations-and-policy/belmont-report/read-the-belmont-report/index.html |عنوان=The Belmont Report |ويب سائيٽ=U.S. Department of Health and Human Services |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هن مفهوم ۾ احترام صرف شائستگيءَ جو نالو نہ آهي؛ ان ۾ ڪنهن شخص کي فيصلي لاءِ ضروري معلومات ڏيڻ، سندس سوچيل چونڊ کي مناسب اهميت ڏيڻ ۽ بغير مناسب سبب جي سندس خودمختيار فيصلي ۾ رڪاوٽ نہ وجهڻ بہ شامل آهي.<ref name="Belmont"/> == احترام، رواداري ۽ ثقافتي تنوع == [[رواداري]] ۽ احترام هڪٻئي سان لاڳاپيل آهن، پر هڪجهڙا تصور نہ آهن. رواداري عام طور اهڙن خيالن، عقيدن يا طريقن کي برداشت يا قبول ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جن سان ماڻهو پاڻ متفق نہ هجي؛ احترام ان کان اڳتي وڌي ٻئي شخص جي حقن، انساني حيثيت يا ثقافتي سڃاڻپ کي مثبت طور تسليم ڪرڻ بہ شامل ڪري سگهي ٿو. [[يونيسڪو]] جي 1995ع واري ''رواداريءَ جي اصولن بابت اعلان'' ۾ رواداري کي دنيا جي ثقافتن، اظهار جي صورتن ۽ انساني زندگيءَ جي طريقن جي تنوع لاءِ احترام، قبوليت ۽ قدرشناسي سان ڳنڍيو ويو آهي. ساڳئي اعلان موجب رواداري بنيادي انساني حقن جي ڀڃڪڙي کي قبول ڪرڻ جو جواز نہ آهي.<ref name="UNESCOTolerance">{{ويب حوالو |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/declaration-principles-tolerance |عنوان=Declaration of Principles on Tolerance |ناشر=UNESCO |تاريخ=16 نومبر 1995 |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> [[يونيسڪو]] جي ''ثقافتي تنوع بابت عالمي اعلان'' ۾ ثقافتي تنوع، رواداري، ڳالهه ٻولهه، سهڪار ۽ باهمي اعتماد کي امن ۽ سلامتيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="UNESCODiversity">{{ويب حوالو |url=https://www.unesco.org/en/legal-affairs/unesco-universal-declaration-cultural-diversity |عنوان=UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity |ناشر=UNESCO |تاريخ=2 نومبر 2001 |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == باهمي احترام == '''باهمي احترام''' اهڙي سماجي لاڳاپي کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڌريون هڪٻئي جي وقار، حقن، حدن ۽ جائز مفادن جو لحاظ رکن ٿيون. اهو لازمي ناهي تہ ٻنهي ڌرين جا خيال، عقيدا يا سماجي حيثيت هڪجهڙا هجن. باهمي احترام خاندان، دوستي، تعليم، ڪم جي جڳهه ۽ شهري زندگيءَ ۾ سهڪار ۽ ڳالهه ٻولهه لاءِ اهم تصور آهي. جديد جمهوري ۽ انساني حقن جي فڪر ۾ بہ ماڻهن جي برابر اخلاقي حيثيت کي تسليم ڪرڻ احترام جي اهم صورت سمجهي وڃي ٿي.<ref name="SEP"/> == احترام جو اظهار == === ٻولي ۽ خطاب === ٻولي احترام ظاهر ڪرڻ جو اهم ذريعو آهي. ڪيترين ٻولين ۾ عمر، سماجي حيثيت، خانداني تعلق يا رسمي مقام موجب خطاب جا الڳ لفظ، ضمير يا اعزازي لقب استعمال ٿين ٿا. اهڙن لفظن کي عام طور '''اعزازي خطاب''' چيو وڃي ٿو. مثال طور ڪجهه سماجن ۾ ڪنهن بزرگ يا اعليٰ سماجي حيثيت واري شخص کي سڌي نالي سان سڏڻ بدران سندس لقب يا خانداني نسبت استعمال ڪرڻ ادب جو حصو آهي. اهڙي طرح سلام، مهرباني، معافي ۽ شڪريي جا لفظ روزمره احترام جا عام لساني اظهار آهن. === جسماني اشارا === [[فائل:Westindischer Maler um 1530 001.jpg|thumb|ساڄو|220px|هندستاني ثقافتي پسمنظر واري هڪ تاريخي مصوري، جنهن ۾ پير ڇهڻ جو اشارو ڏيکاريل آهي.]] جسماني اشارن ذريعي احترام جو اظهار مختلف ثقافتن ۾ مختلف آهي. ڪن سماجن ۾ جهڪڻ، هٿ ملائڻ، بزرگن جا هٿ يا پير ڇهڻ، مناسب فاصلو رکڻ يا اکين جي رابطي جا مخصوص طريقا احترام سان ڳنڍيل آهن. انهن اشارن جي تشريح ثقافتي حوالي کان سواءِ نٿي ڪري سگهجي. مثال طور سڌو اکين ۾ ڏسڻ هڪ سماج ۾ اعتماد ۽ ڌيان جي علامت ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ڪنهن ٻئي سماجي يا رسمي صورتحال ۾ محدود اکين جو رابطو وڌيڪ ادب وارو سمجهيو وڃي ٿو. == ثقافتي صورتون == === اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا === اوڀر ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ثقافتن ۾ عمر، خانداني حيثيت ۽ سماجي ڪردار احترام جي اظهار تي اثرانداز ٿين ٿا. [[چين]] جي روايتي اخلاقي فڪر ۾ والدين ۽ بزرگن لاءِ احترام جو تصور [[والدين جي فرمانبرداري]] ۽ خانداني ذميوارين سان ڳنڍيل رهيو آهي. [[هندستان]] ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪجهه روايتن ۾ بزرگن جا پير ڇهڻ يا هٿ جو مخصوص سلام احترام جو اظهار ٿي سگهي ٿو. ٻئي طرف [[جاپان]] ۾ جهڪڻ ۽ اعزازي ٻوليءَ جون صورتون رسمي ۽ سماجي لاڳاپن ۾ اهم آهن. انهن عملن کي سڀني فردن يا سموري ثقافت لاءِ هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي، ڇاڪاڻ تہ جديد سماجن اندر علائقائي، نسلي، نسلي-لساني، مذهبي، نسلي ۽ نسلي نسلن، عمر ۽ ذاتي پسند موجب وڏو فرق موجود هوندو آهي. === ثقافتي تنوع === ثقافتن جي احترام جو مطلب هر رسم يا عمل کي اخلاقي طور درست مڃڻ ناهي. [[يونيسڪو]] موجب ثقافتي تنوع لاءِ احترام انساني حقن ۽ بنيادي آزادين سان گڏ سمجهيو وڃي ٿو؛ ثقافتي تنوع کي عالمي طور تسليم ٿيل انساني حقن کي محدود ڪرڻ جي دليل طور استعمال نٿو ڪري سگهجي.<ref name="UNESCODiversity"/> == احترام ۽ شائستگي == '''شائستگي''' يا '''ادب''' سماجي طور قبول ڪيل اهڙن طريقن ۽ رسمن جو مجموعو آهي، جن ذريعي ماڻهو ٻين سان لحاظ وارو ورتاءُ ڪن ٿا. سلام ڪرڻ، شڪريو ادا ڪرڻ، گفتگو ۾ ٻئي شخص کي ڳالهائڻ جو موقعو ڏيڻ، مناسب خطاب استعمال ڪرڻ ۽ ذاتي حدن جو لحاظ رکڻ شائستگيءَ جون عام صورتون آهن. پر احترام ۽ شائستگي مڪمل مترادف ناهن. شائستگي احترام ظاهر ڪرڻ جو طريقو ٿي سگهي ٿي، جڏهن تہ اخلاقي احترام گهڻو وسيع تصور آهي ۽ ڪنهن شخص جي حقن، خودمختياري ۽ وقار جي عملي پاسداري بہ گهري سگهي ٿو. == احترام ۽ خوف == احترام کي ڪڏهن ڪڏهن طاقت يا خوف سان ملائي استعمال ڪيو ويندو آهي، پر فلسفي ۽ نفسياتي بحث ۾ ٻنهي ۾ فرق رکيو وڃي ٿو. خوف جو بنياد نقصان يا سزا جي انديشي تي ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ احترام ڪنهن جي حق، حيثيت، قدر يا خوبي کي تسليم ڪرڻ تي ٻڌل ٿي سگهي ٿو. ڪنهن طاقتور شخص جي حڪم جي پيروي صرف سزا جي خوف کان ڪرڻ لازمي طور ان شخص لاءِ اخلاقي احترام نہ آهي. ساڳيءَ طرح حقيقي احترام سان اختلاف ۽ تنقيد گڏ موجود رهي سگهن ٿا.<ref name="SEP"/> == احترام ۽ سڃاڻپ جو نظريو == [[فائل:SPA-ITA Euro 2012 teams.JPG|thumb|کاٻو|250px|2012ع جي يورپي فٽبال مقابلي ۾ اسپين ۽ اٽلي جون ٽيمون؛ راندين ۾ مخالف ڌر لاءِ احترام کي راندين جي اخلاق جو حصو سمجهيو ويندو آهي.]] جديد سماجي فلسفي ۾ '''سڃاڻپ''' جو تصور احترام سان ويجهو تعلق رکي ٿو. ان بحث ۾ فرد جي پنهنجي باري ۾ مثبت تعلق قائم ڪرڻ لاءِ ٻين طرفان سندس حيثيت، حقن يا قدر جي سماجي تسليم کي اهم سمجهيو وڃي ٿو. [[ايڪسل هونٿ]] جي سڃاڻپ واري نظريي ۾ سماجي سڃاڻپ ۽ باهمي تعلق فرد جي خودفهميءَ سان ڳنڍيل آهن. جديد فلسفي ۾ بنيادي حقن جي برابر تسليم کي اهڙي احترام سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي، جيڪو ماڻهن کي برابر اخلاقي ۽ قانوني حيثيت رکندڙ فرد سمجهي ٿو.<ref name="RecognitionSEP">{{ويب حوالو |url=https://plato.stanford.edu/entries/recognition/ |عنوان=Recognition |ويب سائيٽ=Stanford Encyclopedia of Philosophy |ٻولي=en |access-date=27 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == پاڻ لاءِ احترام == '''پاڻ لاءِ احترام''' يا '''خود احترام''' پنهنجي شخصي قدر، اخلاقي حيثيت ۽ جائز حقن کي تسليم ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي. اهو خودپسندي يا ٻين کان برتريءَ جي دعويٰ کان مختلف تصور آهي. فلسفي ۾ خود احترام کي اهڙي روَيي سان ڳنڍيو ويو آهي، جنهن ۾ فرد پاڻ کي بہ انهن اخلاقي حدن ۽ حقن جو حقدار سمجهي ٿو، جيڪي هو ٻين لاءِ تسليم ڪري ٿو. ڪانٽ جي فلسفي ۾ ٻين لاءِ احترام سان گڏ پنهنجي انسانيت لاءِ احترام بہ اخلاقي اهميت رکي ٿو.<ref name="KantSEP"/> == رازداريءَ لاءِ احترام == [[رازداري]] لاءِ احترام جديد انساني حقن، طبي اخلاق ۽ ذاتي لاڳاپن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. ڪنهن فرد جي ذاتي معلومات، جسماني حدن، خط و ڪتابت يا خانگي زندگيءَ ۾ بغير جائز سبب جي مداخلت احترام جي اصول سان ٽڪراءَ ۾ اچي سگهي ٿي. طب ۽ تحقيق ۾ رازداري، ڄاڻايل رضامندي ۽ خودمختيار فيصلي جي پاسداري ماڻهن لاءِ احترام جي عملي صورتن ۾ شمار ٿين ٿيون.<ref name="Belmont"/> == ادارن، قانونن ۽ قدرن لاءِ احترام == احترام جو موضوع صرف ماڻهو نہ هوندا آهن. قانون، سماجي ادارا، مذهبي يا ثقافتي روايتون، ماحول، علامتون ۽ اخلاقي اصول بہ احترام جا موضوع ٿي سگهن ٿا. ڊاروال جي ''تسليمي احترام'' واري تصور موجب ڪنهن قانون يا اداري جو احترام ان جي لاڳاپيل حيثيت کي پنهنجي عمل ۾ مناسب وزن ڏيڻ جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿو.<ref name="Darwall"/> اداري لاءِ احترام ۽ ان اداري جي هر فيصلي سان اتفاق بہ الڳ ڳالهيون آهن. جمهوري ۽ علمي روايتن ۾ ڪنهن اداري جي جائز حيثيت تسليم ڪندي ان تي تنقيد ڪرڻ ممڪن آهي. == جانورن ۽ فطرت لاءِ احترام == اخلاقي فلسفي جي ڪجهه نظرين ۾ احترام کي انسانن کان اڳتي جانورن، جاندارن، نسلن يا ماحول تائين وڌايو ويو آهي. ان بحث ۾ سوال اهو آهي تہ اخلاقي لحاظ ۽ قدر جا حقدار ڪهڙا جاندار يا قدرتي نظام آهن ۽ انهن لاءِ انسان جون ڪهڙيون ذميواريون پيدا ٿين ٿيون.<ref name="SEP"/> [[جانورن جي ڀلائي]] جي بحث ۾ جانورن کي غيرضروري تڪليف کان بچائڻ، مناسب خوراڪ، رهائش ۽ صحت جون حالتون فراهم ڪرڻ جهڙا اصول شامل آهن. ماحولياتي اخلاقيات ۾ وري فطرت، حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن جي قدر بابت الڳ نظريا موجود آهن. == احترام جون سماجي صورتون == احترام هڪ ئي عمل بدران ڪيترين صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو: * ٻين جي انساني وقار ۽ بنيادي حقن کي تسليم ڪرڻ؛ * ڳالهائڻ وقت ڌيان سان ٻڌڻ ۽ غيرضروري توهين کان پاسو ڪرڻ؛ * جائز ذاتي حدن ۽ رازداريءَ جو لحاظ رکڻ؛ * اختلاف باوجود ٻئي شخص کي پنهنجي راءِ پيش ڪرڻ جو حق ڏيڻ؛ * ڪنهن جي علم، مهارت يا سٺي ڪردار جي مناسب قدرشناسي ڪرڻ؛ * ثقافتي ۽ مذهبي اختلافن سان غير توهين آميز ورتاءُ ڪرڻ؛ * پنهنجي حقن ۽ وقار جو بہ مناسب لحاظ رکڻ. اهي صورتون ثقافتي ۽ سماجي حوالي سان مختلف ٿي سگهن ٿيون، جڏهن تہ انساني حقن تي ٻڌل احترام کي بنيادي انساني برابري ۽ وقار سان ڳنڍيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOTolerance"/> == پڻ ڏسو == * [[انساني وقار]] * [[ادب]] * [[شائستگي]] * [[رواداري]] * [[برابري]] * [[اخلاقيات]] * [[قدر]] * [[خود احترام]] * [[انساني حق]] * [[رازداري]] * [[سڃاڻپ جو نظريو]] * [[ايڪسل هونٿ]] * [[ايمانوئل ڪانٽ]] * [[سونهري اصول]] * [[ثقافتي تنوع]] * [[جانورن جي ڀلائي]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Stephen Darwall، ''The Second-Person Standpoint: Morality, Respect, and Accountability''، Harvard University Press، 2006ع. * Immanuel Kant، ''Groundwork of the Metaphysics of Morals''، 1785ع. * Axel Honneth، ''The Struggle for Recognition''. * Richard Sennett، ''Respect in a World of Inequality''. * Robin S. Dillon، “Respect”، ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. * Tamler Sommers، ''Why Honor Matters''، Basic Books، 2018ع. * John Rawls، ''A Theory of Justice''، 1971ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/respect/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — احترام] * [https://plato.stanford.edu/entries/recognition/ اسٽينفورڊ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي — سڃاڻپ] * [https://www.unesco.org/en/legal-affairs/declaration-principles-tolerance يونيسڪو — رواداريءَ جي اصولن بابت اعلان] * [https://www.unesco.org/en/legal-affairs/unesco-universal-declaration-cultural-diversity يونيسڪو — ثقافتي تنوع بابت عالمي اعلان] {{اختيار سنڀال}} [[زمرو:اخلاقي تصور]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:ثقافتي رواج]] [[زمرو:شخصي تعلقات]] [[زمرو:اخلاقي اصول]] [[زمرو:سماجي فلسفو]] [[زمرو:قدر]] hmvtzgop57pgnj0qmo7zo8vhbh8lsco 0 57467 415217 251196 2026-09-27T19:22:11Z Intisar Ali 8681 415217 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن حاصل ڪيل نعمت، احسان يا فائدي جي اعتراف ۽ قدرشناسيءَ جو احساس}} [[فائل:® LISBOA MONUMENTO PALACIO DE SAO BENTO - panoramio - Concepcion AMAT ORTA… (2).jpg|thumb|250px|شڪرگذاريءَ جي علامتي مورتي.]] '''شڪر''' يا '''شڪرگذاري'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Gratefulness}} جي اصل معنيَ آهي اعتراف نعمت يا احسان مندي<ref name="مودودي" />. عام معنيٰ ۾ شڪرگذاري ڪنهن ٻئي شخص کان مليل مهرباني، مدد، تحفي، احسان يا ٻي ڪنهن فائدي جي جواب ۾ پيدا ٿيندڙ [[قدرشناسي]] ۽ مثبت احساس کي چيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |last=Manela |first=Tony |title=Gratitude |url=https://plato.stanford.edu/entries/gratitude/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 September 2026 }}</ref> نفسيات ۾ شڪرگذاريءَ کي هڪ عارضي جذباتي حالت سان گڏ هڪ اهڙي شخصيتي لاڙي طور پڻ ڏٺو ويندو آهي، جنهن سبب ڪي ماڻهو ٻين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آسانيءَ ۽ گهڻي ڀاڱي شڪرگذاري محسوس ڪندا آهن.<ref name="McCullough2002">{{cite journal |last1=McCullough |first1=Michael E. |last2=Emmons |first2=Robert A. |last3=Tsang |first3=Jo-Ann |title=The grateful disposition: A conceptual and empirical topography |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=82 |issue=1 |pages=112–127 |year=2002 |doi=10.1037/0022-3514.82.1.112 |pmid=11811629 }}</ref> لفظ ''Gratitude'' [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''gratus'' سان لاڳاپيل آهي، جنهن جو مفهوم پسنديده، احسانمند يا شڪرگذار هجڻ سان واسطو رکي ٿو.<ref>{{cite web |title=Gratitude |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/gratitude |website=Merriam-Webster |access-date=28 September 2026 }}</ref> شڪرگذاريءَ جي ابتڙ حالت کي '''ناشڪري''' يا '''احسان فراموشي''' چيو ويندو آهي. شڪرگذاري انساني سماجي زندگي، [[اخلاقيات]]، [[فلسفو|فلسفي]]، [[مذهب]] ۽ جديد [[نفسيات]] ۾ هڪ اهم موضوع رهي آهي. قديم ۽ وچئين دور جي فلسفين کان وٺي جديد اخلاقي فلسفي تائين ان ڳالهه تي بحث ڪيو ويو آهي تہ شڪرگذاري رڳو هڪ احساس آهي، هڪ [[فضيلت]] آهي يا احسان ڪندڙ ڏانهن ڪنهن قسم جي اخلاقي ذميواري پڻ پيدا ڪري ٿي.<ref name="Manela">{{cite web |last=Manela |first=Tony |title=Gratitude |url=https://plato.stanford.edu/entries/gratitude/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 September 2026 }}</ref> == قرآن ۾ شڪر == [[سوره النساء]] جي آيت نمبر 147 ۾ قرآن فرمائي ٿو ته: {{quote|مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذَابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ شَاكِرًا عَلِيمًا<br> ترجمو:جيڪڏھن (سندس نعمتون ڄاڻي) شڪر ڪندؤ ۽ ايمان آڻيندؤ تہ الله اوھانکي عذاب ڇا لاءِ ڪندو؟ ۽ الله تہ قدر سڃاڻندڙ ڄاڻندڙ آھي |النساء: 147|}} ھڪ محسن جي مقابلي ۾ صحيح احسانمنداڻو رويو اھو ئي ٿي سگھي ٿو ته ماڻھو دل سان ان جي احسان جو اعتراف ڪري، زبان سان اقرار ڪري ۽ عمل سان احسانمندي جو ثبوت ڏئي<ref name="مودودي" />. انھن ٽنھي جي مجموعي جو نالو شڪر آهي. جيڪڏھن خدا جي طرفان بندي لاء شڪر ھجي تہ اھا قدرداني يا خدمت جو اعتراف سمجھبو<ref name="مودودي" />. قدردان دراصل شاڪر ھوندو آھي<ref name ="مودودي"> - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد اول ، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 412 </ref>. [[قرآن]] ۾ شڪر جو تصور ڪيترن هنڌن تي اچي ٿو. [[سوره ابراهيم]] ۾ شڪر کي نعمتن جي واڌ سان ڳنڍيو ويو آهي: {{quote|لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ<br />ترجمو: جيڪڏهن اوهين شڪر ڪندؤ تہ آءٌ اوهان کي ضرور وڌيڪ ڏيندس.|ابراهيم: 7}} [[سوره البقره]] ۾ پڻ الله جي ياد ۽ شڪر ڪرڻ ۽ ناشڪريءَ کان بچڻ جي هدايت ملي ٿي: {{quote|فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ<br />ترجمو: پوءِ اوهين مون کي ياد ڪريو تہ آءٌ اوهان کي ياد ڪريان، ۽ منهنجو شڪر ڪريو ۽ منهنجي ناشڪري نہ ڪريو.|البقره: 152}} == فلسفي ۾ شڪرگذاري == شڪرگذاري [[اخلاقي فلسفو|اخلاقي فلسفي]]، [[اخلاقي نفسيات]] ۽ سياسي فلسفي ۾ بحث هيٺ آيل تصور آهي. فلسفي ۾ هڪ بنيادي سوال اهو آهي تہ شڪرگذاري ڪهڙين حالتن ۾ واجب يا مناسب ردعمل بڻجي ٿي. هڪ عام تصور موجب شڪرگذاري ان وقت پيدا ٿئي ٿي جڏهن ڪو شخص پاڻ کي ڪنهن ٻئي شخص جي ڄاڻي واڻي ڪيل فائدي يا احسان جو حاصل ڪندڙ سمجهي ٿو.<ref name="Manela"/> فلسفي ۾ ان ڳالهه تي پڻ اختلاف ملي ٿو تہ ڇا شڪرگذاري لازمي طور ڪنهن مخصوص احسان ڪندڙ شخص ڏانهن هجڻ گهرجي، يا ماڻهو اهڙين حالتن تي به شڪرگذار ٿي سگهي ٿو جن ۾ ڪو واضح انساني احسان ڪندڙ موجود نہ هجي، مثال طور ڪنهن حادثي کان بچي وڃڻ يا سازگار حالتن جو پيدا ٿيڻ.<ref name="Manela"/> [[ٿامس اڪئيناس]] شڪرگذاريءَ کي احسان جي سڃاڻپ ۽ مناسب جواب سان ڳنڍيو، جڏهن تہ جديد فلسفي ۾ شڪرگذاريءَ ۽ [[احسان جو بدلو|بدلي]]، فرض، قرض ۽ باهمي لاڳاپن جي وچ ۾ فرق تي بحث ڪيو ويو آهي. [[ابراهم ماسلو]] زندگيءَ جي بنيادي چڱاين کي بار بار نئين حيرت ۽ قدرشناسيءَ سان محسوس ڪرڻ جي صلاحيت کي پختي شخصيت جي نشانين مان هڪ سمجهيو.<ref>{{cite book |last=Kushner |first=Harold S. |title=The Lord Is My Shepherd: Healing Wisdom of the Twenty-Third Psalm |publisher=Alfred A. Knopf |year=2003 |page=150 }}</ref> == نفسيات ۾ شڪرگذاري == ويهين صديءَ جي آخر ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات کان شڪرگذاري [[مثبت نفسيات]] ۽ سماجي نفسيات ۾ منظم تحقيق جو اهم موضوع بڻجي وئي. محقق عام طور شڪرگذاريءَ جا ٻہ لاڳاپيل پاسا ڌار ڪن ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DCEEFF; width:22%;" | قسم ! style="background:#DFF4E4; width:33%;" | مفهوم ! style="background:#FFF1CC;" | مثال |- | style="background:#F4F9FF;" | '''حالت واري شڪرگذاري''' | ڪنهن خاص احسان، مدد يا سٺي واقعي کان پوءِ پيدا ٿيندڙ عارضي احساس | ڪنهن جي مدد ملڻ تي ان وقت احسانمندي محسوس ڪرڻ |- | style="background:#F4F9FF;" | '''شخصيتي شڪرگذاري''' | زندگيءَ ۾ فائدن ۽ چڱاين کي محسوس ڪرڻ ۽ انهن لاءِ شڪرگذار ٿيڻ جو نسبتاً مستقل لاڙو | روزمره زندگيءَ جي ننڍين چڱاين لاءِ به باقاعدي قدرشناسي محسوس ڪرڻ |} تحقيق مان ظاهر ٿيو آهي تہ اهي ٻئي تصور لاڳاپيل هجڻ باوجود مڪمل طور هڪجهڙا ناهن.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Maltby |first2=John |last3=Stewart |first3=Neil |last4=Linley |first4=P. Alex |last5=Joseph |first5=Stephen |title=A social-cognitive model of trait and state levels of gratitude |journal=Emotion |volume=8 |issue=2 |pages=281–290 |year=2008 |doi=10.1037/1528-3542.8.2.281 |pmid=18410201 }}</ref> === شڪرگذاريءَ جي ماپ === نفسيات ۾ شڪرگذاريءَ کي ماپڻ لاءِ مختلف سوالناما تيار ڪيا ويا آهن. انهن مان مشهور '''ڇهن سوالن وارو شڪرگذاري سوالنامو''' آهي، جيڪو اهو ماپڻ جي ڪوشش ڪري ٿو تہ ڪو فرد ڪيتري شدت ۽ ڪيتري باقاعدگيءَ سان شڪرگذاري محسوس ڪري ٿو.<ref name="McCullough2002"/> ٻين اوزارن ۾ '''قدرشناسي پيمانو''' ۽ '''شڪر، ناراضگي ۽ قدرشناسي جاچ''' شامل آهن. انهن ۾ ماڻهن، شين، موجوده لمحي ۽ زندگيءَ جي تجربن جي قدر ڪرڻ جهڙا مختلف پاسا ماپيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Watkins |first1=Philip C. |last2=Woodward |first2=Kathrane |last3=Stone |first3=Tamara |last4=Kolts |first4=Russell L. |title=Gratitude and happiness: Development of a measure of gratitude, and relationships with subjective well-being |journal=Social Behavior and Personality |volume=31 |issue=5 |pages=431–452 |year=2003 |doi=10.2224/sbp.2003.31.5.431 }}</ref> == شڪرگذاري هڪ اخلاقي احساس طور == نفسيات جي هڪ اثرائتي نظريي مطابق شڪرگذاري کي '''اخلاقي احساس''' سمجهي سگهجي ٿو. هن تصور ۾ ان جا ٽي ڪم بيان ڪيا ويا آهن: ڪنهن ٻئي جي چڱي عمل کي محسوس ڪرڻ، جواب ۾ چڱو سماجي رويو اختيار ڪرڻ لاءِ ترغيب پيدا ڪرڻ، ۽ شڪر جي اظهار وسيلي احسان ڪندڙ جي چڱي عمل کي هٿي ڏيڻ.<ref>{{cite journal |last1=McCullough |first1=Michael E. |last2=Kilpatrick |first2=Shelley D. |last3=Emmons |first3=Robert A. |last4=Larson |first4=David B. |title=Is gratitude a moral affect? |journal=Psychological Bulletin |volume=127 |issue=2 |pages=249–266 |year=2001 |doi=10.1037/0033-2909.127.2.249 |pmid=11316013 }}</ref> تجرباتي تحقيق ۾ پڻ شڪرگذاريءَ ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ واري رويي جي وچ ۾ تعلق مليو آهي. هڪ تجربي ۾ شڪرگذاري پيدا ٿيڻ کان پوءِ شرڪت ڪندڙن نه رڳو سندن مدد ڪندڙ شخص، پر بعض حالتن ۾ اجنبي ماڻهن جي مدد ڪرڻ لاءِ به وڌيڪ تياري ڏيکاري.<ref>{{cite journal |last1=Bartlett |first1=Monica Y. |last2=DeSteno |first2=David |title=Gratitude and prosocial behavior: Helping when it costs you |journal=Psychological Science |volume=17 |issue=4 |pages=319–325 |year=2006 |doi=10.1111/j.1467-9280.2006.01705.x |pmid=16623689 }}</ref> 91 مطالعي مان 252 نتيجن ۽ مجموعي طور 18,342 شرڪت ڪندڙن تي ٻڌل هڪ ميٽا تجزيي ۾ شڪرگذاري ۽ ٻين جي ڀلائيءَ واري سماجي رويي جي وچ ۾ وچولي درجي جو مثبت تعلق مليو.<ref>{{cite journal |last1=Ma |first1=Lawrence K. |last2=Tunney |first2=Richard J. |last3=Ferguson |first3=Eamonn |title=Does gratitude enhance prosociality?: A meta-analytic review |journal=Psychological Bulletin |volume=143 |issue=6 |pages=601–635 |year=2017 |doi=10.1037/bul0000103 |pmid=28406659 }}</ref> == شڪرگذاري ۽ احسان جو قرض == شڪرگذاري ۽ پاڻ کي ڪنهن جو '''قرضدار''' يا '''احسان هيٺ''' محسوس ڪرڻ هڪجهڙا تصور ناهن. ٻنهي جو سبب ڪنهن کان فائدو يا مدد حاصل ڪرڻ ٿي سگهي ٿو، پر احسان هيٺ هجڻ واري احساس ۾ واپسيءَ يا بدلي جي ذميواريءَ جو عنصر وڌيڪ هوندو آهي. شڪرگذاري ان جي ابتڙ مدد ڪندڙ سان تعلق مضبوط ڪرڻ ۽ مثبت سماجي رابطي ڏانهن وٺي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Watkins |first1=Philip C. |last2=Scheer |first2=Jason |last3=Ovnicek |first3=Melinda |last4=Kolts |first4=Russell |title=The debt of gratitude: Dissociating gratitude and indebtedness |journal=Cognition and Emotion |volume=20 |issue=2 |pages=217–241 |year=2006 |doi=10.1080/02699930500172291 }}</ref> == سماجي لاڳاپن تي اثر == [[فائل:Thank-you-word-cloud.jpg|thumb|250px|مختلف ٻولين ۾ شڪر ۽ مهربانيءَ جي اظهار جا لفظ.]] شڪر جو اظهار سماجي لاڳاپن ۾ رڳو احسان جي سڃاڻپ نہ، پر سماجي قدر جي پيغام طور پڻ ڪم ڪري سگهي ٿو. تجرباتي تحقيق ۾ ڪنهن جي مدد لاءِ سندس شڪريو ادا ڪرڻ کان پوءِ ان شخص جي مستقبل ۾ ٻيهر مدد ڪرڻ جي امڪان ۾ اضافو ڏٺو ويو؛ محققن ان اثر کي مدد ڪندڙ شخص جي پاڻ کي سماجي طور قدر وارو محسوس ڪرڻ سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last1=Grant |first1=Adam M. |last2=Gino |first2=Francesca |title=A little thanks goes a long way: Explaining why gratitude expressions motivate prosocial behavior |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=98 |issue=6 |pages=946–955 |year=2010 |doi=10.1037/a0017935 |pmid=20515249 }}</ref> اقتصادي فيصلن بابت تجربن ۾ پڻ شڪرگذاريءَ کي گڏيل فائدي لاءِ پنهنجي انفرادي فائدي جو ڪجهه حصو قربان ڪرڻ جي وڌيڪ تياريءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=DeSteno |first1=David |last2=Bartlett |first2=Monica Y. |last3=Baumann |first3=Jolie |last4=Williams |first4=Lisa A. |last5=Dickens |first5=Leah |title=Gratitude as moral sentiment: Emotion-guided cooperation in economic exchange |journal=Emotion |volume=10 |issue=2 |pages=289–293 |year=2010 |doi=10.1037/a0017883 |pmid=20364907 }}</ref> ٻارن تي ٿيل تجرباتي تحقيق پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ شڪرگذاري ٻين جي مدد ۽ وسيلن جي ورڇ جهڙن سماجي روين سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Shoshani |first1=Anat |last2=De-Leon Lendner |first2=Keren |last3=Nissensohn |first3=Amir |last4=Lazarovich |first4=Gal |last5=Aharon-Dvir |first5=Or |title=Grateful and kind: The prosocial function of gratitude in young children's relationships |journal=Developmental Psychology |year=2020 |doi=10.1037/dev0000922 |pmid=32237875 }}</ref> == شڪرگذاري ۽ ذهني خوشحالي == ڪيترن مشاهدياتي ۽ تجرباتي مطالعي ۾ وڌيڪ شڪرگذار ماڻهن ۾ زندگيءَ جي اطمينان، مثبت جذبن ۽ سماجي لاڳاپن جي بهتر معيار سان تعلق مليو آهي. ساڳئي وقت اهڙن نتيجن مان هر حالت ۾ سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي، ڇاڪاڻ تہ شخصيت، سماجي سهڪار ۽ زندگيءَ جون حالتون پڻ ٻنهي تي اثرانداز ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Joseph |first2=Stephen |last3=Maltby |first3=John |title=Gratitude uniquely predicts satisfaction with life |journal=Personality and Individual Differences |volume=45 |pages=49–54 |year=2008 |doi=10.1016/j.paid.2008.02.019 }}</ref> شڪرگذاريءَ ۽ [[ننڊ]] جي تعلق بابت هڪ مطالعي ۾ وڌيڪ شڪرگذاريءَ کي سمهڻ کان اڳ وڌيڪ مثبت سوچن ۽ بهتر خود رپورٽ ڪيل ننڊ سان لاڳاپيل ڏٺو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Wood |first1=Alex M. |last2=Joseph |first2=Stephen |last3=Lloyd |first3=Joanna |last4=Atkins |first4=Samuel |title=Gratitude influences sleep through the mechanism of pre-sleep cognitions |journal=Journal of Psychosomatic Research |volume=66 |issue=1 |pages=43–48 |year=2009 |doi=10.1016/j.jpsychores.2008.09.002 |pmid=19073292 }}</ref> === شڪرگذاريءَ جون نفسياتي مشقون === [[فائل:Gratitude journal.jpg|thumb|250px|شڪرگذاريءَ جي ڊائري، جنهن ۾ ماڻهو انهن شين يا تجربن بابت لکي ٿو جن لاءِ هو شڪرگذار آهي.]] مثبت نفسيات ۾ شڪرگذاري وڌائڻ لاءِ مختلف مشقن جو مطالعو ڪيو ويو آهي. انهن ۾ روزانو شڪر جوڳو تجربو لکڻ، ڪنهن شخص ڏانهن شڪرگذاريءَ جو خط لکڻ ۽ شڪريي جو اظهار ڪرڻ شامل آهن. نفسياتي علاج وٺندڙ ماڻهن تي ٿيل هڪ بي ترتيب ڪنٽرول ٿيل مطالعي ۾ شڪرگذاريءَ جا خط لکڻ واري گروهه ۾ ڪجهه ذهني صحت جي نتيجن ۾ بهتري ڏٺي وئي.<ref>{{cite journal |last1=Wong |first1=Y. Joel |last2=Owen |first2=Jesse |last3=Gabana |first3=Nicole T. |last4=Brown |first4=Joshua W. |last5=McInnis |first5=Sydney |last6=Toth |first6=Paul |last7=Gilman |first7=Lynn |title=Does gratitude writing improve the mental health of psychotherapy clients? Evidence from a randomized controlled trial |journal=Psychotherapy Research |volume=28 |issue=2 |pages=192–202 |year=2018 |doi=10.1080/10503307.2016.1169332 |pmid=27139595 }}</ref> انهن نتيجن کي ان معنيٰ ۾ نہ وٺڻ گهرجي تہ شڪرگذاريءَ جون مشقون [[ذهني بيماري]] جي باقاعده طبي يا نفسياتي علاج جو متبادل آهن؛ تحقيق انهن کي ممڪن مددگار نفسياتي طريقن طور جانچي ٿي. == جسماني صحت سان تعلق == شڪرگذاريءَ ۽ جسماني صحت بابت تحقيق جا نتيجا ذهني خوشحاليءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محدود آهن. دل جي بيماريءَ جي خطري وارن 70 مريضن تي ٿيل هڪ ننڍڙي بي ترتيب آزمائش ۾ اٺ هفتن جي شڪرگذاري ڊائري لکڻ واري مشق کي دل جي ڌڙڪن جي تبديلي ۽ ڪجهه سوزشي حياتياتي نشانين جي حوالي سان جانچيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Redwine |first1=Laura S. |last2=Henry |first2=Brook L. |last3=Pung |first3=Meredith A. |last4=Wilson |first4=Kathleen |last5=Chinh |first5=Kelly |last6=Knight |first6=Brian |last7=Jain |first7=Shamini |last8=Rutledge |first8=Thomas |last9=Greenberg |first9=Barry |last10=Maisel |first10=Alan |last11=Mills |first11=Paul J. |title=Pilot Randomized Study of a Gratitude Journaling Intervention on Heart Rate Variability and Inflammatory Biomarkers in Patients With Stage B Heart Failure |journal=Psychosomatic Medicine |volume=78 |issue=6 |pages=667–676 |year=2016 |doi=10.1097/PSY.0000000000000316 |pmid=27187845 }}</ref> اهڙن ابتدائي نتيجن باوجود شڪرگذاريءَ مان جسماني بيمارين جي روڪٿام يا علاج بابت مضبوط طبي نتيجا ڪڍڻ لاءِ وڌيڪ ۽ وڏين آزمائشن جي ضرورت آهي. == مذهبي تصور == شڪرگذاري دنيا جي ڪيترين مذهبي روايتن ۾ هڪ اهم اخلاقي ۽ روحاني تصور رهي آهي. عيسائيت، يهوديت، اسلام، ٻڌمت ۽ هندو مت ۾ نعمتن يا حاصل ٿيل چڱاين جي سڃاڻپ ۽ انهن لاءِ شڪر جو اظهار مختلف صورتن ۾ ملي ٿو.<ref name="EmmonsCrumpler">{{cite journal |last1=Emmons |first1=Robert A. |last2=Crumpler |first2=Cheryl A. |title=Gratitude as a Human Strength: Appraising the Evidence |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=19 |issue=1 |pages=56–69 |year=2000 |doi=10.1521/jscp.2000.19.1.56 }}</ref> === اسلام === [[اسلام]] ۾ شڪر جو تصور [[قرآن]] ۽ اسلامي عبادتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. قرآن ۾ انسان کي الله جي نعمتن تي شڪر ڪرڻ جي تلقين ڪئي وئي آهي ۽ شڪر ۽ ناشڪريءَ کي ڪيترن هنڌن تي هڪ ٻئي جي مقابلي ۾ بيان ڪيو ويو آهي. شڪر جو اسلامي تصور صرف زبان سان شڪريي تائين محدود نہ آهي، پر نعمت جي سڃاڻپ، ان جي عطا ڪندڙ جي اعتراف ۽ نعمت کي مناسب طريقي سان استعمال ڪرڻ سان پڻ ڳنڍيل آهي. [[نماز]]، [[روزو]] ۽ ٻين عبادتن ۾ الله جي حمد ۽ شڪر جو تصور نمايان آهي. مسلمان عام طور '''الحمد لله''' جو جملو الله جي تعريف ۽ شڪر جي اظهار لاءِ استعمال ڪندا آهن. === يهوديت === [[فائل:Brockhaus and Efron Jewish Encyclopedia e4 183-1.jpg|thumb|230px|يهودي روايت ۾ حمد ۽ شڪر جون دعائون.]] [[يهوديت]] ۾ شڪرگذاري عبادت ۽ روزمره مذهبي زندگيءَ جو اهم حصو آهي. عبراني صحيفن، خاص ڪري [[زبور]] ۾ خدا جي شڪر ۽ تعريف جا ڪيترائي مثال ملن ٿا. روزاني يهودي عبادتن ۾ پڻ مختلف نعمتن ۽ تجربن لاءِ دعائون ۽ شڪر جا اظهار شامل آهن.<ref name="EmmonsCrumpler"/> يهودي روايت ۾ خدا سان گڏ انسانن جي مهرباني ۽ احسان جي سڃاڻپ کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. === عيسائيت === [[فائل:GuadalupeNOLA15Oct07Thanks.jpg|thumb|230px|نيو اورلينس جي هڪ گرجا گهر ۾ دعائن جي قبول ٿيڻ تي رکيل شڪريي جا پيغام.]] [[عيسائيت]] ۾ شڪرگذاري خدا جي عطائن جي سڃاڻپ ۽ خدا جي تعريف سان ويجهي طرح لاڳاپيل آهي. عيسائي مذهبي روايتن ۾ شڪرگذاري کي رڳو احساس نہ، پر اهڙي فضيلت طور پڻ ڏٺو ويو آهي جيڪا عمل ۽ ٻين ڏانهن سخاوت کي متاثر ڪري ٿي.<ref name="EmmonsCrumpler"/> عيسائيت جي ڪيترين روايتن ۾ مرڪزي مذهبي عبادت '''يوڪرسٽ''' سڏجي ٿي؛ هن نالي جو بنياد يوناني لفظ سان لاڳاپيل آهي جنهن جو مفهوم شڪرگذاري آهي. === ٻين مذهبي روايتن ۾ === [[ٻڌمت]] ۾ احسان ۽ مهربانيءَ جي سڃاڻپ، خاص ڪري والدين ۽ استادن جي احسان جو اعتراف، اخلاقي تربيت سان ڳنڍيل آهي. [[هندو مت]] ۾ پڻ خدا، استاد، والدين، فطرت ۽ زندگيءَ جي عطائن لاءِ قدرشناسي مختلف مذهبي رسمن ۽ اخلاقي تعليمات ۾ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="EmmonsCrumpler"/> == ثقافتي ۽ سماجي فرق == شڪرگذاريءَ جو بنيادي احساس مختلف سماجن ۾ ملي ٿو، پر ان جي اظهار جا طريقا [[ثقافت]]، ٻولي، سماجي لاڳاپن، عمر ۽ مقامي رسمن موجب مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪنهن سماج ۾ زباني شڪريو بنيادي اظهار ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ٻئي سماج ۾ تحفو، خدمت، احترام يا احسان جي بدلي وڌيڪ اهم سمجهي وڃي ٿي. اهڙيءَ طرح شڪرگذاريءَ کي صرف هڪ انفرادي احساس نہ، پر فرد ۽ سماج جي وچ ۾ لاڳاپن سان ڳنڍيل سماجي ۽ ثقافتي عمل پڻ سمجهيو وڃي ٿو. == تحقيق == شڪرگذاريءَ تي جديد علمي تحقيق [[مثبت نفسيات]]، سماجي نفسيات، اخلاقي نفسيات، صحت جي نفسيات ۽ ٻارن جي ترقيءَ تائين پکڙيل آهي. [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي، برڪلي]] جي گريٽر گڊ سائنس سينٽر ۽ ٻين تحقيقي ادارن شڪرگذاريءَ جي انساني صحت، سماجي لاڳاپن ۽ ترقيءَ سان ممڪن لاڳاپن تي ڪيترائي تحقيقي منصوبا ڪيا آهن.<ref>{{cite web |title=Expanding the Science and Practice of Gratitude |url=https://ggsc.berkeley.edu/what_we_do/major_initiatives/expanding_gratitude/ |publisher=Greater Good Science Center, University of California, Berkeley |access-date=28 September 2026 }}</ref> موجود تحقيق جو وڏو حصو شڪرگذاريءَ ۽ خوشحاليءَ جي وچ ۾ مثبت تعلق ڏيکاري ٿو، پر مطالعي جي جوڙجڪ، آبادي، ثقافتي پسمنظر ۽ شڪرگذاري ماپڻ جي طريقي موجب نتيجن جي شدت مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري همبستگيءَ تي ٻڌل نتيجن ۽ تجرباتي طور ثابت ٿيل سببي اثرن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[قدرشناسي]] * [[احسان]] * [[سخاوت]] * [[خوشي]] * [[فضيلت]] * [[اخلاقيات]] * [[مثبت نفسيات]] * [[همدردي]] * [[پرهيزگاري]] * [[حمد]] * [[صبر]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Emmons, Robert A. ''Thanks! How the New Science of Gratitude Can Make You Happier''. Houghton Mifflin Harcourt، 2007. * Emmons, Robert A. ''Gratitude Works! A Twenty-One-Day Program for Creating Emotional Prosperity''. John Wiley & Sons، 2013. * DeSteno, David. ''Emotional Success: The Power of Gratitude, Compassion, and Pride''. Houghton Mifflin Harcourt، 2018. * Manela, Tony. “Gratitude.” ''Stanford Encyclopedia of Philosophy''. * McCullough, Michael E.; Emmons, Robert A.; Tsang, Jo-Ann. “The Grateful Disposition: A Conceptual and Empirical Topography.” ''Journal of Personality and Social Psychology''، 2002. {{ضبط استنادي}} [[زمرو:جذبا]] [[زمرو:اخلاقي نفسيات]] [[زمرو:مثبت نفسيات]] [[زمرو:فضيلتون]] [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:شخصي تعلقات]] 309izaf4px3a87jmpb4dzi6kaxl59nb 0 57469 415218 269149 2026-09-27T19:41:23Z Intisar Ali 8681 415218 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڪنهن مذهب، فڪر، جماعت، اداري يا نظام جي سڃاڻپ ڪندڙ علامت يا نشاني}} '''شعار''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Symbol، Emblem}} جي معني نشاني يا علامت آهي. ھر اھا شئي جيڪا ڪنھن مسلڪ يا عقيدي يا طرز فڪر ۽ عمل يا ڪنھن نظام جي نمائندگي ڪري اھا ان جو شعار سڏبي آھي ڇوتہ اھا ان جي علامت يا نشاني جو ڪم ڪندي آهي. سرڪاري جهنڊا، فوج ۽ پوليس وغيره جا يونيفارم، سڪا، نوٽ، ٽڪليون وغيره حڪومتي شعار ھوندا آھن. ۽ اھي پنھنجي محڪمن سان، بلڪہ جن جن تي ان جو زور ھلي سڀني کان انهن نشانين جي احترام جو مطالبو ڪندا آهن. [[گرجا گهر|گرجا]]، قربانگاھ ۽ صليب عيسائيت يا مسيحيت جا شعار آھن. چوٽي، زنار ۽ مندر برھمڻن جا شعار آھن. ڪيس، ڪڙو ۽ ڪرپان سک مذهب جا شعار آھن. ھٿوڙو ۽ ڏاٽو اشتراڪيت جا شعار آھن. سواستيڪا آريا نسل جو شعار آھن. اھي سڀ مسلڪ پنھنجي پوئلڳن کان پنھنجي شعارن جي احترام جي گهر ڪن ٿا. جيڪڏهن ڪوئي ڪنھن نظام جي شعار جي توھين ڪري ٿو تہ ان جو مطلب آهي تہ اھو ان نظام جي خلاف دشمني رکي ٿو ۽ اھو توھين ڪندڙ خود ان ئي نظام سان تعلق رکندڙ آهي تہ ان جو اھو فعل پنھنجي نظام کان ارتداد ۽ بغاوت جي مترادف آهي.<ref name ="مودودي">تفھيم القرآن، جلد اول، [[ابوالاعليٰ مودودي]]، اداره ترجمان القرآن، لاھور. ڇاپو 35 مارچ 2003ع، صہ:439</ref> == لغوي معنيٰ ۽ اصطلاح == '''شعار''' عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي. [[قاهره]] جي [[عربي ٻوليءَ جي اڪيڊمي]] جي ''المعجم الوسيط'' موجب ''الشِّعار'' جي معنائن ۾ اهڙي علامت شامل آهي، جنهن وسيلي ڪا رياست، جماعت يا ادارو ٻين کان ممتاز ۽ سڃاتو وڃي؛ ساڳئي لفظ کي اهڙي عبارت لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي، جنهن وسيلي ماڻهو جنگ يا سفر دوران هڪ ٻئي کي سڃاڻن.<ref>{{cite web |title=معنى الشعار |url=https://www.arabicacademy.gov.eg/ar/محرك-البحث/الشعار |publisher=مجمع اللغة العربية بالقاهرة |language=ar |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هن وسيع مفهوم ۾ شعار رڳو لکيل [[نعرو]] نہ آهي، پر ڪا تصوير، نشان، لباس، رسم، شيءِ يا ٻيو اهڙو ظاهري مظهر پڻ ٿي سگهي ٿو، جيڪو ڪنهن جماعت، اداري، عقيدي يا فڪري روايت جي سڃاڻپ ڪرائي. تنهنڪري '''شعار'''، '''علامت'''، '''نشان''' ۽ '''نعرو''' لاڳاپيل اصطلاح هجڻ باوجود هر حالت ۾ هڪ ٻئي جا مڪمل هم معنيٰ ناهن. خاص ڪري نعرو عام طور ڪنهن مختصر يادگار عبارت کي چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ شعار جو مفهوم ان کان وسيع ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=معنى الشعار |url=https://www.arabicacademy.gov.eg/ar/محرك-البحث/معجم/dic-19/الشعار |publisher=مجمع اللغة العربية بالقاهرة |language=ar |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == علامت طور شعار == [[فائل:Religious syms.svg|thumb|مختلف مذهبي روايتن سان منسوب علامتن جو مجموعو.]] [[نشانياتي علم]] ۾ علامت ڪنهن شيءِ، تصور يا معنيٰ جي نمائندگي ڪندڙ نشان کي چيو وڃي ٿو. علامت جي معنيٰ گهڻو ڪري سماجي رواج، روايت يا گڏيل سمجهه جي ذريعي قائم ٿيندي آهي. فلسفي [[چارلس سينڊرز پئرس]] نشانين کي سندن نمائندگيءَ جي نوعيت موجب مختلف قسمن ۾ ورهايو؛ سندس درجابنديءَ ۾ ''symbol'' اهڙو نشان آهي، جنهن جو پنهنجي موضوع سان تعلق رواج، عادت يا سماجي قاعدي جي بنياد تي قائم ٿئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Peirce's Theory of Signs |url=https://plato.stanford.edu/entries/peirce-semiotics/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ان لحاظ کان [[قومي جهنڊو]]، [[قومي نشان]]، مذهبي علامت، فوجي بيج، سياسي تحريڪ جي علامت يا اداري جو مخصوص نشان پنهنجي مادي صورت کان وڌيڪ وسيع مفهوم جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو. ڪنهن علامت جي معنيٰ ان سماجي يا ثقافتي پسمنظر سان پڻ لاڳاپيل هوندي آهي، جنهن ۾ اها استعمال ٿئي ٿي. == شعار جا قسم == شعار مختلف نوعيت جا ٿي سگهن ٿا. انهن جي ڪا هڪ عالمگير درجابندي نہ آهي، پر استعمال جي بنياد تي انهن کي هيٺين نموني سمجهي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#DCEEFF;" | قسم ! style="background:#E4F4E8;" | وضاحت ! style="background:#FFF1CC;" | مثال |- | '''مذهبي شعار''' | ڪنهن مذهب، مذهبي روايت يا مذهبي تصور جي نمائندگي ڪندڙ علامتون، رسمون يا نشانيون | [[صليب]]، [[مينورا]]، [[ڌرم چڪر]] وغيره |- | '''قومي شعار''' | رياست يا قوم جي سڃاڻپ سان لاڳاپيل سرڪاري يا روايتي علامتون | [[قومي جهنڊو]]، قومي نشان ۽ ٻيون قومي علامتون |- | '''ادارتي شعار''' | ڪنهن اداري يا تنظيم جي سڃاڻپ ڪرائيندڙ نشان | سرڪاري مهر، بيج يا مخصوص ادارتي نشان |- | '''فوجي شعار''' | فوجي يونٽ، عهدي يا اداري سان وابستگي ڏيکاريندڙ نشان | يونيفارم جا نشان، بيج ۽ فوجي جهنڊا |- | '''سياسي يا نظرياتي شعار''' | سياسي جماعت، تحريڪ يا نظريي جي نمائندگي ڪندڙ علامتون | مختلف سياسي تحريڪن جا نشان ۽ جهنڊا |- | '''زباني شعار''' | اهڙو مختصر جملو يا عبارت جنهن سان ڪا جماعت، تحريڪ يا مقصد سڃاتو وڃي | سياسي، سماجي يا تنظيمي نعرا |} == مذهبي شعار == '''مذهبي شعار''' اهڙي علامت يا ظاهري مظهر کي چئي سگهجي ٿو، جيڪو ڪنهن مخصوص مذهب يا ان جي ڪنهن تصور جي نمائندگي ڪري. مذهبي علامتون مادي شين، تصويرن، لفظن، لباس، عمارتن يا رسمن جي صورت اختيار ڪري سگهن ٿيون. مذهبن جي مطالعي ۾ علامتن کي مقدس تصورن جي اظهار ۽ مذهبي معنيٰ جي منتقليءَ جو هڪ اهم ذريعو سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Kokosalakis |first=N. |title=Symbolism (Religious) and Icon |encyclopedia=International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences |year=2001 |publisher=Elsevier }}</ref> مذهبي علامتن جي معنيٰ هر روايت ۽ تاريخي دور ۾ ساڳي هجڻ ضروري ناهي. هڪ ئي نشان مختلف ثقافتن يا مختلف دورن ۾ جدا معنائون رکي سگهي ٿو. تنهنڪري ڪنهن علامت جي مذهبي مفهوم کي ان جي تاريخي ۽ ثقافتي پسمنظر ۾ ڏسڻ ضروري آهي. === عيسائيت === [[فائل:Christian cross.svg|thumb|100px|[[صليب]] عيسائيت جي سڀ کان مشهور علامتن مان هڪ آهي.]] [[صليب]] [[عيسائيت]] سان سڀ کان وڌيڪ سڃاڻپ رکندڙ مذهبي نشانن مان هڪ آهي. شروعاتي عيسائيت ۾ مڇي، ڪرسٽوگرام ۽ ٻيون علامتون پڻ استعمال ٿينديون رهيون، جڏهن تہ صليب بعد ۾ عيسائيت جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل علامتن مان هڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |title=Religious symbol |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Religious_symbol |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> === سک مت === [[سک مت]] ۾ [[پنج ڪڪار]] مذهبي سڃاڻپ سان خاص تعلق رکن ٿا. انهن ۾ ڪيس، ڪنگهو، ڪڙو، ڪڇهرو ۽ ڪرپان شامل آهن. اهي سک مذهبي روايت ۾ [[خالصو|خالصي]] جي سڃاڻپ ۽ مذهبي وابستگيءَ سان لاڳاپيل آهن. === هندومت ۽ ٻڌمت === [[هندومت]] ۾ [[اوم]] ۽ ٻين ڪيترين علامتن کي مذهبي اهميت حاصل آهي، جڏهن تہ [[ٻڌمت]] ۾ [[ڌرم چڪر]] ٻڌ ڌرم جي تعليم ۽ ڌرم جي نمائندگي ڪندڙ مشهور نشان آهي. مختلف مذهبي روايتن ۾ نشانين جي استعمال ۽ انهن سان وابسته معنائن ۾ علائقائي ۽ تاريخي فرق پڻ ملي ٿو. == اسلام ۾ شعائر == اسلامي اصطلاح ۾ '''شعائر''' لفظ ''شعيرة'' يا ''شعارة'' جي جمع طور استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جو تعلق اهڙين نشانين يا عملن سان آهي، جيڪي دين يا عبادت جي سڃاڻپ ظاهر ڪن. اسلامي فقهي ۽ تفسيري ادب ۾ '''شعائر اسلام''' ۽ '''شعائر الله''' جهڙا اصطلاح ملن ٿا. ''معارف القرآن'' ۾ شعائر کي اهڙين محسوس ۽ مشاهدي ۾ ايندڙ شين ۽ عملن سان بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي عرف ۾ اسلام جي علامت سمجهيا وڃن؛ مثال طور نماز، اذان ۽ حج جا عمل.<ref>{{cite web |title=شعائر اسلام کا مفہوم |url=https://www.banuri.edu.pk/readquestion/144407101800/13-02-2023 |publisher=جامعہ علوم اسلامیہ علامہ محمد یوسف بنوری ٹاؤن |language=ur |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> [[قرآن]] ۾ '''شعائر الله''' جو اصطلاح مختلف هنڌن تي آيو آهي. [[سوره البقره]] ۾ [[صفا ۽ مروه]] کي الله جي شعائر مان قرار ڏنو ويو آهي: {{quote|إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ|البقره: 158}} [[سوره المائده]] ۾ شعائر الله جي بي حرمتيءَ کان روڪيو ويو آهي: {{quote|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ|المائده: 2}} [[سوره الحج]] ۾ شعائر الله جي تعظيم کي دلين جي تقويٰ سان ڳنڍيو ويو آهي: {{quote|وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ|الحج: 32}} قرآني استعمال مان ظاهر ٿئي ٿو تہ '''شعائر الله''' جو مفهوم عام سماجي يا سياسي ''شعار'' کان وڌيڪ مخصوص مذهبي مفهوم رکي ٿو؛ ان ۾ الله سان منسوب عبادتي نشانيون، مقدس جايون يا مذهبي عمل شامل ٿي سگهن ٿا. == قومي ۽ رياستي شعار == [[فائل:Flag of Pakistan.svg|thumb|[[پاڪستان جو جهنڊو]] پاڪستان جي سرڪاري قومي علامتن مان هڪ آهي.]] جديد رياستن ۾ جهنڊا، [[قومي نشان]]، سرڪاري مهرون ۽ ٻين سرڪاري علامتن کي قومي يا رياستي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. اهڙيون علامتون سرڪاري دستاويزن، عمارتن، فوجي ادارن ۽ سفارتي نمائندگيءَ ۾ رياست جي سڃاڻپ ظاهر ڪن ٿيون. جهنڊو خاص طور ڪنهن رياست يا قوم جي بصري سڃاڻپ جو اهم ذريعو هوندو آهي. قومي نشانن جي شڪل ۽ انهن جي قانوني حيثيت هر ملڪ جي آئين، قانون ۽ روايت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. == سياسي ۽ نظرياتي شعار == [[فائل:Hammer and sickle.svg|thumb|150px|[[هٿوڙو ۽ ڏاٽو]] ويهين صديءَ ۾ ڪميونسٽ تحريڪن ۽ رياستن سان وڏي پيماني تي وابسته علامت رهيو.]] سياسي جماعتون، سماجي تحريڪون ۽ نظرياتي گروهه به پنهنجي سڃاڻپ لاءِ مخصوص رنگ، جهنڊا، نشان، تصويرون ۽ مختصر عبارتون استعمال ڪندا آهن. اهڙيون علامتون پيچيده سياسي يا نظرياتي خيالن کي هڪ سادي بصري صورت ۾ پيش ڪري سگهن ٿيون. مثال طور [[هٿوڙو ۽ ڏاٽو]] ويهين صديءَ ۾ [[ڪميونزم|ڪميونسٽ]] تحريڪن ۽ ڪيترين ڪميونسٽ رياستن سان وابسته رهيو. ساڳئي طرح مختلف سياسي جماعتن ۽ تحريڪن پنهنجي تاريخي پسمنظر مطابق الڳ الڳ نشان اختيار ڪيا آهن. == نشان، شعار، نشانِ امتياز ۽ نعرو == عام استعمال ۾ انهن اصطلاحن جي معنائن ۾ هڪ ٻئي سان ڪجهه ميل جول آهي، پر انهن ۾ فرق پڻ ڪري سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#D9EAF7;" | اصطلاح ! style="background:#E6F4EA;" | بنيادي مفهوم |- | '''علامت''' | ڪنهن ٻي شيءِ، تصور يا معنيٰ جي نمائندگي ڪندڙ نشان |- | '''شعار''' | ڪنهن مذهب، جماعت، اداري، رياست يا فڪري نظام جي سڃاڻپ سان وابسته علامت، نشان يا ڪڏهن عبارت |- | '''نشانِ امتياز''' | وابستگي، عهدي، حيثيت يا اداري جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندڙ مخصوص نشان |- | '''نعرو''' | ڪنهن مقصد، مهم، تحريڪ يا تنظيم سان لاڳاپيل مختصر ۽ ياد رهندڙ عبارت |} ان ڪري هر نعرو هڪ قسم جو زباني شعار بڻجي سگهي ٿو، پر هر شعار لازمي طور نعرو نہ هوندو. مثال طور قومي جهنڊو يا فوجي بيج بصري شعار ٿي سگهي ٿو، پر ان کي نعرو نہ چيو ويندو. == نشانين جي معنيٰ ۽ ثقافتي پسمنظر == ڪنهن شعار جي معنيٰ لازمي طور ان جي ظاهري شڪل مان پاڻمرادو پيدا نہ ٿيندي آهي. سماجي روايت، تاريخ ۽ گڏيل ثقافتي سمجهه ڪنهن نشان کي مخصوص مفهوم سان ڳنڍيندي آهي. پئرس جي نشانياتي نظريي ۾ پڻ ''symbol'' جو تعلق سماجي رواج، عادت يا قاعدي سان بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Peirce's Theory of Signs |url=https://plato.stanford.edu/entries/peirce-semiotics/ |publisher=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> انهيءَ سبب هڪ ئي ظاهري نشان مختلف تاريخي دورن ۽ ثقافتن ۾ مختلف معنائون اختيار ڪري سگهي ٿو. مثال طور [[سواستيڪا]] هڪ تمام قديم نشان آهي، جيڪو [[هندومت]]، [[ٻڌمت]] ۽ [[جين مت]] سميت ايشيا جي ڪيترين مذهبي ۽ ثقافتي روايتن ۾ صدين کان استعمال ٿيندو رهيو آهي؛ ويهين صديءَ ۾ ان جي هڪ مخصوص صورت [[نازي جرمني]] جي نشان طور استعمال ٿيڻ سبب يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ان سان نازيزم جون مضبوط معنائون پڻ وابسته ٿي ويون. تنهنڪري ڪنهن نشان جي تشريح وقت ان جي مخصوص ثقافتي، مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر کي ڌيان ۾ رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[علامت]] * [[مذهبي علامت]] * [[نعرو]] * [[قومي نشان]] * [[قومي جهنڊو]] * [[نشانياتي علم]] * [[شعائر اسلام]] * [[مذهبي رسم]] * [[نشانِ امتياز]] == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:علامتون]] [[زمرو:مذهبي علامتون]] [[زمرو:نشانياتي علم]] [[زمرو:ثقافتي تصور]] c0ylsrdohyq2o8tqkqyo3zssglfx3y5 0 57472 415219 250035 2026-09-27T19:50:11Z Intisar Ali 8681 415219 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل قديم عرب قبيلو}} {{Infobox tribe | name = عاد | local name = عَادٌ | type = [[عرب قبيلا|قديم عرب قبيلو]] | ethnicity = [[عرب]] | nisba = عادي | location = [[عربي اپٻيٽ]]؛ جديد تحقيق موجب [[وادي رم]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو | descended = اسلامي روايت موجب عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح | image = | caption = }} '''عاد''' يا '''قوم عاد''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' 'Aad '''}} عربن جي ھڪ قديم ترين قوم ھئي جنھن جا افسانا عربستان وارن جي زبان تي عام ھيا<ref name="مودودي"/>. ٻچو ٻچو انھن کان واقف ھيو. ان جي شھرت جي ڪري عربستان ۾ ھر قديم چيز لاءِ عادي جو لفظ استعمال ڪيو ويندو ھو<ref name="مودودي"/>. عربي ۾ آثار قديم کي بہ عاديات چوندا آھن<ref name="مودودي"/>. جنھن زمين جو مالڪ باقي نہ رھي يا جنھن زمين جو ڪو آبادگار نہ ھجڻ ڪري ڦٽي وئي ھجي ان کي عادي الارض چوندا آهن<ref name="مودودي"/>. عربن جي قديم شاعري ۾ بہ ان قوم جو ذڪر ملي ٿو. حديث ۾ ذڪر ملي ٿو ته ھڪ دفعي نبي {{درود}} جي خدمت ۾ بني ذھل بن شيبان جو ھڪ شخص آيو جيڪو عاد واري علائقي جو رھڻ وارو ھيو ۽ ان اھي قصا حضور کي ٻڌايا جيڪي ان قوم جي متعلق قديم زماني کان ان علائقي جي ماڻھن ۾ نقل ٿيندا آيا پئي<ref name="مودودي"/>. قرآن مطابق ان قوم جو علائقو حجاز، يمن ۽ يمامه جي وچ ۾ الربع الخالي جي ڏکڻ-اولھ ۾ واقع ھيو<ref name="مودودي"/>. اتان ڦھلجي اھا قوم يمن جي مغربي ساحلن، عمان، حضرموت کان عراق تائين پنھنجي طاقت جو سڪو مڃايو<ref name="مودودي"/>. تاريخي طور تي ان قوم جا آثار ناپيد آھن پر ڏکڻ عربستان ۾ ڪٿي ڪٿي انھن جا کنڊر موجود آهن جن کي عاد جي طرف نسبت ڏني ويندي آهي<ref name="مودودي"/>. حضرموت جي ھڪ جاء تي حضرت ھود جي قبر مشھور آھي. 1837 ۾ ھڪ انگريز بحري افسر جيمز آر. ويليسٽيڊ کي حصن غراب ۾ ھڪ پراڻو ڪتبو مليو ھو جنھن تي حضرت ھود جو ذڪر ھيو<ref name =" مودودي"> - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد ٻيون، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 44 </ref>. قرآن مطابق خدا انھن منجھ ھود کي پنھنجو پيغمبر چونڊيو جنھن انھن ۾ تبليغ ڪئي ۽ ايمان نہ آڻڻ جي ڪري انھن مٿان ھوا جو عذاب نازل ٿيو جنھن م آھي تباھ ٿي ويا. == نالو ۽ اشتقاق == '''عاد''' (عربي: عَاد) قرآن ۽ اسلامي ادب ۾ هڪ قديم قوم يا قبيلي جي نالي طور استعمال ٿيو آهي. روايتي اسلامي نسب نامن ۾ عاد کي ''عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح'' جي اولاد سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي تحقيق اهڙي نسب کي تاريخي طور ثابت ٿيل نسب بدران بعد واري اسلامي روايت جو حصو سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> لسانيات جي ماهر [[احمد الجلاد]] 2025ع ۾ اهو امڪان پيش ڪيو تہ ''عاد'' اصل ۾ رڳو قبائلي نالو نہ، پر قدامت سان لاڳاپيل هڪ عام عربي لفظ پڻ رهيو هجي. عربي اظهار ''من العاد'' کي پوءِ ”عاد جي زماني کان“ جي معنيٰ ۾ سمجهيو ويو، جڏهن تہ ممڪن آهي تہ ان جي پراڻي معنيٰ ئي ”قديم زماني کان“ هجي.<ref name="AlJallad2025">{{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }}</ref> == قديم ماخذ == عاد بابت معلومات جا اهم قديم ماخذ [[قرآن]]، عربي ادبي روايتون، ابتدائي اسلامي تاريخي ۽ تفسيري ڪتاب ۽ هاڻي قديم اتر عرب جا ڪتبا آهن. عاد جو ذڪر [[طرفه بن العبد]] سان منسوب شاعري ۽ ''[[المفضليات]]'' جي مواد ۾ پڻ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙن شعرن مان هر هڪ جو اسلام کان اڳ واري دور سان تعلق يقيني طور ثابت ڪرڻ بابت عالمن ۾ بحث رهيو آهي.<ref name="Buhl">{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Jonathan A. C. |year=2003 |title=The Social Context of Pre-Islamic Poetry: Poetic Imagery and Social Reality in the Muʿallaqāt |journal=Arab Studies Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=29–50 }}</ref> ''المفضليات'' عربي شاعريءَ جي قديم ترين محفوظ مجموعن مان هڪ آهي، جنهن کي [[المفضل الضبي]] اٺين صدي عيسويءَ ۾ مرتب ڪيو. ان ۾ اسلام کان اڳ ۽ شروعاتي اسلامي دور سان منسوب ڪيترن شاعرن جو ڪلام محفوظ آهي.<ref>{{cite book |last=Lyall |first=Charles James |title=The Mufaḍḍalīyāt |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1918 }}</ref> == قرآن ۾ عاد == [[فائل:Chester_Beatty_1417D_fol_4r_Khayqani_Qur'an_sura_25_ayat_38-39.jpg|thumb|هڪ قديم قرآني نسخي ۾ عاد ۽ [[ثمود]] جو ذڪر ڪندڙ آيتون.]] قرآن ۾ قوم عاد جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا ۽ اڪثر [[ثمود]]، [[نوح جي قوم]] ۽ ٻين گذريل قومن سان گڏ عبرت جي مثال طور آيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قرآن جي بيان موجب عاد [[نوح]] جي قوم کان پوءِ آيا ۽ کين جسماني ۽ مادي طاقت حاصل هئي؛ [[هود]] کين خدا جي عبادت ۽ شرڪ ڇڏڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> [[سوره الاعراف]] ۾ هود کي عاد ڏانهن موڪليل سندن ”ڀاءُ“ چيو ويو آهي: {{quote|وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ|الاعراف: 65}} ساڳيو بنيادي بيان [[سوره هود]] ۾ پڻ ملي ٿو، جتي هود پنهنجي قوم کي خدا جي عبادت ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو.<ref>{{qref|11|50|60}}</ref> قرآن موجب عاد پاڻ کي طاقتور سمجهندا هئا. [[سوره فصلت]] ۾ سندن قول بيان ٿيل آهي تہ ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“<ref>{{qref|41|15}}</ref> جڏهن تہ [[سوره الشعراء]] ۾ سندن بلند جاين تي عمارتون يا نشانيون ٺاهڻ ۽ مضبوط اڏاوتون تعمير ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> == هود ۽ عاد == اسلامي روايت ۾ [[هود]] قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي آهي. قرآن ۾ سندس دعوت جو مرڪزي مضمون توحيد، خدا کان ڊڄڻ ۽ پنهنجي طاقت تي غرور نہ ڪرڻ آهي. عاد جي اڳواڻن هود جي پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس بي عقلي يا ڪوڙ سان منسوب ڪيو؛ هود جواب ۾ پاڻ کي رب العالمين جو رسول قرار ڏنو.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> قرآن جي بيان موجب هود پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو نہ ڪيو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> قوم جي انڪار کان پوءِ هود ۽ سندس ايمان آڻيندڙ ساٿين کي بچايو ويو.<ref>{{qref|7|72}}</ref><ref>{{qref|11|58}}</ref> == احقاف == [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا؛ روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان سڃاتو ويو آهي.]] [[سوره الاحقاف]] جي آيت 21 ۾ هود کي ''اخا عاد'' چئي سندس قوم کي '''الاحقاف''' ۾ خبردار ڪرڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{qref|46|21}}</ref> عربي لفظ ''احقاف''، ''حقف'' جو جمع آهي ۽ عام طور وريل يا هوا سان ٺهيل وارياسي دڙن يا واريءَ جي پٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قديم ۽ وچئين دور جي اسلامي عالمن احقاف جي جغرافيائي سڃاڻپ بابت مختلف رايا ڏنا. سڀ کان مشهور روايت ان کي ڏکڻ عربستان، خاص طور [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] سان لاڳاپيل سمجهندي رهي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ شام ۽ ٻين علائقن جون سڃاڻپون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Buhl"/><ref name="Rippin">{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> == تباهي == قرآن موجب عاد تي انتهائي تيز ۽ سرد يا گجگوڙ ڪندڙ هوا موڪلي وئي. [[سوره الحاقه]] ۾ اها هوا '''ريح صرصر عاتية''' سڏيل آهي ۽ چيو ويو آهي تہ اها مسلسل ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن مٿن مسلط رهي.<ref>{{qref|69|6|8}}</ref> {{quote|وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ ۝ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا|الحاقه: 6–7}} [[سوره الذاريات]] ۾ به سندن تباهيءَ جو سبب هڪ تباهه ڪندڙ هوا ٻڌايو ويو آهي، جيڪا جنهن شيءِ تان گذري ٿي ان کي بوسيده شيءِ وانگر ڪري ڇڏي ٿي.<ref>{{qref|51|41|42}}</ref> [[سوره القمر]] ۾ اها هوا هڪ مسلسل نحوست واري ڏينهن موڪليل ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{qref|54|18|21}}</ref> سوره الاحقاف موجب قوم هڪ ڪڪر کي پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏسي ان کي مينهن آڻيندڙ ڪڪر سمجهيو، پر قرآني بيان ۾ اهو ئي عذاب کڻي ايندڙ طوفان هو.<ref>{{qref|46|24|25}}</ref> == ارم سان تعلق == [[فائل:Wadi Rum BW 6.jpg|thumb|[[وادي رم]]، ڏکڻ [[اردن]]؛ جديد ڪتباتي تحقيق عاد ۽ قديم ارم کي هن وسيع علائقي سان ڳنڍي ٿي.]] [[سوره الفجر]] ۾ '''عاد ارم ذات العماد''' جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|89|6|8}}</ref> هن عبارت جي تشريح بابت قديم تفسيرن ۽ جديد تحقيق ۾ مختلف رايا رهيا آهن. ارم کي ڪڏهن عاد جي هڪ شاخ، ڪڏهن سندن جد ۽ ڪڏهن ڪنهن هنڌ يا آباديءَ جي نالي طور سمجهيو ويو آهي.<ref name="Rippin"/> ويهين صديءَ جي آخر ۾ [[شصر]]، [[عمان]] وٽ موجود آثارن کي ڪڏهن ڪڏهن صحافتي ۽ عوامي ادب ۾ ''ارم'' يا ”واريءَ جو ائٽلانٽس“ قرار ڏنو ويو، پر عاد يا قرآني ارم سان اهڙي سڃاڻپ علمي طور قطعي ثابت نہ ٿي.<ref name="Rippin"/> جديد ڪتباتي تحقيق ۾ ارم جي سڃاڻپ اتر عرب ۽ خاص طور [[وادي رم]] واري علائقي سان وڌيڪ مضبوط ٿي آهي. وادي رم ۽ ان جي ڀرپاسي مان قديم اتر عربي لکتن ۽ جڳهن جي نالن جي شاهدي ملي ٿي، جيڪا هن علائقي جي قديم نالي ''ارم'' سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخيت ۽ جديد ڪتباتي تحقيق == ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات تائين عاد جي تاريخي وجود بابت يقيني آثارن جي کوٽ سبب عالمن ۾ شڪ موجود هو. ''انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام'' جي پراڻن مطالعي ۾ به اهو سوال کليل رکيو ويو تہ عاد نالي ڪا تاريخي قوم حقيقت ۾ ڪٿي رهندي هئي.<ref name="Buhl"/> صورتحال ۾ اهم تبديلي 2025ع ۾ آئي، جڏهن قديم عرب جي ڪتباتي ماهر [[احمد الجلاد]] عاد سان لاڳاپيل قديم ڪتبن جو تفصيلي مطالعو شايع ڪيو. هن تحقيق ۾ عاد جي نالي سان وابسته ٻه [[حسماوي لکت|حسماوي]] ۽ هڪ [[صفائي لکت|صفائي]] ڪتبي جو جائزو ورتو ويو. انهن مان هڪ صفائي ڪتبو اڳ شايع ٿيل نہ هو.<ref name="AlJallad2025"/> تحقيق موجب اهي ڪتبا ان ڳالهه لاءِ مادي شاهد مهيا ڪن ٿا تہ '''عاد نالي قبائلي گروهه لڳ ڀڳ ٻه هزار سال اڳ واقعي موجود هو'''. موجوده ڪتباتي شاهدي ان کي ڏکڻ عربستان بدران [[وادي رم]]، جيڪو قديم ارم سان ڳنڍيو وڃي ٿو، کان اتر-اوڀر طرف [[حره]] تائين پکڙيل علائقي سان وابسته ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي ''قديم اتر عربي ڪتبن جي آن لائين ذخيري'' ۾ محفوظ هڪ ڪتبي بابت پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ عاد جو قبائلي نالو ٻين حسماوي ڪتبن مان به معلوم آهي.<ref>{{cite web |title=BES15 161 |url=https://ociana.osu.edu/inscriptions/41338 |publisher=Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia |date=28 فيبروري 2025 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هيءَ شاهدي قرآن ۾ بيان ڪيل عاد جي سموري روايت يا سندن تباهيءَ جي طريقي جي آثار قديمه وسيلي تصديق نہ ٿي ڪري؛ پر اها گهٽ ۾ گهٽ '''عاد نالي تاريخي قبائلي گروهه جي وجود ۽ ان جي جغرافيائي پسمنظر''' بابت اڳ موجود بحث ۾ نئون ڪتباتي ثبوت مهيا ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == جغرافيائي سڃاڻپ بابت نظريا == عاد جي رهائش بابت مختلف دورن ۾ ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#D9EAF7;" | تجويز ڪيل علائقو ! style="background:#E2F0D9;" | بنياد ! style="background:#FFF2CC;" | علمي حيثيت |- | '''[[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ ڏکڻ عربستان''' | روايتي اسلامي تفسير ۽ ''الاحقاف'' کي ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان ڳنڍڻ | تاريخي طور سڀ کان مشهور روايتي سڃاڻپ؛ جديد ڪتباتي شاهدي ان کي عاد جي اصل علائقي طور سهارو نٿي ڏئي.<ref name="AlJallad2025"/> |- | '''[[ربع الخالي]] ۽ [[عمان]]''' | احقاف کي وڏن وارياسي دڙن سان ڳنڍڻ ۽ شصر/اوبار بابت جديد قياس | مشهور پر عاد سان سڌي ڪتباتي سڃاڻپ ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Rippin"/> |- | '''شام يا اتر عرب''' | ڪجهه قديم روايتون ۽ ارم بابت متبادل سڃاڻپون | تاريخي ادب ۾ موجود، پر مختلف صورتن ۾ |- | '''[[وادي رم]] ۽ [[حره]]''' | حسماوي ۽ صفائي ڪتبا، قديم ارم جي جغرافيائي سڃاڻپ | 2025ع جي ڪتباتي تحقيق موجب هن وقت سڀ کان مضبوط سڌي مادي شاهدي هن علائقي مان ملي ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> |} == حسماوي ۽ صفائي ڪتبا == '''حسماوي''' ۽ '''صفائي''' قديم اتر عربي لکتن جا قسم آهن، جيڪي اسلام کان صديون اڳ عربستان، اردن ۽ شام جي ريگستاني علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. انهن لکتن ۾ ذاتي نالا، نسب، قبيلا، دعائون، سفر، جنگ، شڪار ۽ روزاني زندگيءَ بابت مختصر تحريرون محفوظ آهن. وادي رم جو علائقو قديم لکتن جي غيرمعمولي گهڻائي لاءِ مشهور آهي. [[يونيسڪو]] به وادي رم جي ثقافتي منظرنامي بابت دستاويزن ۾ هن علائقي جي قديم اتر عربي، ثمودي، نبطي ۽ ٻين ڪتبن جي وڏي ذخيري جو ذڪر ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Wadi Rum Protected Area: Advisory Body Evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1377.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2011 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> عاد جي نالي وارا نوان پڙهيل ڪتبا انهيءَ وسيع epigraphic ماحول جو حصو آهن ۽ انهن جديد مطالعي ۾ قرآن کان اڳ عرب قبائلي تاريخ بابت نئين بحث کي جنم ڏنو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == روايتي اسلامي نسب == اسلامي تاريخ نويسي ۽ قصص الانبياءَ جي روايتن ۾ عاد کي [[سام بن نوح]] جي نسل مان ڄاڻايو ويو آهي. هڪ مشهور نسب هن طرح ڏنو وڃي ٿو: {{خانداني وڻ/شروع}} {{خانداني وڻ| | | | NOH |NOH=[[نوح]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | SAM |SAM=[[سام بن نوح|سام]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | IRM |IRM=[[ارم بن سام|ارم]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AWS |AWS=عوص}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AAD |AAD='''عاد'''}} {{خانداني وڻ/آخر}} هي نسب اسلامي روايتي ادب جو حصو آهي؛ موجود قديم ڪتبا هن مخصوص نسب نامي جي تاريخي تصديق نٿا ڪن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> == اسلامي روايت ۽ بعد وارو ادب == [[فائل:Chester Beatty T 414 fol 65r Hud and watches over piles of cadavers of Ad.jpg|thumb|اسلامي مصورانه روايت ۾ [[هود]] کي قوم عاد جي تباهيءَ کان پوءِ ڏيکاريندڙ منظر.]] بعد واري اسلامي تاريخ، تفسير ۽ قصص الانبياءَ جي ادب ۾ عاد بابت قرآني بيان کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويو. ڪجهه روايتن ۾ عاد جي ماڻهن کي غيرمعمولي جسامت، جسماني طاقت ۽ شاندار عمارتن سان منسوب ڪيو ويو. اهڙيون تفصيلون قرآن جي مختصر بيان کان وڌيڪ وسيع بعد واري روايتي ادب سان تعلق رکن ٿيون ۽ انهن کي قرآني متن يا آثار قديمه جي سڌي شاهدي سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |author2=Huston Smith |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=Rowman Altamira |year=2003 |pages=26 |isbn=978-0-7591-0190-6 }}</ref> نائين صديءَ جي مؤرخ [[مسعودي]] پڻ عاد کي انتهائي طاقتور ۽ شاندار تعميرات واري قوم طور بيان ڪيو. اهڙا بيان وچئين دور جي اسلامي تاريخي تصور ۾ عاد جي شهرت کي ظاهر ڪن ٿا، پر جديد تاريخ نگاريءَ ۾ انهن کي قديم دور جي سڌي مادي شاهدي بدران ادبي روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=المسعودي |title=مروج الذهب ومعادن الجوهر |language=ar }}</ref> == عاد ۽ ثمود == قرآن ۾ [[عاد]] ۽ [[ثمود]] جو ذڪر گهڻن هنڌن تي گڏ اچي ٿو، مثال طور [[سوره التوبه]]، [[سوره الفرقان]]، [[سوره ص]]، [[سوره ق]] ۽ [[سوره الحاقه]] ۾.<ref>{{qref|9|70}}</ref><ref>{{qref|25|38}}</ref><ref>{{qref|50|12|14}}</ref> ٻنهي قومن کي طاقت ۽ آبادڪاري حاصل هجڻ، پيغمبرن جي دعوت رد ڪرڻ ۽ پوءِ عذاب اچڻ جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي؛ البت ٻنهي جا قرآني قصا ۽ تباهيءَ جا طريقا الڳ آهن. ثمود بابت قديم لکتن ۽ تاريخي ذريعن جو ذخيرو عاد جي ڀيٽ ۾ گهڻو اڳ کان معلوم هو، جڏهن تہ عاد جي تاريخيت گهڻي عرصي تائين غيريقيني رهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل عاد سان لاڳاپيل ڪتباتي تحقيق انهيءَ فرق کي جزوي طور گهٽايو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخي ۽ مذهبي بيان ۾ فرق == قوم عاد بابت معلومات کي ٽن مختلف قسمن جي ماخذن ۾ ورهائڻ مفيد آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#DDEBF7;" | ماخذ ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي معلومات ! style="background:#FCE4D6;" | نوعيت |- | '''[[قرآن]]''' | هود جي دعوت، عاد جي طاقت، احقاف، پيغام جو انڪار ۽ هوا وسيلي تباهي | مذهبي متن |- | '''اسلامي تفسير ۽ تاريخي روايت''' | نسب، رهائش، جسماني وصفون، بادشاهن ۽ ٻين تفصيلن بابت وسيع روايتون | بعد واري ادبي ۽ مذهبي روايت |- | '''قديم ڪتبا ۽ آثار قديمه''' | عاد نالي قبائلي گروهه، وادي رم/ارم ۽ حرّه واري علائقي سان ممڪن تاريخي تعلق | مادي ۽ ڪتباتي شاهدي |} انهيءَ ڪري قرآني قوم عاد، بعد واري اسلامي روايتن ۾ بيان ڪيل عاد، ۽ جديد ڪتبن مان معلوم ٿيندڙ تاريخي قبيلو پاڻ ۾ لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا، پر انهن بابت هر تفصيل کي هڪ ئي درجي جي تاريخي شاهدي سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="AlJallad2025"/><ref name="Rippin"/> == پڻ ڏسو == * [[هود]] * [[ثمود]] * [[ارم ذات العماد]] * [[احقاف]] * [[وادي رم]] * [[قديم عرب]] * [[عرب قبيلا]] * [[قصص الانبياء]] * [[قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }} * {{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }} * {{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }} * {{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }} {{قرآني قومون}} {{تاريخي عرب قبيلا}} {{DEFAULTSORT:عاد}} [[زمرو:عرب قبيلا]] [[زمرو:قديم عرب]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] [[زمرو:هود]] [[زمرو:ارم ذات العماد]] sz7jci0vhcra59htdwbwi3qwhzx3r7n 415220 415219 2026-09-27T19:51:37Z Intisar Ali 8681 /* ارم سان تعلق */ 415220 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرآن ۾ ذڪر ڪيل قديم عرب قبيلو}} {{Infobox tribe | name = عاد | local name = عَادٌ | type = [[عرب قبيلا|قديم عرب قبيلو]] | ethnicity = [[عرب]] | nisba = عادي | location = [[عربي اپٻيٽ]]؛ جديد تحقيق موجب [[وادي رم]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو | descended = اسلامي روايت موجب عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح | image = | caption = }} '''عاد''' يا '''قوم عاد''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' 'Aad '''}} عربن جي ھڪ قديم ترين قوم ھئي جنھن جا افسانا عربستان وارن جي زبان تي عام ھيا<ref name="مودودي"/>. ٻچو ٻچو انھن کان واقف ھيو. ان جي شھرت جي ڪري عربستان ۾ ھر قديم چيز لاءِ عادي جو لفظ استعمال ڪيو ويندو ھو<ref name="مودودي"/>. عربي ۾ آثار قديم کي بہ عاديات چوندا آھن<ref name="مودودي"/>. جنھن زمين جو مالڪ باقي نہ رھي يا جنھن زمين جو ڪو آبادگار نہ ھجڻ ڪري ڦٽي وئي ھجي ان کي عادي الارض چوندا آهن<ref name="مودودي"/>. عربن جي قديم شاعري ۾ بہ ان قوم جو ذڪر ملي ٿو. حديث ۾ ذڪر ملي ٿو ته ھڪ دفعي نبي {{درود}} جي خدمت ۾ بني ذھل بن شيبان جو ھڪ شخص آيو جيڪو عاد واري علائقي جو رھڻ وارو ھيو ۽ ان اھي قصا حضور کي ٻڌايا جيڪي ان قوم جي متعلق قديم زماني کان ان علائقي جي ماڻھن ۾ نقل ٿيندا آيا پئي<ref name="مودودي"/>. قرآن مطابق ان قوم جو علائقو حجاز، يمن ۽ يمامه جي وچ ۾ الربع الخالي جي ڏکڻ-اولھ ۾ واقع ھيو<ref name="مودودي"/>. اتان ڦھلجي اھا قوم يمن جي مغربي ساحلن، عمان، حضرموت کان عراق تائين پنھنجي طاقت جو سڪو مڃايو<ref name="مودودي"/>. تاريخي طور تي ان قوم جا آثار ناپيد آھن پر ڏکڻ عربستان ۾ ڪٿي ڪٿي انھن جا کنڊر موجود آهن جن کي عاد جي طرف نسبت ڏني ويندي آهي<ref name="مودودي"/>. حضرموت جي ھڪ جاء تي حضرت ھود جي قبر مشھور آھي. 1837 ۾ ھڪ انگريز بحري افسر جيمز آر. ويليسٽيڊ کي حصن غراب ۾ ھڪ پراڻو ڪتبو مليو ھو جنھن تي حضرت ھود جو ذڪر ھيو<ref name =" مودودي"> - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد ٻيون، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 44 </ref>. قرآن مطابق خدا انھن منجھ ھود کي پنھنجو پيغمبر چونڊيو جنھن انھن ۾ تبليغ ڪئي ۽ ايمان نہ آڻڻ جي ڪري انھن مٿان ھوا جو عذاب نازل ٿيو جنھن م آھي تباھ ٿي ويا. == نالو ۽ اشتقاق == '''عاد''' (عربي: عَاد) قرآن ۽ اسلامي ادب ۾ هڪ قديم قوم يا قبيلي جي نالي طور استعمال ٿيو آهي. روايتي اسلامي نسب نامن ۾ عاد کي ''عاد بن عوص بن ارم بن سام بن نوح'' جي اولاد سان منسوب ڪيو ويو آهي، پر جديد علمي تحقيق اهڙي نسب کي تاريخي طور ثابت ٿيل نسب بدران بعد واري اسلامي روايت جو حصو سمجهي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> لسانيات جي ماهر [[احمد الجلاد]] 2025ع ۾ اهو امڪان پيش ڪيو تہ ''عاد'' اصل ۾ رڳو قبائلي نالو نہ، پر قدامت سان لاڳاپيل هڪ عام عربي لفظ پڻ رهيو هجي. عربي اظهار ''من العاد'' کي پوءِ ”عاد جي زماني کان“ جي معنيٰ ۾ سمجهيو ويو، جڏهن تہ ممڪن آهي تہ ان جي پراڻي معنيٰ ئي ”قديم زماني کان“ هجي.<ref name="AlJallad2025">{{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }}</ref> == قديم ماخذ == عاد بابت معلومات جا اهم قديم ماخذ [[قرآن]]، عربي ادبي روايتون، ابتدائي اسلامي تاريخي ۽ تفسيري ڪتاب ۽ هاڻي قديم اتر عرب جا ڪتبا آهن. عاد جو ذڪر [[طرفه بن العبد]] سان منسوب شاعري ۽ ''[[المفضليات]]'' جي مواد ۾ پڻ ملي ٿو، جيتوڻيڪ اهڙن شعرن مان هر هڪ جو اسلام کان اڳ واري دور سان تعلق يقيني طور ثابت ڪرڻ بابت عالمن ۾ بحث رهيو آهي.<ref name="Buhl">{{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Brown |first=Jonathan A. C. |year=2003 |title=The Social Context of Pre-Islamic Poetry: Poetic Imagery and Social Reality in the Muʿallaqāt |journal=Arab Studies Quarterly |volume=25 |issue=3 |pages=29–50 }}</ref> ''المفضليات'' عربي شاعريءَ جي قديم ترين محفوظ مجموعن مان هڪ آهي، جنهن کي [[المفضل الضبي]] اٺين صدي عيسويءَ ۾ مرتب ڪيو. ان ۾ اسلام کان اڳ ۽ شروعاتي اسلامي دور سان منسوب ڪيترن شاعرن جو ڪلام محفوظ آهي.<ref>{{cite book |last=Lyall |first=Charles James |title=The Mufaḍḍalīyāt |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1918 }}</ref> == قرآن ۾ عاد == [[فائل:Chester_Beatty_1417D_fol_4r_Khayqani_Qur'an_sura_25_ayat_38-39.jpg|thumb|هڪ قديم قرآني نسخي ۾ عاد ۽ [[ثمود]] جو ذڪر ڪندڙ آيتون.]] قرآن ۾ قوم عاد جو ذڪر ڪيترائي ڀيرا ۽ اڪثر [[ثمود]]، [[نوح جي قوم]] ۽ ٻين گذريل قومن سان گڏ عبرت جي مثال طور آيو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قرآن جي بيان موجب عاد [[نوح]] جي قوم کان پوءِ آيا ۽ کين جسماني ۽ مادي طاقت حاصل هئي؛ [[هود]] کين خدا جي عبادت ۽ شرڪ ڇڏڻ جي دعوت ڏني.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> [[سوره الاعراف]] ۾ هود کي عاد ڏانهن موڪليل سندن ”ڀاءُ“ چيو ويو آهي: {{quote|وَإِلَىٰ عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا ۗ قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُ|الاعراف: 65}} ساڳيو بنيادي بيان [[سوره هود]] ۾ پڻ ملي ٿو، جتي هود پنهنجي قوم کي خدا جي عبادت ڪرڻ جي دعوت ڏئي ٿو.<ref>{{qref|11|50|60}}</ref> قرآن موجب عاد پاڻ کي طاقتور سمجهندا هئا. [[سوره فصلت]] ۾ سندن قول بيان ٿيل آهي تہ ”اسان کان وڌيڪ طاقتور ڪير آهي؟“<ref>{{qref|41|15}}</ref> جڏهن تہ [[سوره الشعراء]] ۾ سندن بلند جاين تي عمارتون يا نشانيون ٺاهڻ ۽ مضبوط اڏاوتون تعمير ڪرڻ جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> == هود ۽ عاد == اسلامي روايت ۾ [[هود]] قوم عاد ڏانهن موڪليل نبي آهي. قرآن ۾ سندس دعوت جو مرڪزي مضمون توحيد، خدا کان ڊڄڻ ۽ پنهنجي طاقت تي غرور نہ ڪرڻ آهي. عاد جي اڳواڻن هود جي پيغام کي رد ڪيو ۽ کيس بي عقلي يا ڪوڙ سان منسوب ڪيو؛ هود جواب ۾ پاڻ کي رب العالمين جو رسول قرار ڏنو.<ref>{{qref|7|65|72}}</ref> قرآن جي بيان موجب هود پنهنجي تبليغ جي بدلي ۾ ڪنهن مالي اجر جو مطالبو نہ ڪيو.<ref>{{qref|26|123|140}}</ref> قوم جي انڪار کان پوءِ هود ۽ سندس ايمان آڻيندڙ ساٿين کي بچايو ويو.<ref>{{qref|7|72}}</ref><ref>{{qref|11|58}}</ref> == احقاف == [[فائل:Rub al-Khali Oman 2.jpg|thumb|[[ربع الخالي]] جا واريءَ جا دڙا؛ روايتي تفسيرن ۾ احقاف کي گهڻو ڪري ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان سڃاتو ويو آهي.]] [[سوره الاحقاف]] جي آيت 21 ۾ هود کي ''اخا عاد'' چئي سندس قوم کي '''الاحقاف''' ۾ خبردار ڪرڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{qref|46|21}}</ref> عربي لفظ ''احقاف''، ''حقف'' جو جمع آهي ۽ عام طور وريل يا هوا سان ٺهيل وارياسي دڙن يا واريءَ جي پٽن لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> قديم ۽ وچئين دور جي اسلامي عالمن احقاف جي جغرافيائي سڃاڻپ بابت مختلف رايا ڏنا. سڀ کان مشهور روايت ان کي ڏکڻ عربستان، خاص طور [[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ [[عمان]] سان لاڳاپيل سمجهندي رهي، جڏهن تہ ٻين روايتن ۾ شام ۽ ٻين علائقن جون سڃاڻپون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Buhl"/><ref name="Rippin">{{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }}</ref> == تباهي == قرآن موجب عاد تي انتهائي تيز ۽ سرد يا گجگوڙ ڪندڙ هوا موڪلي وئي. [[سوره الحاقه]] ۾ اها هوا '''ريح صرصر عاتية''' سڏيل آهي ۽ چيو ويو آهي تہ اها مسلسل ست راتيون ۽ اٺ ڏينهن مٿن مسلط رهي.<ref>{{qref|69|6|8}}</ref> {{quote|وَأَمَّا عَادٌ فَأُهْلِكُوا بِرِيحٍ صَرْصَرٍ عَاتِيَةٍ ۝ سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا|الحاقه: 6–7}} [[سوره الذاريات]] ۾ به سندن تباهيءَ جو سبب هڪ تباهه ڪندڙ هوا ٻڌايو ويو آهي، جيڪا جنهن شيءِ تان گذري ٿي ان کي بوسيده شيءِ وانگر ڪري ڇڏي ٿي.<ref>{{qref|51|41|42}}</ref> [[سوره القمر]] ۾ اها هوا هڪ مسلسل نحوست واري ڏينهن موڪليل ڄاڻائي وئي آهي.<ref>{{qref|54|18|21}}</ref> سوره الاحقاف موجب قوم هڪ ڪڪر کي پنهنجي وادين ڏانهن ايندي ڏسي ان کي مينهن آڻيندڙ ڪڪر سمجهيو، پر قرآني بيان ۾ اهو ئي عذاب کڻي ايندڙ طوفان هو.<ref>{{qref|46|24|25}}</ref> == ارم سان تعلق == [[فائل:Wadi Rum BW 6.JPG|thumb|[[وادي رم]]، ڏکڻ [[اردن]]؛ جديد ڪتباتي تحقيق عاد ۽ قديم ارم کي هن وسيع علائقي سان ڳنڍي ٿي.]] [[سوره الفجر]] ۾ '''عاد ارم ذات العماد''' جو ذڪر اچي ٿو.<ref>{{qref|89|6|8}}</ref> هن عبارت جي تشريح بابت قديم تفسيرن ۽ جديد تحقيق ۾ مختلف رايا رهيا آهن. ارم کي ڪڏهن عاد جي هڪ شاخ، ڪڏهن سندن جد ۽ ڪڏهن ڪنهن هنڌ يا آباديءَ جي نالي طور سمجهيو ويو آهي.<ref name="Rippin"/> ويهين صديءَ جي آخر ۾ [[شصر]]، [[عمان]] وٽ موجود آثارن کي ڪڏهن ڪڏهن صحافتي ۽ عوامي ادب ۾ ''ارم'' يا ”واريءَ جو ائٽلانٽس“ قرار ڏنو ويو، پر عاد يا قرآني ارم سان اهڙي سڃاڻپ علمي طور قطعي ثابت نہ ٿي.<ref name="Rippin"/> جديد ڪتباتي تحقيق ۾ ارم جي سڃاڻپ اتر عرب ۽ خاص طور [[وادي رم]] واري علائقي سان وڌيڪ مضبوط ٿي آهي. وادي رم ۽ ان جي ڀرپاسي مان قديم اتر عربي لکتن ۽ جڳهن جي نالن جي شاهدي ملي ٿي، جيڪا هن علائقي جي قديم نالي ''ارم'' سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخيت ۽ جديد ڪتباتي تحقيق == ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات تائين عاد جي تاريخي وجود بابت يقيني آثارن جي کوٽ سبب عالمن ۾ شڪ موجود هو. ''انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام'' جي پراڻن مطالعي ۾ به اهو سوال کليل رکيو ويو تہ عاد نالي ڪا تاريخي قوم حقيقت ۾ ڪٿي رهندي هئي.<ref name="Buhl"/> صورتحال ۾ اهم تبديلي 2025ع ۾ آئي، جڏهن قديم عرب جي ڪتباتي ماهر [[احمد الجلاد]] عاد سان لاڳاپيل قديم ڪتبن جو تفصيلي مطالعو شايع ڪيو. هن تحقيق ۾ عاد جي نالي سان وابسته ٻه [[حسماوي لکت|حسماوي]] ۽ هڪ [[صفائي لکت|صفائي]] ڪتبي جو جائزو ورتو ويو. انهن مان هڪ صفائي ڪتبو اڳ شايع ٿيل نہ هو.<ref name="AlJallad2025"/> تحقيق موجب اهي ڪتبا ان ڳالهه لاءِ مادي شاهد مهيا ڪن ٿا تہ '''عاد نالي قبائلي گروهه لڳ ڀڳ ٻه هزار سال اڳ واقعي موجود هو'''. موجوده ڪتباتي شاهدي ان کي ڏکڻ عربستان بدران [[وادي رم]]، جيڪو قديم ارم سان ڳنڍيو وڃي ٿو، کان اتر-اوڀر طرف [[حره]] تائين پکڙيل علائقي سان وابسته ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> [[اوهايو اسٽيٽ يونيورسٽي]] جي ''قديم اتر عربي ڪتبن جي آن لائين ذخيري'' ۾ محفوظ هڪ ڪتبي بابت پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ عاد جو قبائلي نالو ٻين حسماوي ڪتبن مان به معلوم آهي.<ref>{{cite web |title=BES15 161 |url=https://ociana.osu.edu/inscriptions/41338 |publisher=Online Corpus of the Inscriptions of Ancient North Arabia |date=28 فيبروري 2025 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هيءَ شاهدي قرآن ۾ بيان ڪيل عاد جي سموري روايت يا سندن تباهيءَ جي طريقي جي آثار قديمه وسيلي تصديق نہ ٿي ڪري؛ پر اها گهٽ ۾ گهٽ '''عاد نالي تاريخي قبائلي گروهه جي وجود ۽ ان جي جغرافيائي پسمنظر''' بابت اڳ موجود بحث ۾ نئون ڪتباتي ثبوت مهيا ڪري ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> == جغرافيائي سڃاڻپ بابت نظريا == عاد جي رهائش بابت مختلف دورن ۾ ڪيترائي نظريا پيش ڪيا ويا آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#D9EAF7;" | تجويز ڪيل علائقو ! style="background:#E2F0D9;" | بنياد ! style="background:#FFF2CC;" | علمي حيثيت |- | '''[[حضرموت]]، [[يمن]] ۽ ڏکڻ عربستان''' | روايتي اسلامي تفسير ۽ ''الاحقاف'' کي ڏکڻ عربستان جي وارياسي علائقي سان ڳنڍڻ | تاريخي طور سڀ کان مشهور روايتي سڃاڻپ؛ جديد ڪتباتي شاهدي ان کي عاد جي اصل علائقي طور سهارو نٿي ڏئي.<ref name="AlJallad2025"/> |- | '''[[ربع الخالي]] ۽ [[عمان]]''' | احقاف کي وڏن وارياسي دڙن سان ڳنڍڻ ۽ شصر/اوبار بابت جديد قياس | مشهور پر عاد سان سڌي ڪتباتي سڃاڻپ ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Rippin"/> |- | '''شام يا اتر عرب''' | ڪجهه قديم روايتون ۽ ارم بابت متبادل سڃاڻپون | تاريخي ادب ۾ موجود، پر مختلف صورتن ۾ |- | '''[[وادي رم]] ۽ [[حره]]''' | حسماوي ۽ صفائي ڪتبا، قديم ارم جي جغرافيائي سڃاڻپ | 2025ع جي ڪتباتي تحقيق موجب هن وقت سڀ کان مضبوط سڌي مادي شاهدي هن علائقي مان ملي ٿي.<ref name="AlJallad2025"/> |} == حسماوي ۽ صفائي ڪتبا == '''حسماوي''' ۽ '''صفائي''' قديم اتر عربي لکتن جا قسم آهن، جيڪي اسلام کان صديون اڳ عربستان، اردن ۽ شام جي ريگستاني علائقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. انهن لکتن ۾ ذاتي نالا، نسب، قبيلا، دعائون، سفر، جنگ، شڪار ۽ روزاني زندگيءَ بابت مختصر تحريرون محفوظ آهن. وادي رم جو علائقو قديم لکتن جي غيرمعمولي گهڻائي لاءِ مشهور آهي. [[يونيسڪو]] به وادي رم جي ثقافتي منظرنامي بابت دستاويزن ۾ هن علائقي جي قديم اتر عربي، ثمودي، نبطي ۽ ٻين ڪتبن جي وڏي ذخيري جو ذڪر ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Wadi Rum Protected Area: Advisory Body Evaluation |url=https://whc.unesco.org/archive/advisory_body_evaluation/1377.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |year=2011 |access-date=28 سيپٽمبر 2026 }}</ref> عاد جي نالي وارا نوان پڙهيل ڪتبا انهيءَ وسيع epigraphic ماحول جو حصو آهن ۽ انهن جديد مطالعي ۾ قرآن کان اڳ عرب قبائلي تاريخ بابت نئين بحث کي جنم ڏنو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == روايتي اسلامي نسب == اسلامي تاريخ نويسي ۽ قصص الانبياءَ جي روايتن ۾ عاد کي [[سام بن نوح]] جي نسل مان ڄاڻايو ويو آهي. هڪ مشهور نسب هن طرح ڏنو وڃي ٿو: {{خانداني وڻ/شروع}} {{خانداني وڻ| | | | NOH |NOH=[[نوح]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | SAM |SAM=[[سام بن نوح|سام]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | IRM |IRM=[[ارم بن سام|ارم]]}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AWS |AWS=عوص}} {{خانداني وڻ| | | | |!| }} {{خانداني وڻ| | | | AAD |AAD='''عاد'''}} {{خانداني وڻ/آخر}} هي نسب اسلامي روايتي ادب جو حصو آهي؛ موجود قديم ڪتبا هن مخصوص نسب نامي جي تاريخي تصديق نٿا ڪن.<ref>{{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }}</ref> == اسلامي روايت ۽ بعد وارو ادب == [[فائل:Chester Beatty T 414 fol 65r Hud and watches over piles of cadavers of Ad.jpg|thumb|اسلامي مصورانه روايت ۾ [[هود]] کي قوم عاد جي تباهيءَ کان پوءِ ڏيکاريندڙ منظر.]] بعد واري اسلامي تاريخ، تفسير ۽ قصص الانبياءَ جي ادب ۾ عاد بابت قرآني بيان کي وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيو ويو. ڪجهه روايتن ۾ عاد جي ماڻهن کي غيرمعمولي جسامت، جسماني طاقت ۽ شاندار عمارتن سان منسوب ڪيو ويو. اهڙيون تفصيلون قرآن جي مختصر بيان کان وڌيڪ وسيع بعد واري روايتي ادب سان تعلق رکن ٿيون ۽ انهن کي قرآني متن يا آثار قديمه جي سڌي شاهدي سان هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Glassé |first=Cyril |author2=Huston Smith |title=The New Encyclopedia of Islam |publisher=Rowman Altamira |year=2003 |pages=26 |isbn=978-0-7591-0190-6 }}</ref> نائين صديءَ جي مؤرخ [[مسعودي]] پڻ عاد کي انتهائي طاقتور ۽ شاندار تعميرات واري قوم طور بيان ڪيو. اهڙا بيان وچئين دور جي اسلامي تاريخي تصور ۾ عاد جي شهرت کي ظاهر ڪن ٿا، پر جديد تاريخ نگاريءَ ۾ انهن کي قديم دور جي سڌي مادي شاهدي بدران ادبي روايت طور پڙهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=المسعودي |title=مروج الذهب ومعادن الجوهر |language=ar }}</ref> == عاد ۽ ثمود == قرآن ۾ [[عاد]] ۽ [[ثمود]] جو ذڪر گهڻن هنڌن تي گڏ اچي ٿو، مثال طور [[سوره التوبه]]، [[سوره الفرقان]]، [[سوره ص]]، [[سوره ق]] ۽ [[سوره الحاقه]] ۾.<ref>{{qref|9|70}}</ref><ref>{{qref|25|38}}</ref><ref>{{qref|50|12|14}}</ref> ٻنهي قومن کي طاقت ۽ آبادڪاري حاصل هجڻ، پيغمبرن جي دعوت رد ڪرڻ ۽ پوءِ عذاب اچڻ جي مثالن طور بيان ڪيو ويو آهي؛ البت ٻنهي جا قرآني قصا ۽ تباهيءَ جا طريقا الڳ آهن. ثمود بابت قديم لکتن ۽ تاريخي ذريعن جو ذخيرو عاد جي ڀيٽ ۾ گهڻو اڳ کان معلوم هو، جڏهن تہ عاد جي تاريخيت گهڻي عرصي تائين غيريقيني رهي. 2025ع ۾ شايع ٿيل عاد سان لاڳاپيل ڪتباتي تحقيق انهيءَ فرق کي جزوي طور گهٽايو آهي.<ref name="AlJallad2025"/> == تاريخي ۽ مذهبي بيان ۾ فرق == قوم عاد بابت معلومات کي ٽن مختلف قسمن جي ماخذن ۾ ورهائڻ مفيد آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right;" ! style="background:#DDEBF7;" | ماخذ ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي معلومات ! style="background:#FCE4D6;" | نوعيت |- | '''[[قرآن]]''' | هود جي دعوت، عاد جي طاقت، احقاف، پيغام جو انڪار ۽ هوا وسيلي تباهي | مذهبي متن |- | '''اسلامي تفسير ۽ تاريخي روايت''' | نسب، رهائش، جسماني وصفون، بادشاهن ۽ ٻين تفصيلن بابت وسيع روايتون | بعد واري ادبي ۽ مذهبي روايت |- | '''قديم ڪتبا ۽ آثار قديمه''' | عاد نالي قبائلي گروهه، وادي رم/ارم ۽ حرّه واري علائقي سان ممڪن تاريخي تعلق | مادي ۽ ڪتباتي شاهدي |} انهيءَ ڪري قرآني قوم عاد، بعد واري اسلامي روايتن ۾ بيان ڪيل عاد، ۽ جديد ڪتبن مان معلوم ٿيندڙ تاريخي قبيلو پاڻ ۾ لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا، پر انهن بابت هر تفصيل کي هڪ ئي درجي جي تاريخي شاهدي سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="AlJallad2025"/><ref name="Rippin"/> == پڻ ڏسو == * [[هود]] * [[ثمود]] * [[ارم ذات العماد]] * [[احقاف]] * [[وادي رم]] * [[قديم عرب]] * [[عرب قبيلا]] * [[قصص الانبياء]] * [[قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] == حوالا == {{حوالا|2}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite journal |last=الجلاد |first=احمد |year=2025 |title=The Epigraphy of the Tribe of ʿĀd |journal=Athīrat: Journal of Ancient Arabia |volume=1 |issue=1–2 |pages=281–289 |doi=10.1163/30504880-12340015 }} * {{cite encyclopedia |last=Rippin |first=Andrew |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, THREE |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_ei3_COM_26300 }} * {{cite encyclopedia |last=Buhl |first=F. |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2 |publisher=Brill |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_0290 }} * {{cite encyclopedia |last=Tottoli |first=Roberto |title=ʿĀd |encyclopedia=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |doi=10.1163/1875-3922_q3_EQSIM_00008 }} {{قرآني قومون}} {{تاريخي عرب قبيلا}} {{DEFAULTSORT:عاد}} [[زمرو:عرب قبيلا]] [[زمرو:قديم عرب]] [[زمرو:قرآن ۾ ذڪر ڪيل قومون]] [[زمرو:هود]] [[زمرو:ارم ذات العماد]] bb7mpen6d1akck9kaziva1de9k0kkah 0 57474 415227 339561 2026-09-27T20:12:07Z Intisar Ali 8681 415227 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{About|ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> fnpoumplki5a8an58w8lr7m8lqfq4pd 415228 415227 2026-09-27T20:12:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 415228 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> tuyk3o2mqyywa48qvhn6o85lnjfmp7g 415229 415228 2026-09-27T20:16:56Z Intisar Ali 8681 415229 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. bqrwg1fdbz9o7y8nmb2qt17nhauhj48 415230 415229 2026-09-27T20:20:40Z Intisar Ali 8681 415230 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> h9jvf1rnn0e04c3zzaueehgjd1neicj 415231 415230 2026-09-27T20:23:04Z Intisar Ali 8681 415231 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> === آبهوا === [[فائل:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن]] ڪِريباتي ۾ [[استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|اي ايف]]) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|30|C}} تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون. ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (''تي اؤ-ميانگ'')، جنهن کي [[استوائي سامونڊي طوفان]] جي موسم (''تي انگيبوئاڪا'') پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري ''تي اؤ-ميانگ'' دوران ڪِريباتي ۾ [[استوائي موسمي خلل|استوائي موسمي خللن]] يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ''تين ريمويماتا'' ([[انٽاريس]]) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن ''نيئي اوتي'' ([[پليئيڊيز]]) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|title = La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|journal = Préhistoires Méditerranéennes|date = September 2002|issue = 10–11|pages = 183–190|last1 = Di Piazza|first1 = Anne| volume=10-11 | doi=10.4000/pm.269 | s2cid=248019590 |doi-access = free}}</ref> ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ [[فجي]]، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.<ref name=CIA/><ref name=brit/>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.<ref name=brit/> انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن [[ڏڪار|ڏڪارن]] کي منهن ڏين ٿا.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} {{Weather box |location = [[تاراوا]] (ڪوپن اي ايف) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |width = auto |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 35.0 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.6 |Mar high C = 30.7 |Apr high C = 30.7 |May high C = 30.8 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 31.3 |Dec high C = 30.9 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.4 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 28.5 |Dec mean C = 28.2 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 25.3 |Feb low C = 25.3 |Mar low C = 25.2 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 25.1 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.3 |year low C = 25.3 |Jan record low C = 21.5 |Feb record low C = 22.5 |Mar record low C = 22.5 |Apr record low C = 22.5 |May record low C = 21.0 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 21.0 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 22.5 |Oct record low C = 22.0 |Nov record low C = 22.5 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 271 |Feb precipitation mm = 218 |Mar precipitation mm = 204 |Apr precipitation mm = 184 |May precipitation mm = 158 |Jun precipitation mm = 155 |Jul precipitation mm = 168 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 120 |Oct precipitation mm = 110 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 212 |year precipitation mm = 2052 |unit precipitation days = 0.3 mm |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 14 |Apr precipitation days = 15 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 16 |Aug precipitation days = 18 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 11 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 172 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 81 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 81 |year humidity = 80 |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 192.1 |Mar sun = 207.7 |Apr sun = 201.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 257.3 |Sep sun = 243.0 |Oct sun = 260.4 |Nov sun = 240.0 |Dec sun = 189.1 |year sun = |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 6.7 |Aprd sun = 6.7 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 8.3 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 8.4 |Novd sun = 8.0 |Decd sun = 6.1 |yeard sun = 7.4 |source 1 = [[جرمن موسمياتي سروس]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> }} === ماحوليات === {{Further|ڪِريباتي جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|upright|[[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.]] ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: [[وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]]، [[اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]] ۽ [[اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس [[مقامي خاص جنس|مڪمل طور مقامي خاص]] ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} [[ناريل]]، [[پانڊانس ٽيڪٽوريس|پانڊانس]] ۽ [[بريڊ فروٽ]] جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kiribati|title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2017|language=en}}</ref><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> جڏهن تہ روايتي ''بابائي''، ''[[سائرٽوسپرما مرڪوسيئي]]''،<ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|doi = 10.3406/jatba.1999.3703|title = Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|year = 1999|last1 = Di Piazza|first1 = Anne|journal = Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume = 41|pages = 93–108}}</ref> کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل [[چيني گوبي]]، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=14}} ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} [[سامونڊي گاهه جي پوک]] معيشت جو هڪ اهم حصو آهي {{why|date=February 2017}}. ان لاءِ ٻه اهم جنسون ''Eucheuma alvarezii'' ۽ ''Eucheuma spinosium'' 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (''[[پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا]]'') ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.{{sfn|Thomas|2003|p=17}} سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (''[[اسٽرومبس لوهيونس]]'') ۽ انادارا ڪاڪلس (''[[انادارا]] يوروپيگيميلانا'') گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (''[[ٽريڊيڪنا گيگاس]]'') جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (''[[ريٽس ايگزيولانس]]'')، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان [[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') رڳو [[ڪِريتي ماتي]] ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.<ref name="LPS">{{cite journal |last=Lobel |first= P.S. |url= https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf |title= Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms |journal= Micronesica |volume= 14|issue= 2 |year= 1978}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} مڇيگيريءَ ۾ خاص طور [[اسڪومبريڊي]] خاندان جون مڇيون، جن ۾ [[اسڪپ جيڪ ٽونا]] ۽ [[يلو فن ٽونا]] شامل آهن، ۽ [[اڏامندڙ مڇي|اڏامندڙ مڇيون]] (''Cypselurus'' جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،<ref>{{cite news |last1=Bowers |first1=Mike |title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures |access-date=23 July 2020 |work=The Guardian |date=29 May 2014}}</ref> خاص طور [[ڏکڻ تاراوا]] جي چوڌاري. == معيشت == {{Main|ڪِريباتي جي معيشت}} {{See also|ڪِريباتي ۾ سياحت}} [[فائل:Kiribatisupermarket.jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام]] ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. [[بنابا]] ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند [[فاسفيٽ]] جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي [[ڪوپرا]] ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار [[اوشيانا]] جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/the-poorest-countries-in-the-world|title = Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021| date=November 2023 }}</ref> ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون [[رقم جي ترسيل|رقم جون ترسيلون]]، خاص طور [[سامونڊي تربيتي مرڪز]] مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2026 }}</ref> ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ [[يورپي يونين]] (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA"/> ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، [[تائيوان]] (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA">{{cite web |title = Kiribati: Statistical Appendix |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24872.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/114 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web |title = Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref> 2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، [[عالمي بئنڪ]] (4 ملين) ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] شامل هئا.<ref name=mfat>{{cite web |url = http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |title = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT) |access-date = 10 September 2010 |archive-date = 29 July 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150729234235/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |url-status = dead }}</ref> 1956ع ۾ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ]] فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ [[خودمختيار دولت فنڊ]] قائم ڪيو. 2008ع ۾ [[آمدني برابري محفوظ فنڊ]] جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web |title=The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund) |url=https://www.swfinstitute.org/profile/598cdaa50124e9fd2d05b5a5 |publisher=Sovereign Wealth Fund Institute |access-date=23 July 2020}}</ref> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.<ref name="IMF 2011 SA" /> ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.<ref name="IMF 2011"/> مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو. عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="IMF 2011"/> آسٽريليا جي وڏي بئنڪ [[آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ بئنڪنگ گروپ|اي اين زيڊ]] جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ [[خودڪار ٽيلر مشين|خودڪار ٽيلر مشينون]] موجود آهن.<ref>{{cite web |title=ANZ in Kiribati |url=https://www.anz.com/kiribati/en/about-us/anz-kiribati/ |website=ANZ |access-date=23 July 2020}}</ref> === سينگار واريون مڇيون === ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل [[سينگار واري مڇي|سينگار وارين مڇين]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[ڪِريتي ماتي]] ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. [[فليم اينجل فش]] (''Centropyge loriculus'') برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.<ref>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19%2BLN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |title=Teacherss Resource Sheet on Aquarium species |publisher=New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community |access-date=23 March 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805065949/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19+LN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |url-status=dead }}</ref> === آمدورفت === {{main|ڪِريباتي ۾ آمدورفت}} [[فائل:Bonriki International Airport2.jpg|thumb|[[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، [[ايئر ڪِريباتي]] ۽ [[ڪورل سن ايئر ويز]]، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو [[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي<ref>{{cite web|url=https://www.businessairnews.com/hb_charterpage.html?recnum=147640|title=Coral Sun Airways|website=Business Air News}}</ref> ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ [[بنابا]] ۽ [[فينڪس ٻيٽ]] ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، [[تاراوا]] جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان [[ابائيانگ]]، [[ابي ماما]]، [[ارانُڪا]]، [[ارورائي]]، [[بيرو]]، [[بوتاريتاري]]، [[ڪوريا]]، [[ماڪن]]، [[ماراڪي]]، [[اونوٽوا]]، [[نونوٽي]]، [[نيڪونائو]]، [[تابيتوئيا]] ۽ [[تامانا]] لاءِ اڏامون هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/southpacificislandtravel/airlines-of-the-south-pacific|title=Airlines Of The South Pacific|website=South Pacific Island Travel|via=sites.google.com}}</ref> [[ڪِريتي ماتي]] تي واقع [[ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي [[فجي ايئر ويز]] [[نادي بين الاقوامي هوائي اڏو|نادي]] کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان [[ڊينيئل ڪي انوئي بين الاقوامي هوائي اڏو|هونولولو]] تائين اڏام هلائي ٿي. == مواصلات ۽ ميڊيا == {{main|ڪِريباتي ۾ ميڊيا}} ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. [[ٽيليويزن ڪِريباتي]] حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Tarawa, Kiribati |url=https://radio.garden/listen/kiribati-radio-live/lWw8pNel |access-date=24 June 2021}}</ref> سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.<ref>{{cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Tarawa.htm |access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="Savekiribati">{{cite web |title=Communication |url=https://savekiribati.com/communication.php |access-date=24 June 2021 |work=Savekiribati.com |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212456/https://savekiribati.com/communication.php |url-status=dead}}</ref> ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.<ref name="Savekiribati" /> گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ ''تي اوئڪارا''، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ ''تي مائوري'' ۽ [[آڪلينڊ]] مان شايع ٿيندڙ ''ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ'' شامل آهن، جڏهن تہ ''ڪِريباتي نيو اسٽار'' انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.<ref name="Savekiribati" /> ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ''ڪاسيفڪ-1'' براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite |url=https://www.zdnet.com/home-and-office/networking/spacex-successfully-launches-kacific-100mbps-satellite/ |access-date=13 July 2021 |date=17 December 2019 |first=Campbell |last=Kwan |website=[[زيڊ ڊي نيٽ]]}}</ref> سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.<ref>{{ cite web|title= Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite |url= https://spacenews.com/kacific-to-double-in-size-as-first-satellite-launch-nears-mulls-second-satellite/ |first=Caleb |last=Henry |work= SpaceNews |date=2 January 2019 |access-date=13 July 2021}}</ref> [[سدرن ڪراس نيڪسٽ]] ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Is Now In-Service! |url=https://subtelforum.com/southern-cross-next-is-now-in-service/ |access-date=21 December 2022 |date=7 July 2022}}</ref> اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ {{convert |234 |mi |km |adj=on}} ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده [[سدرن ڪراس ڪيبل]] جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Cable System Overview |url=https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/southern-cross-next-cable-system-overview |first=Winston |last=Qiu |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next |url= https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/fcc-approves-cable-landing-license-for-the-southern-crsoss-next |access-date=13 July 2021 |date=31 July 2020 |first=Winston |last=Qui }}</ref> جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات [[گوام]] کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid |first1= Jonathan |last1=Barrett |first2= Yew Lun |last2= Tian |newspaper= Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/exclusive-pacific-undersea-cable-project-sinks-after-us-warns-against-chinese-2021-06-18/ |date=17 June 2021 |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat |url= https://www.datacenterdynamics.com/en/news/east-micronesia-subsea-cable-scrapped-as-us-says-chinese-firms-pose-threat/ |access-date=13 July 2021 |date=18 June 2021 |first=Sebastian |last=Moss }}</ref> جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |title= FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project |url=https://www.pacificislandtimes.com/post/fsm-nauru-kiribati-agree-to-push-forward-a-stalled-fiber-optic-cable-project |publisher=Pacific Island Times |date=2023-01-31 |access-date=2023-03-10 |first=Marc-Vic |last=Cagurangan }}</ref> 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي [[اسٽارلنڪ]] جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url= https://ts2.space/en/starlink-in-kiribati/ |access-date=2023-03-15 |title= Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati |website=TS2 Space|date=2 March 2023 }}</ref> r9cbj84ukyhmmfrem5apkzr1fzrq52r 415232 415231 2026-09-27T20:25:12Z Intisar Ali 8681 415232 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> === آبهوا === [[فائل:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن]] ڪِريباتي ۾ [[استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|اي ايف]]) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|30|C}} تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون. ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (''تي اؤ-ميانگ'')، جنهن کي [[استوائي سامونڊي طوفان]] جي موسم (''تي انگيبوئاڪا'') پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري ''تي اؤ-ميانگ'' دوران ڪِريباتي ۾ [[استوائي موسمي خلل|استوائي موسمي خللن]] يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ''تين ريمويماتا'' ([[انٽاريس]]) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن ''نيئي اوتي'' ([[پليئيڊيز]]) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|title = La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|journal = Préhistoires Méditerranéennes|date = September 2002|issue = 10–11|pages = 183–190|last1 = Di Piazza|first1 = Anne| volume=10-11 | doi=10.4000/pm.269 | s2cid=248019590 |doi-access = free}}</ref> ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ [[فجي]]، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.<ref name=CIA/><ref name=brit/>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.<ref name=brit/> انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن [[ڏڪار|ڏڪارن]] کي منهن ڏين ٿا.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} {{Weather box |location = [[تاراوا]] (ڪوپن اي ايف) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |width = auto |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 35.0 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.6 |Mar high C = 30.7 |Apr high C = 30.7 |May high C = 30.8 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 31.3 |Dec high C = 30.9 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.4 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 28.5 |Dec mean C = 28.2 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 25.3 |Feb low C = 25.3 |Mar low C = 25.2 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 25.1 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.3 |year low C = 25.3 |Jan record low C = 21.5 |Feb record low C = 22.5 |Mar record low C = 22.5 |Apr record low C = 22.5 |May record low C = 21.0 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 21.0 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 22.5 |Oct record low C = 22.0 |Nov record low C = 22.5 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 271 |Feb precipitation mm = 218 |Mar precipitation mm = 204 |Apr precipitation mm = 184 |May precipitation mm = 158 |Jun precipitation mm = 155 |Jul precipitation mm = 168 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 120 |Oct precipitation mm = 110 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 212 |year precipitation mm = 2052 |unit precipitation days = 0.3 mm |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 14 |Apr precipitation days = 15 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 16 |Aug precipitation days = 18 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 11 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 172 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 81 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 81 |year humidity = 80 |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 192.1 |Mar sun = 207.7 |Apr sun = 201.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 257.3 |Sep sun = 243.0 |Oct sun = 260.4 |Nov sun = 240.0 |Dec sun = 189.1 |year sun = |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 6.7 |Aprd sun = 6.7 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 8.3 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 8.4 |Novd sun = 8.0 |Decd sun = 6.1 |yeard sun = 7.4 |source 1 = [[جرمن موسمياتي سروس]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> }} === ماحوليات === {{Further|ڪِريباتي جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|upright|[[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.]] ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: [[وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]]، [[اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]] ۽ [[اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس [[مقامي خاص جنس|مڪمل طور مقامي خاص]] ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} [[ناريل]]، [[پانڊانس ٽيڪٽوريس|پانڊانس]] ۽ [[بريڊ فروٽ]] جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kiribati|title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2017|language=en}}</ref><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> جڏهن تہ روايتي ''بابائي''، ''[[سائرٽوسپرما مرڪوسيئي]]''،<ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|doi = 10.3406/jatba.1999.3703|title = Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|year = 1999|last1 = Di Piazza|first1 = Anne|journal = Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume = 41|pages = 93–108}}</ref> کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل [[چيني گوبي]]، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=14}} ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} [[سامونڊي گاهه جي پوک]] معيشت جو هڪ اهم حصو آهي {{why|date=February 2017}}. ان لاءِ ٻه اهم جنسون ''Eucheuma alvarezii'' ۽ ''Eucheuma spinosium'' 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (''[[پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا]]'') ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.{{sfn|Thomas|2003|p=17}} سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (''[[اسٽرومبس لوهيونس]]'') ۽ انادارا ڪاڪلس (''[[انادارا]] يوروپيگيميلانا'') گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (''[[ٽريڊيڪنا گيگاس]]'') جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (''[[ريٽس ايگزيولانس]]'')، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان [[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') رڳو [[ڪِريتي ماتي]] ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.<ref name="LPS">{{cite journal |last=Lobel |first= P.S. |url= https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf |title= Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms |journal= Micronesica |volume= 14|issue= 2 |year= 1978}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} مڇيگيريءَ ۾ خاص طور [[اسڪومبريڊي]] خاندان جون مڇيون، جن ۾ [[اسڪپ جيڪ ٽونا]] ۽ [[يلو فن ٽونا]] شامل آهن، ۽ [[اڏامندڙ مڇي|اڏامندڙ مڇيون]] (''Cypselurus'' جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،<ref>{{cite news |last1=Bowers |first1=Mike |title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures |access-date=23 July 2020 |work=The Guardian |date=29 May 2014}}</ref> خاص طور [[ڏکڻ تاراوا]] جي چوڌاري. == معيشت == {{Main|ڪِريباتي جي معيشت}} {{See also|ڪِريباتي ۾ سياحت}} [[فائل:Kiribatisupermarket.jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام]] ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. [[بنابا]] ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند [[فاسفيٽ]] جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي [[ڪوپرا]] ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار [[اوشيانا]] جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/the-poorest-countries-in-the-world|title = Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021| date=November 2023 }}</ref> ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون [[رقم جي ترسيل|رقم جون ترسيلون]]، خاص طور [[سامونڊي تربيتي مرڪز]] مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2026 }}</ref> ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ [[يورپي يونين]] (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA"/> ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، [[تائيوان]] (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA">{{cite web |title = Kiribati: Statistical Appendix |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24872.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/114 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web |title = Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref> 2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، [[عالمي بئنڪ]] (4 ملين) ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] شامل هئا.<ref name=mfat>{{cite web |url = http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |title = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT) |access-date = 10 September 2010 |archive-date = 29 July 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150729234235/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |url-status = dead }}</ref> 1956ع ۾ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ]] فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ [[خودمختيار دولت فنڊ]] قائم ڪيو. 2008ع ۾ [[آمدني برابري محفوظ فنڊ]] جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web |title=The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund) |url=https://www.swfinstitute.org/profile/598cdaa50124e9fd2d05b5a5 |publisher=Sovereign Wealth Fund Institute |access-date=23 July 2020}}</ref> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.<ref name="IMF 2011 SA" /> ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.<ref name="IMF 2011"/> مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو. عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="IMF 2011"/> آسٽريليا جي وڏي بئنڪ [[آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ بئنڪنگ گروپ|اي اين زيڊ]] جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ [[خودڪار ٽيلر مشين|خودڪار ٽيلر مشينون]] موجود آهن.<ref>{{cite web |title=ANZ in Kiribati |url=https://www.anz.com/kiribati/en/about-us/anz-kiribati/ |website=ANZ |access-date=23 July 2020}}</ref> === سينگار واريون مڇيون === ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل [[سينگار واري مڇي|سينگار وارين مڇين]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[ڪِريتي ماتي]] ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. [[فليم اينجل فش]] (''Centropyge loriculus'') برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.<ref>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19%2BLN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |title=Teacherss Resource Sheet on Aquarium species |publisher=New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community |access-date=23 March 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805065949/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19+LN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |url-status=dead }}</ref> === آمدورفت === {{main|ڪِريباتي ۾ آمدورفت}} [[فائل:Bonriki International Airport2.jpg|thumb|[[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، [[ايئر ڪِريباتي]] ۽ [[ڪورل سن ايئر ويز]]، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو [[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي<ref>{{cite web|url=https://www.businessairnews.com/hb_charterpage.html?recnum=147640|title=Coral Sun Airways|website=Business Air News}}</ref> ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ [[بنابا]] ۽ [[فينڪس ٻيٽ]] ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، [[تاراوا]] جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان [[ابائيانگ]]، [[ابي ماما]]، [[ارانُڪا]]، [[ارورائي]]، [[بيرو]]، [[بوتاريتاري]]، [[ڪوريا]]، [[ماڪن]]، [[ماراڪي]]، [[اونوٽوا]]، [[نونوٽي]]، [[نيڪونائو]]، [[تابيتوئيا]] ۽ [[تامانا]] لاءِ اڏامون هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/southpacificislandtravel/airlines-of-the-south-pacific|title=Airlines Of The South Pacific|website=South Pacific Island Travel|via=sites.google.com}}</ref> [[ڪِريتي ماتي]] تي واقع [[ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي [[فجي ايئر ويز]] [[نادي بين الاقوامي هوائي اڏو|نادي]] کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان [[ڊينيئل ڪي انوئي بين الاقوامي هوائي اڏو|هونولولو]] تائين اڏام هلائي ٿي. == مواصلات ۽ ميڊيا == {{main|ڪِريباتي ۾ ميڊيا}} ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. [[ٽيليويزن ڪِريباتي]] حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Tarawa, Kiribati |url=https://radio.garden/listen/kiribati-radio-live/lWw8pNel |access-date=24 June 2021}}</ref> سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.<ref>{{cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Tarawa.htm |access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="Savekiribati">{{cite web |title=Communication |url=https://savekiribati.com/communication.php |access-date=24 June 2021 |work=Savekiribati.com |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212456/https://savekiribati.com/communication.php |url-status=dead}}</ref> ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.<ref name="Savekiribati" /> گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ ''تي اوئڪارا''، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ ''تي مائوري'' ۽ [[آڪلينڊ]] مان شايع ٿيندڙ ''ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ'' شامل آهن، جڏهن تہ ''ڪِريباتي نيو اسٽار'' انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.<ref name="Savekiribati" /> ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ''ڪاسيفڪ-1'' براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite |url=https://www.zdnet.com/home-and-office/networking/spacex-successfully-launches-kacific-100mbps-satellite/ |access-date=13 July 2021 |date=17 December 2019 |first=Campbell |last=Kwan |website=[[زيڊ ڊي نيٽ]]}}</ref> سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.<ref>{{ cite web|title= Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite |url= https://spacenews.com/kacific-to-double-in-size-as-first-satellite-launch-nears-mulls-second-satellite/ |first=Caleb |last=Henry |work= SpaceNews |date=2 January 2019 |access-date=13 July 2021}}</ref> [[سدرن ڪراس نيڪسٽ]] ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Is Now In-Service! |url=https://subtelforum.com/southern-cross-next-is-now-in-service/ |access-date=21 December 2022 |date=7 July 2022}}</ref> اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ {{convert |234 |mi |km |adj=on}} ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده [[سدرن ڪراس ڪيبل]] جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Cable System Overview |url=https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/southern-cross-next-cable-system-overview |first=Winston |last=Qiu |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next |url= https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/fcc-approves-cable-landing-license-for-the-southern-crsoss-next |access-date=13 July 2021 |date=31 July 2020 |first=Winston |last=Qui }}</ref> جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات [[گوام]] کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid |first1= Jonathan |last1=Barrett |first2= Yew Lun |last2= Tian |newspaper= Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/exclusive-pacific-undersea-cable-project-sinks-after-us-warns-against-chinese-2021-06-18/ |date=17 June 2021 |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat |url= https://www.datacenterdynamics.com/en/news/east-micronesia-subsea-cable-scrapped-as-us-says-chinese-firms-pose-threat/ |access-date=13 July 2021 |date=18 June 2021 |first=Sebastian |last=Moss }}</ref> جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |title= FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project |url=https://www.pacificislandtimes.com/post/fsm-nauru-kiribati-agree-to-push-forward-a-stalled-fiber-optic-cable-project |publisher=Pacific Island Times |date=2023-01-31 |access-date=2023-03-10 |first=Marc-Vic |last=Cagurangan }}</ref> 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي [[اسٽارلنڪ]] جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url= https://ts2.space/en/starlink-in-kiribati/ |access-date=2023-03-15 |title= Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati |website=TS2 Space|date=2 March 2023 }}</ref> == آبادي == {{Main|ڪِريباتي جي آبادي}} [[فائل:Children in Bairiki Square, Tarawa, Kiribati.JPG|thumb|[[ڏکڻ تاراوا]] ۾ [[آئي-ڪِريباتي]] ٻار]] نومبر 2020ع جي آدمشماري موجب ڪِريباتي جي آبادي 119,940 هئي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] ۾ رهندي هئي، جن مان 52.9 سيڪڙو [[ڏکڻ تاراوا]] ۾ رهندا هئا، جنهن ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو [[بيٽيو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=2015 Population and Housing Census, Volume 1: Management Report and Basic Tables |publisher=National Statistics Office (Ministry of Finance, Kiribati) |date=September 2016 |url=http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |access-date=17 August 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029145745/http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |url-status=dead }} ڪِريباتي ۽ ڏکڻ تاراوا جي آبادي صفحي 32 تي جدول 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") ۾ ڏنل آهي. ڏکڻ تاراوا جي آبادي 39,058 آهي. جيڪڏهن ويجهي [[بيٽيو]] جي آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي تہ انگ وڌي 56,388 ٿي وڃي ٿو. گلبرٽ ٻيٽن جي آبادي 99,633 آهي، جيڪا صفحي 195 تي جدول A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") ۾ ڏنل آهي.</ref> تازو وقت تائين ٻاهرين ٻيٽن تي ماڻهو گهڻو ڪري اهڙن ڳوٺن ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 50 کان 3,000 تائين هوندي هئي. گهڻا گهر ناريل ۽ پانڊانس جي وڻن مان حاصل ٿيندڙ مواد سان ٺاهيا ويندا آهن. بار بار ايندڙ خشڪي ۽ گهٽ زرخيز زمين وڏي پيماني تي قابل اعتماد زراعت ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا، تنهنڪري ٻيٽن جا رهواسي پنهنجي روزگار ۽ گذر سفر لاءِ گهڻو ڪري سمنڊ تي ڀاڙين ٿا. گهڻا ماڻهو آئوٽ ريگر ٻيڙين جا ملاح ۽ مهاڻا آهن. ڪوپرا جا باغ روزگار جو ٻيو اهم ذريعو آهن. تازن سالن ۾ وڏي تعداد ۾ شهري وڌيڪ شهري نوعيت رکندڙ گاديءَ واري ٻيٽ تاراوا ڏانهن منتقل ٿيا آهن، جتي بيٽيو سڀ کان وڏو شهر آهي، جڏهن تہ ڏکڻ تاراوا ۾ [[بيڪينيبيو]] ۽ [[ٽي اورا ريڪي]] جهڙا وڏا شهري علائقا شامل آهن. 2024ع ۾ ڏکڻ تاراوا جي آبادي جو اندازو 69,710 لڳايو ويو، جڏهن تہ 1978ع ۾ ان جي آبادي 17,921 هئي.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/south-tarawa-population|title=South Tarawa Population 2024|website=World Population Review}}</ref> === نسلي گروهه === [[فائل:Landscape, Kiribati, 2011. Photo- Erin Magee - DFAT (12425893525).jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ هڪ ڳوٺ]] {{bar box |title=ڪِريباتي جا نسلي گروهه |titlebar=#ddd |left1=نسلي گروهه |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|آئي-ڪِريباتي|darkgreen|95.71}} {{bar percent|جزوي آئي-ڪِريباتي|purple|3.76}} {{bar percent|تووالو|red|0.24}} {{bar percent|ٻيا|black|1.8}} }} ڪِريباتي جي مقامي ماڻهن کي [[آئي-ڪِريباتي]] چيو وڃي ٿو. نسلي لحاظ کان آئي-ڪِريباتي [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي]] آهن، جيڪي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جو هڪ نسلي ذيلي گروهه آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kukutai |first1=Tahu Hera |author-link=Tahu Kukutai |last2=Broman |first2=Patrick |date=October 2016 |title=From colonial categories to local culture: Evolving state practices of ethnic enumeration in Oceania, 1965–2014 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468796815603755 |journal=Ethnicities |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=689–711 |doi=10.1177/1468796815603755 |hdl=10289/11158 |s2cid=147393852 |issn=1468-7968|hdl-access=free }}</ref> جديد آثار قديمه مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آسٽرونيشيائي ماڻهو هزارين سال اڳ پهريون ڀيرو هنن ٻيٽن تي آباد ٿيا هئا.{{citation needed|date=October 2022}} لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ فجي، ساموا ۽ ٽونگا جا ماڻهو ٻيٽن تي آيا، جنهن سان نسلي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو ۽ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] جون خصوصيتون پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيون. تنهن هوندي بہ، مختلف اباڻي گروهن وچ ۾ شادين سبب وقت سان گڏ اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا ظاهري صورت ۽ روايتن جي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙي آهي.<ref name="US State Dept"/> === ٻوليون === ڪِريباتي جا ماڻهو [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[اوشيانيائي ٻوليون|اوشيانيائي ٻولي]] آهي. انگريزي ٻي [[سرڪاري ٻولي]] آهي، پر ٻيٽن جي گاديءَ واري هنڌ [[تاراوا]] کان ٻاهر ان جو استعمال گهڻو عام ناهي. عام ڳالهه ٻولهه دوران گلبرٽي سان ڪجهه انگريزي لفظ گڏ استعمال ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. آئي-ڪِريباتي جون پراڻيون پيڙهيون ٻوليءَ جون نسبتاً وڌيڪ پيچيده صورتون استعمال ڪن ٿيون. گلبرٽي ٻوليءَ ڪيترائي لفظ يورپي آبادڪارن کان ورتا آهن. مثال طور ڪتي لاءِ استعمال ٿيندڙ گلبرٽي لفظن مان هڪ ''ڪاميا'' آهي، جڏهن تہ ان لاءِ اصل اوشيانيائي لفظ ''ڪِري'' آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati – English Glossary for the Communication and Culture Handbook |url=https://www.trussel.com/kir/glossary.htm |website=Te taetae ni Kiribati—The language of Kiribati |access-date=23 July 2020}}</ref> چيو وڃي ٿو تہ ''ڪاميا'' جو بنياد ان وقت پيو، جڏهن آئي-ڪِريباتي ماڻهن يورپي آبادڪارن کي پنهنجن ڪتن کي "ڪم هيئر" چوندي ٻڌو ۽ ان اظهار کي ''ڪاميا'' جي صورت ۾ اختيار ڪيو.{{sfn|Stearns|1973|page=228}} ٻيا ڪيترائي [[ڌاريو لفظ|ڌاريا لفظ]] پڻ اختيار ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ ''بُون'' (چمچو)، ''موڪو'' (دونهون)، ''بيڪي'' (سوئر) ۽ ''باتورو'' (بوتل). ان جي ابتڙ ڪيترين مغربي شين لاءِ مخصوص گلبرٽي لفظ پڻ عام آهن، جهڙوڪ ''وانيڪيبا''، يعني هوائي جهاز، جنهن جي لغوي معنيٰ "اڏامندڙ ٻيڙي" آهي؛ ''ريبوريبوي''، يعني موٽر سائيڪل، جيڪو موٽر جي آواز مان نڪتل لفظ آهي؛ ۽ ''ڪائونيوائي''، يعني جوتا، جنهن جي لغوي معنيٰ "پيرن لاءِ ڳئون" آهي.<ref>{{Cite journal |last=Maude |first=H. E. |date=1963 |title=Memoir No. 35. The Evolution of the Gilbertese BOTI. An Ethnohistorical Interpretation |url=https://www.jstor.org/stable/20704081 |journal=The Journal of the Polynesian Society |volume=72 |issue=1 |pages=3–68 |issn=0032-4000}}</ref>{{Citation needed|date=October 2023}} === مذهب === [[فائل:Kiribati(008).JPG|thumb|بيٽيو ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] {{Further|ڪِريباتي ۾ مذهب}} [[عيسائيت]] ڪِريباتي جو مکيه مذهب آهي. ملڪ جي ڏورانهين جاگرافيائي حالت ۽ 19هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين يورپين جي نمايان موجودگي نه هجڻ سبب عيسائيت نسبتاً دير سان [[مبلغ|مبلغن]] وسيلي هتي پهتي. آباديءَ جي اڪثريت [[ڪِريباتي ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (58.9 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ ٻن وڏن پروٽيسٽنٽ فرقن، [[ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ]] (8.4 سيڪڙو) ۽ [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ]] (21.2 سيڪڙو)، جو گڏيل حصو 29.6 سيڪڙو آهي. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا پيروڪار 5.6 سيڪڙو، [[ڪِريباتي ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] جا 2.1 سيڪڙو ۽ [[سيونٿ ڊي ايڊوينٽسٽ چرچ]] جا 2.1 سيڪڙو آهن. [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]]، [[يهوواه جا شاهد]] ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جو گڏيل حصو 2 سيڪڙو کان گهٽ آهي؛ اهي انگ 2020ع جي آدمشماريءَ مطابق آهن.<ref name="Census 2020"/><ref>{{cite web |title=Religious freedom in Kiribati |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238302#wrapper |access-date=10 August 2022}}</ref> === صحت === {{See also|اوشيانا ۾ اسپتالن جي فهرست#ڪِريباتي}} [[فائل:Prevalence Of Obesity In The Adult Population, Top Countries (2016).svg|thumb|upright=2|بالغ آباديءَ ۾ ٿولهه جي شرح رکندڙ مٿيان ملڪ (2016ع)؛ ڪِريباتي دنيا ۾ ستين نمبر تي هو.]] [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽ]]، جتي ڪِريباتي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ علائقن مان آهن. هتي [[آسمان ڇهندڙ عمارت|آسمان ڇهندڙ عمارتن]] يا ٻين روايتي گهڻي گهاٽائي وارين رهائشي عمارتن جي غيرموجودگي باوجود آباديءَ جي گهاٽائي هانگ ڪانگ يا سنگاپور جهڙن شهرن سان ڀيٽي وئي آهي. آباديءَ جي اهڙي گهڻائي وڏي مقدار ۾ آلودگي پيدا ڪري ٿي، جيڪا زندگيءَ جي معيار ۽ عمر تي منفي اثر وجهي ٿي. صفائي ۽ پاڻي صاف ڪرڻ جي ناڪافي نظام، ائٽولن جي [[پاڻيءَ جو لينس|تازي پاڻيءَ جي لينس]] جي نزاڪت ۽ موسمي تبديليءَ سبب رڳو لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو ماڻهن کي صاف پاڻي تائين رسائي حاصل آهي. پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماريون ٻيٽن تي هڪ اهم صحت جو مسئلو آهن. ناقص صفائيءَ سبب اکين جي پردي جي سوزش، دستن، پيچش ۽ فنگس جي انفيڪشن جا ڪيس وڌيا آهن. ڪِريباتي دنيا ۾ تماڪ ڇڪڻ جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي 54 کان 57 سيڪڙو آباديءَ بابت تماڪ ڇڪڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |title=Number of smokers up by 35 million in 30 years, study finds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Number-of-smokers-up-by-35-million-in-30-years-study-finds/articleshow/28530274.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=8 January 2014}}</ref> تماڪ ڇڪڻ ۽ ٻين [[طرز زندگيءَ جون بيماريون|طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل بيمارين]]، جهڙوڪ [[قسم 2 ذيابيطس]]،<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/kiribati/kiribati-remote-island-nation-faces-triple-threat-health|title=Kiribati: The remote island nation faces a triple threat to health|website=ReliefWeb|date=16 May 2023}}</ref> سبب ٻيٽن تي عضوا ڪٽڻ جي عملن ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي آهي، ۽ ڪجهه سالن اندر انهن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو.{{Citation needed|date=October 2023}} انهن حالتن جي نتيجي ۾ ڪِريباتي ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 68.46 سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/KIR/kiribati/life-expectancy|title = Kiribati Life Expectancy 1950-2021}}</ref> ٻين ذريعن موجب اها 66.9 سال آهي، جنهن مطابق ڪِريباتي اوشيانا جي 20 ملڪن مان متوقع عمر جي لحاظ کان آخري نمبر تي آهي. مردن لاءِ متوقع عمر 64.3 سال ۽ عورتن لاءِ 69.5 سال آهي، جڏهن تہ ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 41 موت آهي.<ref name="IMF 2011"/> ملڪ ۾ [[تپ دق]] پڻ موجود آهي، جنهن جا هر سال في 100,000 ماڻهن تي 365 ڪيس رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Kiribati—TB Country Profile |url=http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |publisher=World Health Organization |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100713063006/http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |archive-date=13 July 2010 |url-status=dead}}</ref> 2006ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ قوت خريد جي برابريءَ موجب في ماڻهو 268 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web |url = http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_KIR.html |title = Human Development Report 2009 – Kiribati |publisher = Hdrstats.undp.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 1990ع کان 2007ع تائين هر 100,000 ماڻهن لاءِ 23 ڊاڪٽر موجود هئا.<ref>{{cite web |url = http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110611161258/http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-date = 11 June 2011 |title = Public Health: Physicians per 100,000 people |publisher = Earthtrends.wri.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 2006ع ۾ ڪيوبا جي ڊاڪٽرن جي اچڻ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url = https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/171387/cuban-doctors-reduce-kiribati-infant-mortality-rate-by-80-percent |title = Cuban doctors reduce Kiribati infant mortality rate by 80 percent |last=Meetai |first= Airam |publisher = Rnzi.com |date = 19 July 2007 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> صحت جا گهڻا مسئلا اڌ ڪچي سامونڊي خوراڪ جي استعمال، خوراڪ محفوظ رکڻ جي محدود سهولتن ۽ تازي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ بيڪٽيريا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ٻيٽ جي لحاظ کان هر سال آباديءَ جي 1 کان 7 سيڪڙو ماڻهن جو [[خوراڪ جي زهريت]] سبب اسپتالن ۾ علاج ڪيو ويندو هو. 20هين صديءَ جي آخر ۾ جديديت ۽ مختلف ثقافتن جي وڌندڙ رابطي سان غير صحتمند خوراڪ ۽ طرز زندگي، خاص طور نوجوانن ۾ گهڻو تماڪ ڇڪڻ، ۽ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] سميت ٻاهران ايندڙ انفيڪشن جهڙا نوان صحت جا مسئلا پيدا ٿيا.{{sfn|Thomas|2003|pp=8–9}} تازو پاڻي ڪِريباتي لاءِ اڃا بہ هڪ اهم مسئلو آهي. خشڪ موسم (''اومائياڪي'') دوران مينهن جو پاڻي ذخيرو ڪندڙ ٽانڪين بدران زمين هيٺان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کوٽائي ڪئي ويندي آهي. تازن سالن ۾ اومائياڪي جو مدو معمول کان وڌيڪ ڊگهو رهيو آهي، جنهن سبب زير زمين پاڻيءَ جي سطح هيٺان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻو پيو آهي. ان سان پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين ۾ واڌ ٿي آهي ۽ ملڪ جا صحت جا مسئلا وڌيڪ شديد ٿيا آهن.<ref>{{cite web |title=Fresh water supply |url=http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |website=Climate Change |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930035644/http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس ميژرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-18 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> جي جائزي موجب، ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکندي [[صحت جو حق|صحت جي حق]] بابت ان معيار جو 77.2 سيڪڙو پورو ڪري ٿو، جيڪو ان کان متوقع آهي.<ref name=":0">{{cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |url-status=dead }}</ref> ٻارن جي صحت جي حق بابت ملڪ پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي بنياد تي متوقع معيار جو 93.8 سيڪڙو حاصل ڪري ٿو.<ref name=":0" /> بالغ آباديءَ جي صحت جي حق بابت اهو انگ 92.2 سيڪڙو آهي.<ref name=":0" /> توليدي صحت جي حق جي جائزي ۾ ڪِريباتي کي "تمام خراب" درجي ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ موجود وسيلن ۽ آمدنيءَ جي بنياد تي حڪومت متوقع معيار جو رڳو 45.5 سيڪڙو پورو ڪري ٿي.<ref name=":0" /> === تعليم === {{further|ڪِريباتي ۾ تعليم}} [[فائل:University of South Pacific, Kiribati Campus.jpg|thumb|[[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو ڪِريباتي ڪيمپس]] پرائمري تعليم ڇهن سالن جي عمر کان شروع ٿيندڙ پهرين نون سالن لاءِ مفت ۽ لازمي آهي.<ref>{{cite web |first= |date=31 May 2022 |title=Education in Kiribati |url=https://www.commonwealthofnations.org/sectors-kiribati/education/ |access-date=31 May 2022 |website=Commonwealth of Nations}}</ref> مشنري اسڪولن کي آهستي آهستي سرڪاري پرائمري اسڪولن جي نظام ۾ شامل ڪيو پيو وڃي. اعليٰ تعليم پڻ وڌي رهي آهي؛ شاگرد فني، استادن جي تربيت يا سامونڊي شعبن ۾ سکيا حاصل ڪري سگهن ٿا يا ٻين ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="US State Dept"/> ٻاهرين ملڪ پڙهڻ وارن شاگردن مان گهڻا [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ فجي ويا آهن، جڏهن تہ طبي تعليم مڪمل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد آسٽريليا، نيوزيلينڊ يا ڪيوبا موڪليا ويا آهن.<ref>{{cite news |title=I-Kiribati students perform well in Cuba. |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |access-date=23 July 2020 |work=Pacific Islands Broadcasting Association |date=24 December 2007 |via=HighBeam Research |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501140253/http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |archive-date=1 May 2013}}</ref> تعليمي نظام هن ريت ترتيب ڏنل آهي: * 1 کان 5 سالن جي عمر تائين اڳ-پرائمري تعليم؛ * 6 کان 11 سالن جي عمر تائين پرائمري اسڪول، درجو 1 کان 6؛ * 12 کان 14 سالن جي عمر تائين جونيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 1 کان 3؛ * 15 کان 18 سالن جي عمر تائين سينيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 4 کان 7. [[ڪِريباتي جي تعليم واري وزارت]] ملڪ ۾ تعليم جي ذميوار وزارت آهي. سرڪاري هاءِ اسڪولن ۾ [[ڪنگ جارج پنجون ۽ ايلين برناچي اسڪول]]، ''تابيتوئيا اتر سينيئر سيڪنڊري اسڪول'' ۽ ''ميلائنگي تابائي سيڪنڊري اسڪول'' شامل آهن. تيرهن هاءِ اسڪول عيسائي چرچن جي انتظام هيٺ هلن ٿا.<ref>{{cite web |title=English Language Trainer (of Trainers/ Teachers) |url=https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |pages=6–7 |website=Volunteer Service Abroad (Te Tūao Tāwāhi) |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162000/https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |archive-date=6 July 2018 |date=12 March 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو [[ٽي اورا ريڪي]] ۾ هڪ ڪيمپس آهي، جيڪو فاصلاتي ۽ لچڪدار تعليم فراهم ڪرڻ سان گڏ ٻين ڪيمپسن تي سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما ۽ ڊگري پروگرامن ۾ داخلا لاءِ تياريءَ واري تعليم پڻ مهيا ڪري ٿو. ڪِريباتي جا ٻيا اهم تعليمي ۽ تربيتي ادارا هي آهن: * بيٽيو ۾ [[سامونڊي تربيتي مرڪز]]؛ * ڪِريباتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي؛ * ڪِريباتي فشريز ٽريننگ سينٽر؛ * ڪِريباتي اسڪول آف نرسنگ؛ * ڪِريباتي پوليس اڪيڊمي؛ * ڪِريباتي ٽيچرس ڪاليج.<ref>{{cite web |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/financing-of-tvet-in-kiribati.pdf |title=Research into the Financing of Technical and Vocational Education and Training (TVET) in the Pacific |series=Kiribati Country Report |date=August 2014 |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |last1=Majumder |first1=Prabir |last2=Tearo |first2=Teweiariki |access-date=20 August 2021 }}</ref> sgr5ggejaudiegva65w3w5stpir40ds 415233 415232 2026-09-27T20:29:35Z Intisar Ali 8681 415233 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> === آبهوا === [[فائل:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن]] ڪِريباتي ۾ [[استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|اي ايف]]) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|30|C}} تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون. ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (''تي اؤ-ميانگ'')، جنهن کي [[استوائي سامونڊي طوفان]] جي موسم (''تي انگيبوئاڪا'') پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري ''تي اؤ-ميانگ'' دوران ڪِريباتي ۾ [[استوائي موسمي خلل|استوائي موسمي خللن]] يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ''تين ريمويماتا'' ([[انٽاريس]]) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن ''نيئي اوتي'' ([[پليئيڊيز]]) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|title = La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|journal = Préhistoires Méditerranéennes|date = September 2002|issue = 10–11|pages = 183–190|last1 = Di Piazza|first1 = Anne| volume=10-11 | doi=10.4000/pm.269 | s2cid=248019590 |doi-access = free}}</ref> ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ [[فجي]]، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.<ref name=CIA/><ref name=brit/>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.<ref name=brit/> انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن [[ڏڪار|ڏڪارن]] کي منهن ڏين ٿا.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} {{Weather box |location = [[تاراوا]] (ڪوپن اي ايف) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |width = auto |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 35.0 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.6 |Mar high C = 30.7 |Apr high C = 30.7 |May high C = 30.8 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 31.3 |Dec high C = 30.9 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.4 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 28.5 |Dec mean C = 28.2 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 25.3 |Feb low C = 25.3 |Mar low C = 25.2 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 25.1 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.3 |year low C = 25.3 |Jan record low C = 21.5 |Feb record low C = 22.5 |Mar record low C = 22.5 |Apr record low C = 22.5 |May record low C = 21.0 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 21.0 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 22.5 |Oct record low C = 22.0 |Nov record low C = 22.5 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 271 |Feb precipitation mm = 218 |Mar precipitation mm = 204 |Apr precipitation mm = 184 |May precipitation mm = 158 |Jun precipitation mm = 155 |Jul precipitation mm = 168 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 120 |Oct precipitation mm = 110 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 212 |year precipitation mm = 2052 |unit precipitation days = 0.3 mm |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 14 |Apr precipitation days = 15 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 16 |Aug precipitation days = 18 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 11 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 172 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 81 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 81 |year humidity = 80 |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 192.1 |Mar sun = 207.7 |Apr sun = 201.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 257.3 |Sep sun = 243.0 |Oct sun = 260.4 |Nov sun = 240.0 |Dec sun = 189.1 |year sun = |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 6.7 |Aprd sun = 6.7 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 8.3 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 8.4 |Novd sun = 8.0 |Decd sun = 6.1 |yeard sun = 7.4 |source 1 = [[جرمن موسمياتي سروس]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> }} === ماحوليات === {{Further|ڪِريباتي جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|upright|[[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.]] ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: [[وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]]، [[اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]] ۽ [[اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس [[مقامي خاص جنس|مڪمل طور مقامي خاص]] ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} [[ناريل]]، [[پانڊانس ٽيڪٽوريس|پانڊانس]] ۽ [[بريڊ فروٽ]] جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kiribati|title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2017|language=en}}</ref><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> جڏهن تہ روايتي ''بابائي''، ''[[سائرٽوسپرما مرڪوسيئي]]''،<ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|doi = 10.3406/jatba.1999.3703|title = Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|year = 1999|last1 = Di Piazza|first1 = Anne|journal = Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume = 41|pages = 93–108}}</ref> کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل [[چيني گوبي]]، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=14}} ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} [[سامونڊي گاهه جي پوک]] معيشت جو هڪ اهم حصو آهي {{why|date=February 2017}}. ان لاءِ ٻه اهم جنسون ''Eucheuma alvarezii'' ۽ ''Eucheuma spinosium'' 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (''[[پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا]]'') ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.{{sfn|Thomas|2003|p=17}} سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (''[[اسٽرومبس لوهيونس]]'') ۽ انادارا ڪاڪلس (''[[انادارا]] يوروپيگيميلانا'') گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (''[[ٽريڊيڪنا گيگاس]]'') جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (''[[ريٽس ايگزيولانس]]'')، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان [[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') رڳو [[ڪِريتي ماتي]] ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.<ref name="LPS">{{cite journal |last=Lobel |first= P.S. |url= https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf |title= Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms |journal= Micronesica |volume= 14|issue= 2 |year= 1978}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} مڇيگيريءَ ۾ خاص طور [[اسڪومبريڊي]] خاندان جون مڇيون، جن ۾ [[اسڪپ جيڪ ٽونا]] ۽ [[يلو فن ٽونا]] شامل آهن، ۽ [[اڏامندڙ مڇي|اڏامندڙ مڇيون]] (''Cypselurus'' جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،<ref>{{cite news |last1=Bowers |first1=Mike |title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures |access-date=23 July 2020 |work=The Guardian |date=29 May 2014}}</ref> خاص طور [[ڏکڻ تاراوا]] جي چوڌاري. == معيشت == {{Main|ڪِريباتي جي معيشت}} {{See also|ڪِريباتي ۾ سياحت}} [[فائل:Kiribatisupermarket.jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام]] ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. [[بنابا]] ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند [[فاسفيٽ]] جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي [[ڪوپرا]] ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار [[اوشيانا]] جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/the-poorest-countries-in-the-world|title = Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021| date=November 2023 }}</ref> ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون [[رقم جي ترسيل|رقم جون ترسيلون]]، خاص طور [[سامونڊي تربيتي مرڪز]] مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2026 }}</ref> ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ [[يورپي يونين]] (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA"/> ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، [[تائيوان]] (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA">{{cite web |title = Kiribati: Statistical Appendix |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24872.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/114 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web |title = Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref> 2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، [[عالمي بئنڪ]] (4 ملين) ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] شامل هئا.<ref name=mfat>{{cite web |url = http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |title = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT) |access-date = 10 September 2010 |archive-date = 29 July 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150729234235/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |url-status = dead }}</ref> 1956ع ۾ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ]] فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ [[خودمختيار دولت فنڊ]] قائم ڪيو. 2008ع ۾ [[آمدني برابري محفوظ فنڊ]] جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web |title=The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund) |url=https://www.swfinstitute.org/profile/598cdaa50124e9fd2d05b5a5 |publisher=Sovereign Wealth Fund Institute |access-date=23 July 2020}}</ref> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.<ref name="IMF 2011 SA" /> ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.<ref name="IMF 2011"/> مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو. عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="IMF 2011"/> آسٽريليا جي وڏي بئنڪ [[آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ بئنڪنگ گروپ|اي اين زيڊ]] جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ [[خودڪار ٽيلر مشين|خودڪار ٽيلر مشينون]] موجود آهن.<ref>{{cite web |title=ANZ in Kiribati |url=https://www.anz.com/kiribati/en/about-us/anz-kiribati/ |website=ANZ |access-date=23 July 2020}}</ref> === سينگار واريون مڇيون === ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل [[سينگار واري مڇي|سينگار وارين مڇين]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[ڪِريتي ماتي]] ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. [[فليم اينجل فش]] (''Centropyge loriculus'') برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.<ref>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19%2BLN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |title=Teacherss Resource Sheet on Aquarium species |publisher=New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community |access-date=23 March 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805065949/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19+LN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |url-status=dead }}</ref> === آمدورفت === {{main|ڪِريباتي ۾ آمدورفت}} [[فائل:Bonriki International Airport2.jpg|thumb|[[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، [[ايئر ڪِريباتي]] ۽ [[ڪورل سن ايئر ويز]]، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو [[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي<ref>{{cite web|url=https://www.businessairnews.com/hb_charterpage.html?recnum=147640|title=Coral Sun Airways|website=Business Air News}}</ref> ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ [[بنابا]] ۽ [[فينڪس ٻيٽ]] ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، [[تاراوا]] جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان [[ابائيانگ]]، [[ابي ماما]]، [[ارانُڪا]]، [[ارورائي]]، [[بيرو]]، [[بوتاريتاري]]، [[ڪوريا]]، [[ماڪن]]، [[ماراڪي]]، [[اونوٽوا]]، [[نونوٽي]]، [[نيڪونائو]]، [[تابيتوئيا]] ۽ [[تامانا]] لاءِ اڏامون هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/southpacificislandtravel/airlines-of-the-south-pacific|title=Airlines Of The South Pacific|website=South Pacific Island Travel|via=sites.google.com}}</ref> [[ڪِريتي ماتي]] تي واقع [[ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي [[فجي ايئر ويز]] [[نادي بين الاقوامي هوائي اڏو|نادي]] کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان [[ڊينيئل ڪي انوئي بين الاقوامي هوائي اڏو|هونولولو]] تائين اڏام هلائي ٿي. == مواصلات ۽ ميڊيا == {{main|ڪِريباتي ۾ ميڊيا}} ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. [[ٽيليويزن ڪِريباتي]] حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Tarawa, Kiribati |url=https://radio.garden/listen/kiribati-radio-live/lWw8pNel |access-date=24 June 2021}}</ref> سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.<ref>{{cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Tarawa.htm |access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="Savekiribati">{{cite web |title=Communication |url=https://savekiribati.com/communication.php |access-date=24 June 2021 |work=Savekiribati.com |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212456/https://savekiribati.com/communication.php |url-status=dead}}</ref> ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.<ref name="Savekiribati" /> گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ ''تي اوئڪارا''، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ ''تي مائوري'' ۽ [[آڪلينڊ]] مان شايع ٿيندڙ ''ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ'' شامل آهن، جڏهن تہ ''ڪِريباتي نيو اسٽار'' انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.<ref name="Savekiribati" /> ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ''ڪاسيفڪ-1'' براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite |url=https://www.zdnet.com/home-and-office/networking/spacex-successfully-launches-kacific-100mbps-satellite/ |access-date=13 July 2021 |date=17 December 2019 |first=Campbell |last=Kwan |website=[[زيڊ ڊي نيٽ]]}}</ref> سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.<ref>{{ cite web|title= Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite |url= https://spacenews.com/kacific-to-double-in-size-as-first-satellite-launch-nears-mulls-second-satellite/ |first=Caleb |last=Henry |work= SpaceNews |date=2 January 2019 |access-date=13 July 2021}}</ref> [[سدرن ڪراس نيڪسٽ]] ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Is Now In-Service! |url=https://subtelforum.com/southern-cross-next-is-now-in-service/ |access-date=21 December 2022 |date=7 July 2022}}</ref> اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ {{convert |234 |mi |km |adj=on}} ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده [[سدرن ڪراس ڪيبل]] جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Cable System Overview |url=https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/southern-cross-next-cable-system-overview |first=Winston |last=Qiu |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next |url= https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/fcc-approves-cable-landing-license-for-the-southern-crsoss-next |access-date=13 July 2021 |date=31 July 2020 |first=Winston |last=Qui }}</ref> جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات [[گوام]] کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid |first1= Jonathan |last1=Barrett |first2= Yew Lun |last2= Tian |newspaper= Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/exclusive-pacific-undersea-cable-project-sinks-after-us-warns-against-chinese-2021-06-18/ |date=17 June 2021 |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat |url= https://www.datacenterdynamics.com/en/news/east-micronesia-subsea-cable-scrapped-as-us-says-chinese-firms-pose-threat/ |access-date=13 July 2021 |date=18 June 2021 |first=Sebastian |last=Moss }}</ref> جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |title= FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project |url=https://www.pacificislandtimes.com/post/fsm-nauru-kiribati-agree-to-push-forward-a-stalled-fiber-optic-cable-project |publisher=Pacific Island Times |date=2023-01-31 |access-date=2023-03-10 |first=Marc-Vic |last=Cagurangan }}</ref> 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي [[اسٽارلنڪ]] جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url= https://ts2.space/en/starlink-in-kiribati/ |access-date=2023-03-15 |title= Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati |website=TS2 Space|date=2 March 2023 }}</ref> == آبادي == {{Main|ڪِريباتي جي آبادي}} [[فائل:Children in Bairiki Square, Tarawa, Kiribati.JPG|thumb|[[ڏکڻ تاراوا]] ۾ [[آئي-ڪِريباتي]] ٻار]] نومبر 2020ع جي آدمشماري موجب ڪِريباتي جي آبادي 119,940 هئي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] ۾ رهندي هئي، جن مان 52.9 سيڪڙو [[ڏکڻ تاراوا]] ۾ رهندا هئا، جنهن ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو [[بيٽيو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=2015 Population and Housing Census, Volume 1: Management Report and Basic Tables |publisher=National Statistics Office (Ministry of Finance, Kiribati) |date=September 2016 |url=http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |access-date=17 August 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029145745/http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |url-status=dead }} ڪِريباتي ۽ ڏکڻ تاراوا جي آبادي صفحي 32 تي جدول 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") ۾ ڏنل آهي. ڏکڻ تاراوا جي آبادي 39,058 آهي. جيڪڏهن ويجهي [[بيٽيو]] جي آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي تہ انگ وڌي 56,388 ٿي وڃي ٿو. گلبرٽ ٻيٽن جي آبادي 99,633 آهي، جيڪا صفحي 195 تي جدول A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") ۾ ڏنل آهي.</ref> تازو وقت تائين ٻاهرين ٻيٽن تي ماڻهو گهڻو ڪري اهڙن ڳوٺن ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 50 کان 3,000 تائين هوندي هئي. گهڻا گهر ناريل ۽ پانڊانس جي وڻن مان حاصل ٿيندڙ مواد سان ٺاهيا ويندا آهن. بار بار ايندڙ خشڪي ۽ گهٽ زرخيز زمين وڏي پيماني تي قابل اعتماد زراعت ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا، تنهنڪري ٻيٽن جا رهواسي پنهنجي روزگار ۽ گذر سفر لاءِ گهڻو ڪري سمنڊ تي ڀاڙين ٿا. گهڻا ماڻهو آئوٽ ريگر ٻيڙين جا ملاح ۽ مهاڻا آهن. ڪوپرا جا باغ روزگار جو ٻيو اهم ذريعو آهن. تازن سالن ۾ وڏي تعداد ۾ شهري وڌيڪ شهري نوعيت رکندڙ گاديءَ واري ٻيٽ تاراوا ڏانهن منتقل ٿيا آهن، جتي بيٽيو سڀ کان وڏو شهر آهي، جڏهن تہ ڏکڻ تاراوا ۾ [[بيڪينيبيو]] ۽ [[ٽي اورا ريڪي]] جهڙا وڏا شهري علائقا شامل آهن. 2024ع ۾ ڏکڻ تاراوا جي آبادي جو اندازو 69,710 لڳايو ويو، جڏهن تہ 1978ع ۾ ان جي آبادي 17,921 هئي.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/south-tarawa-population|title=South Tarawa Population 2024|website=World Population Review}}</ref> === نسلي گروهه === [[فائل:Landscape, Kiribati, 2011. Photo- Erin Magee - DFAT (12425893525).jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ هڪ ڳوٺ]] {{bar box |title=ڪِريباتي جا نسلي گروهه |titlebar=#ddd |left1=نسلي گروهه |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|آئي-ڪِريباتي|darkgreen|95.71}} {{bar percent|جزوي آئي-ڪِريباتي|purple|3.76}} {{bar percent|تووالو|red|0.24}} {{bar percent|ٻيا|black|1.8}} }} ڪِريباتي جي مقامي ماڻهن کي [[آئي-ڪِريباتي]] چيو وڃي ٿو. نسلي لحاظ کان آئي-ڪِريباتي [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي]] آهن، جيڪي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جو هڪ نسلي ذيلي گروهه آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kukutai |first1=Tahu Hera |author-link=Tahu Kukutai |last2=Broman |first2=Patrick |date=October 2016 |title=From colonial categories to local culture: Evolving state practices of ethnic enumeration in Oceania, 1965–2014 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468796815603755 |journal=Ethnicities |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=689–711 |doi=10.1177/1468796815603755 |hdl=10289/11158 |s2cid=147393852 |issn=1468-7968|hdl-access=free }}</ref> جديد آثار قديمه مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آسٽرونيشيائي ماڻهو هزارين سال اڳ پهريون ڀيرو هنن ٻيٽن تي آباد ٿيا هئا.{{citation needed|date=October 2022}} لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ فجي، ساموا ۽ ٽونگا جا ماڻهو ٻيٽن تي آيا، جنهن سان نسلي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو ۽ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] جون خصوصيتون پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيون. تنهن هوندي بہ، مختلف اباڻي گروهن وچ ۾ شادين سبب وقت سان گڏ اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا ظاهري صورت ۽ روايتن جي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙي آهي.<ref name="US State Dept"/> === ٻوليون === ڪِريباتي جا ماڻهو [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[اوشيانيائي ٻوليون|اوشيانيائي ٻولي]] آهي. انگريزي ٻي [[سرڪاري ٻولي]] آهي، پر ٻيٽن جي گاديءَ واري هنڌ [[تاراوا]] کان ٻاهر ان جو استعمال گهڻو عام ناهي. عام ڳالهه ٻولهه دوران گلبرٽي سان ڪجهه انگريزي لفظ گڏ استعمال ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. آئي-ڪِريباتي جون پراڻيون پيڙهيون ٻوليءَ جون نسبتاً وڌيڪ پيچيده صورتون استعمال ڪن ٿيون. گلبرٽي ٻوليءَ ڪيترائي لفظ يورپي آبادڪارن کان ورتا آهن. مثال طور ڪتي لاءِ استعمال ٿيندڙ گلبرٽي لفظن مان هڪ ''ڪاميا'' آهي، جڏهن تہ ان لاءِ اصل اوشيانيائي لفظ ''ڪِري'' آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati – English Glossary for the Communication and Culture Handbook |url=https://www.trussel.com/kir/glossary.htm |website=Te taetae ni Kiribati—The language of Kiribati |access-date=23 July 2020}}</ref> چيو وڃي ٿو تہ ''ڪاميا'' جو بنياد ان وقت پيو، جڏهن آئي-ڪِريباتي ماڻهن يورپي آبادڪارن کي پنهنجن ڪتن کي "ڪم هيئر" چوندي ٻڌو ۽ ان اظهار کي ''ڪاميا'' جي صورت ۾ اختيار ڪيو.{{sfn|Stearns|1973|page=228}} ٻيا ڪيترائي [[ڌاريو لفظ|ڌاريا لفظ]] پڻ اختيار ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ ''بُون'' (چمچو)، ''موڪو'' (دونهون)، ''بيڪي'' (سوئر) ۽ ''باتورو'' (بوتل). ان جي ابتڙ ڪيترين مغربي شين لاءِ مخصوص گلبرٽي لفظ پڻ عام آهن، جهڙوڪ ''وانيڪيبا''، يعني هوائي جهاز، جنهن جي لغوي معنيٰ "اڏامندڙ ٻيڙي" آهي؛ ''ريبوريبوي''، يعني موٽر سائيڪل، جيڪو موٽر جي آواز مان نڪتل لفظ آهي؛ ۽ ''ڪائونيوائي''، يعني جوتا، جنهن جي لغوي معنيٰ "پيرن لاءِ ڳئون" آهي.<ref>{{Cite journal |last=Maude |first=H. E. |date=1963 |title=Memoir No. 35. The Evolution of the Gilbertese BOTI. An Ethnohistorical Interpretation |url=https://www.jstor.org/stable/20704081 |journal=The Journal of the Polynesian Society |volume=72 |issue=1 |pages=3–68 |issn=0032-4000}}</ref>{{Citation needed|date=October 2023}} === مذهب === [[فائل:Kiribati(008).JPG|thumb|بيٽيو ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] {{Further|ڪِريباتي ۾ مذهب}} [[عيسائيت]] ڪِريباتي جو مکيه مذهب آهي. ملڪ جي ڏورانهين جاگرافيائي حالت ۽ 19هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين يورپين جي نمايان موجودگي نه هجڻ سبب عيسائيت نسبتاً دير سان [[مبلغ|مبلغن]] وسيلي هتي پهتي. آباديءَ جي اڪثريت [[ڪِريباتي ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (58.9 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ ٻن وڏن پروٽيسٽنٽ فرقن، [[ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ]] (8.4 سيڪڙو) ۽ [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ]] (21.2 سيڪڙو)، جو گڏيل حصو 29.6 سيڪڙو آهي. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا پيروڪار 5.6 سيڪڙو، [[ڪِريباتي ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] جا 2.1 سيڪڙو ۽ [[سيونٿ ڊي ايڊوينٽسٽ چرچ]] جا 2.1 سيڪڙو آهن. [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]]، [[يهوواه جا شاهد]] ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جو گڏيل حصو 2 سيڪڙو کان گهٽ آهي؛ اهي انگ 2020ع جي آدمشماريءَ مطابق آهن.<ref name="Census 2020"/><ref>{{cite web |title=Religious freedom in Kiribati |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238302#wrapper |access-date=10 August 2022}}</ref> === صحت === {{See also|اوشيانا ۾ اسپتالن جي فهرست#ڪِريباتي}} [[فائل:Prevalence Of Obesity In The Adult Population, Top Countries (2016).svg|thumb|upright=2|بالغ آباديءَ ۾ ٿولهه جي شرح رکندڙ مٿيان ملڪ (2016ع)؛ ڪِريباتي دنيا ۾ ستين نمبر تي هو.]] [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽ]]، جتي ڪِريباتي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ علائقن مان آهن. هتي [[آسمان ڇهندڙ عمارت|آسمان ڇهندڙ عمارتن]] يا ٻين روايتي گهڻي گهاٽائي وارين رهائشي عمارتن جي غيرموجودگي باوجود آباديءَ جي گهاٽائي هانگ ڪانگ يا سنگاپور جهڙن شهرن سان ڀيٽي وئي آهي. آباديءَ جي اهڙي گهڻائي وڏي مقدار ۾ آلودگي پيدا ڪري ٿي، جيڪا زندگيءَ جي معيار ۽ عمر تي منفي اثر وجهي ٿي. صفائي ۽ پاڻي صاف ڪرڻ جي ناڪافي نظام، ائٽولن جي [[پاڻيءَ جو لينس|تازي پاڻيءَ جي لينس]] جي نزاڪت ۽ موسمي تبديليءَ سبب رڳو لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو ماڻهن کي صاف پاڻي تائين رسائي حاصل آهي. پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماريون ٻيٽن تي هڪ اهم صحت جو مسئلو آهن. ناقص صفائيءَ سبب اکين جي پردي جي سوزش، دستن، پيچش ۽ فنگس جي انفيڪشن جا ڪيس وڌيا آهن. ڪِريباتي دنيا ۾ تماڪ ڇڪڻ جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي 54 کان 57 سيڪڙو آباديءَ بابت تماڪ ڇڪڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |title=Number of smokers up by 35 million in 30 years, study finds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Number-of-smokers-up-by-35-million-in-30-years-study-finds/articleshow/28530274.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=8 January 2014}}</ref> تماڪ ڇڪڻ ۽ ٻين [[طرز زندگيءَ جون بيماريون|طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل بيمارين]]، جهڙوڪ [[قسم 2 ذيابيطس]]،<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/kiribati/kiribati-remote-island-nation-faces-triple-threat-health|title=Kiribati: The remote island nation faces a triple threat to health|website=ReliefWeb|date=16 May 2023}}</ref> سبب ٻيٽن تي عضوا ڪٽڻ جي عملن ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي آهي، ۽ ڪجهه سالن اندر انهن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو.{{Citation needed|date=October 2023}} انهن حالتن جي نتيجي ۾ ڪِريباتي ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 68.46 سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/KIR/kiribati/life-expectancy|title = Kiribati Life Expectancy 1950-2021}}</ref> ٻين ذريعن موجب اها 66.9 سال آهي، جنهن مطابق ڪِريباتي اوشيانا جي 20 ملڪن مان متوقع عمر جي لحاظ کان آخري نمبر تي آهي. مردن لاءِ متوقع عمر 64.3 سال ۽ عورتن لاءِ 69.5 سال آهي، جڏهن تہ ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 41 موت آهي.<ref name="IMF 2011"/> ملڪ ۾ [[تپ دق]] پڻ موجود آهي، جنهن جا هر سال في 100,000 ماڻهن تي 365 ڪيس رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Kiribati—TB Country Profile |url=http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |publisher=World Health Organization |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100713063006/http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |archive-date=13 July 2010 |url-status=dead}}</ref> 2006ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ قوت خريد جي برابريءَ موجب في ماڻهو 268 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web |url = http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_KIR.html |title = Human Development Report 2009 – Kiribati |publisher = Hdrstats.undp.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 1990ع کان 2007ع تائين هر 100,000 ماڻهن لاءِ 23 ڊاڪٽر موجود هئا.<ref>{{cite web |url = http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110611161258/http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-date = 11 June 2011 |title = Public Health: Physicians per 100,000 people |publisher = Earthtrends.wri.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 2006ع ۾ ڪيوبا جي ڊاڪٽرن جي اچڻ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url = https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/171387/cuban-doctors-reduce-kiribati-infant-mortality-rate-by-80-percent |title = Cuban doctors reduce Kiribati infant mortality rate by 80 percent |last=Meetai |first= Airam |publisher = Rnzi.com |date = 19 July 2007 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> صحت جا گهڻا مسئلا اڌ ڪچي سامونڊي خوراڪ جي استعمال، خوراڪ محفوظ رکڻ جي محدود سهولتن ۽ تازي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ بيڪٽيريا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ٻيٽ جي لحاظ کان هر سال آباديءَ جي 1 کان 7 سيڪڙو ماڻهن جو [[خوراڪ جي زهريت]] سبب اسپتالن ۾ علاج ڪيو ويندو هو. 20هين صديءَ جي آخر ۾ جديديت ۽ مختلف ثقافتن جي وڌندڙ رابطي سان غير صحتمند خوراڪ ۽ طرز زندگي، خاص طور نوجوانن ۾ گهڻو تماڪ ڇڪڻ، ۽ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] سميت ٻاهران ايندڙ انفيڪشن جهڙا نوان صحت جا مسئلا پيدا ٿيا.{{sfn|Thomas|2003|pp=8–9}} تازو پاڻي ڪِريباتي لاءِ اڃا بہ هڪ اهم مسئلو آهي. خشڪ موسم (''اومائياڪي'') دوران مينهن جو پاڻي ذخيرو ڪندڙ ٽانڪين بدران زمين هيٺان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کوٽائي ڪئي ويندي آهي. تازن سالن ۾ اومائياڪي جو مدو معمول کان وڌيڪ ڊگهو رهيو آهي، جنهن سبب زير زمين پاڻيءَ جي سطح هيٺان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻو پيو آهي. ان سان پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين ۾ واڌ ٿي آهي ۽ ملڪ جا صحت جا مسئلا وڌيڪ شديد ٿيا آهن.<ref>{{cite web |title=Fresh water supply |url=http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |website=Climate Change |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930035644/http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس ميژرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-18 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> جي جائزي موجب، ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکندي [[صحت جو حق|صحت جي حق]] بابت ان معيار جو 77.2 سيڪڙو پورو ڪري ٿو، جيڪو ان کان متوقع آهي.<ref name=":0">{{cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |url-status=dead }}</ref> ٻارن جي صحت جي حق بابت ملڪ پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي بنياد تي متوقع معيار جو 93.8 سيڪڙو حاصل ڪري ٿو.<ref name=":0" /> بالغ آباديءَ جي صحت جي حق بابت اهو انگ 92.2 سيڪڙو آهي.<ref name=":0" /> توليدي صحت جي حق جي جائزي ۾ ڪِريباتي کي "تمام خراب" درجي ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ موجود وسيلن ۽ آمدنيءَ جي بنياد تي حڪومت متوقع معيار جو رڳو 45.5 سيڪڙو پورو ڪري ٿي.<ref name=":0" /> === تعليم === {{further|ڪِريباتي ۾ تعليم}} [[فائل:University of South Pacific, Kiribati Campus.jpg|thumb|[[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو ڪِريباتي ڪيمپس]] پرائمري تعليم ڇهن سالن جي عمر کان شروع ٿيندڙ پهرين نون سالن لاءِ مفت ۽ لازمي آهي.<ref>{{cite web |first= |date=31 May 2022 |title=Education in Kiribati |url=https://www.commonwealthofnations.org/sectors-kiribati/education/ |access-date=31 May 2022 |website=Commonwealth of Nations}}</ref> مشنري اسڪولن کي آهستي آهستي سرڪاري پرائمري اسڪولن جي نظام ۾ شامل ڪيو پيو وڃي. اعليٰ تعليم پڻ وڌي رهي آهي؛ شاگرد فني، استادن جي تربيت يا سامونڊي شعبن ۾ سکيا حاصل ڪري سگهن ٿا يا ٻين ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="US State Dept"/> ٻاهرين ملڪ پڙهڻ وارن شاگردن مان گهڻا [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ فجي ويا آهن، جڏهن تہ طبي تعليم مڪمل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد آسٽريليا، نيوزيلينڊ يا ڪيوبا موڪليا ويا آهن.<ref>{{cite news |title=I-Kiribati students perform well in Cuba. |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |access-date=23 July 2020 |work=Pacific Islands Broadcasting Association |date=24 December 2007 |via=HighBeam Research |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501140253/http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |archive-date=1 May 2013}}</ref> تعليمي نظام هن ريت ترتيب ڏنل آهي: * 1 کان 5 سالن جي عمر تائين اڳ-پرائمري تعليم؛ * 6 کان 11 سالن جي عمر تائين پرائمري اسڪول، درجو 1 کان 6؛ * 12 کان 14 سالن جي عمر تائين جونيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 1 کان 3؛ * 15 کان 18 سالن جي عمر تائين سينيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 4 کان 7. [[ڪِريباتي جي تعليم واري وزارت]] ملڪ ۾ تعليم جي ذميوار وزارت آهي. سرڪاري هاءِ اسڪولن ۾ [[ڪنگ جارج پنجون ۽ ايلين برناچي اسڪول]]، ''تابيتوئيا اتر سينيئر سيڪنڊري اسڪول'' ۽ ''ميلائنگي تابائي سيڪنڊري اسڪول'' شامل آهن. تيرهن هاءِ اسڪول عيسائي چرچن جي انتظام هيٺ هلن ٿا.<ref>{{cite web |title=English Language Trainer (of Trainers/ Teachers) |url=https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |pages=6–7 |website=Volunteer Service Abroad (Te Tūao Tāwāhi) |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162000/https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |archive-date=6 July 2018 |date=12 March 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو [[ٽي اورا ريڪي]] ۾ هڪ ڪيمپس آهي، جيڪو فاصلاتي ۽ لچڪدار تعليم فراهم ڪرڻ سان گڏ ٻين ڪيمپسن تي سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما ۽ ڊگري پروگرامن ۾ داخلا لاءِ تياريءَ واري تعليم پڻ مهيا ڪري ٿو. ڪِريباتي جا ٻيا اهم تعليمي ۽ تربيتي ادارا هي آهن: * بيٽيو ۾ [[سامونڊي تربيتي مرڪز]]؛ * ڪِريباتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي؛ * ڪِريباتي فشريز ٽريننگ سينٽر؛ * ڪِريباتي اسڪول آف نرسنگ؛ * ڪِريباتي پوليس اڪيڊمي؛ * ڪِريباتي ٽيچرس ڪاليج.<ref>{{cite web |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/financing-of-tvet-in-kiribati.pdf |title=Research into the Financing of Technical and Vocational Education and Training (TVET) in the Pacific |series=Kiribati Country Report |date=August 2014 |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |last1=Majumder |first1=Prabir |last2=Tearo |first2=Teweiariki |access-date=20 August 2021 }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ملڪ|اوشيانيا|ٻيٽ }} * [[ڪِريباتي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]] * [[ڪِريباتي جو خاڪو]] {{Clear}} == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} == ڪتابيات == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}. * {{cite book |last1=Ellis |first1=Albert F. |title=Ocean Island and Nauru; Their Story |year=1935 |publisher=Angus and Robertson |location=Sydney, Australia |oclc=3444055 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=A Pattern of Islands |orig-year=1952 |year=1981 |publisher=[[پينگوئن بڪس]] |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-GriPatt.html |access-date=16 October 2011 |isbn=978-1-906011-45-1 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=Tungaru Traditions: Writings on the Atoll Culture of the Gilbert Islands |publisher=University of Hawaii Press |series=Penguin Travel Library |year=1989 |isbn=978-0-8248-1217-1}} * {{cite book |last1= Koch |first1= Gerd (translated by Guy Slater)|title=The Material Culture of Kiribati|year=1986 |publisher= University of the South Pacific|location=Suva |isbn=9789820200081 }} * {{cite book |title=Te Rikitianere ni baibara, ae te boki ni kaoti nanon taeka ianena aika 376 aika n te baibara ni kiribati: ma te kankaotanti ae karako |trans-title=Gilbert Islands Bible dictionary, and pocket concordance of proper names and contents of the Bible |publisher=E katauraoaki irouni beiñam |url=https://books.google.com/books?id=ibMUAAAAYAAJ |year=1895 |location=Honolulu |ref={{harvid|HBM|1895}} }} * {{cite book |last1=Macdonald |first1=Barrie |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu |date=1982 |publisher=Australian National University Press |url=https://books.google.com/books?id=_FwTAQAAIAAJ |isbn=9789820203358 |via=Google Books}} * {{cite book |last1=Moseley |first1=William G. |title=An Introduction to Human-Environment Geography: Local Dynamics and Global Processes |publisher=Wiley-Blackwell |year=2014 |isbn=978-1-4051-8932-3 }} * {{cite book |last1=Piciocchi |first1=Alice |title=Kiribati: cronache illustrate da una terra (s)perduta |year=2016|publisher=24 ORE Cultura |location=Milan, Italy |isbn=978-88-6648-307-6}} (فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ) * {{cite book |last1=Sabatier |first1=Ernest |title=Dictionnaire gilbertin-français |date=1954 |publisher=Mission of the Sacred Heart}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Harold Thornton |title=Geologic Setting of the Fossil Goose Bones Found on Molokai Island, Hawaii|url=https://books.google.com/books?id=lbe0AAAAIAAJ&q=kamea+Gilbertese|year=1973|publisher=Bernice P. Bishop Museum|quote=ڪتي لاءِ ملايو-پولينيسي اصطلاح ''تي ڪِري'' ۽ سوئر لاءِ ''تي بواڪا'' گلبرٽي لفظن جي فهرستن ۾ ملن ٿا، پر عام استعمال ۾ ڪتي کي اڪثر ''تي ڪاميا'' ("come here" مان نڪتل) سڏيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سوئر کي رڳو ''تي بيڪي'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.}} * {{cite book |last1=Stevenson |first1=Robert Louis |title=In the South Seas |date=1896}} * {{cite journal |last1=Thomas |first1=Frank R. |year=2003 |url=https://www.sil.si.edu/DigitalCollections/AtollResearchBulletin/issues/00501.pdf |title=Kiribati: 'Some aspects of human ecology,' forty years later |journal=Atoll Research Bulletin |volume=501 |pages=1–40 |doi=10.5479/si.00775630.501.1 }} * {{cite book |last1=Troost |first1=J. Maarten |title=The Sex Lives of Cannibals |date=8 June 2004 |publisher=Broadway Books |isbn=978-0-76-791530-4}} * {{cite book |last= Walsh |first= Michael Ravell |date= 2020 |title= A History of Kiribati: From the Earliest Times to the 40th Anniversary of the Republic |page= |isbn=9-79869535-895-7 }} * {{cite book |last1=Whincup |first1=Joan |last2=Whincup |first2=Tony |title=Akekeia! Traditional dance in Kiribati |date=2001 |location=Wellington, NZ |publisher=none}}{{self-published source|date=September 2023}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Maslyn |last2=Macdonald |first2=Barrie |title=The Phosphateers: A History of the British Phosphate Commissioners and the Christmas Island Phosphate Commission |year=1985 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0-522-84302-6}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|auto=1|voy=Kiribati}} * [https://www.worldmaps.info/maps/high/KI/ki.jpg ڪِريباتي جو نقشو]، ورلڊ ميپس تان * [http://www.kiribatitourism.gov.ki/ ڪِريباتي قومي سياحت آفيس] * [http://www.parliament.gov.ki/ ڪِريباتي جي پارليامينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=6 July 2011 }} * [http://www.climate.gov.ki/ ڪِريباتي قومي موسمياتي تبديلي پورٽل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |date=2 February 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20090506023409/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kiribati.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (6 مئي 2009ع تي محفوظ ڪيل) === عام معلومات === * [https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ ڪِريباتي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607085059/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kiribati.htm ڪِريباتي]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تان (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16431122 ڪِريباتي]، [[بي بي سي نيوز]] تان * {{wikiatlas|Kiribati}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20191203203818/http://www.phoenixislands.org/ فينڪس ٻيٽن جو محفوظ علائقو]}} * [https://web.archive.org/web/20120114110615/http://www.history.navy.mil/ac/exploration/wilkes/wilkes.html نمائش: الفرڊ اگيٽ ڪليڪشن: گڏيل آمريڪي رياستن جي ڳولا مهم، 1838ع–1842ع]، نيوي آرٽ گيلري تان (14 جنوري 2012ع تي محفوظ ڪيل) * [https://kiribati-data.sprep.org/dataset/birds-kiribati ڪِريباتي جا پکي]، [[ڪنزرويشن انٽرنيشنل]] تان {{Kiribati topics}}{{Years in Kiribati}}{{Kiribati geography}} {{Countries and territories of Oceania}} {{The Commonwealth}} {{Pacific Islands Forum (PIF)}} {{Authority control}} {{Coord|1|25|N|173|00|E|display=title}} [[زمرو:ڪِريباتي| ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جي ملڪن جون جمهوريائون]] [[زمرو:مائڪرونيشيا جا ملڪ]] [[زمرو:اوشيانيا جا ملڪ]] [[زمرو:برطانوي اولهه پئسفڪ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ٻيٽن وارا ملڪ]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ننڍيون ٻيٽ ترقي پذير رياستون]] [[زمرو:1979ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ٻي عالمي جنگ جا ماڳ]] [[زمرو:اوشيانيا ۾ 1979ع جون قيامون]] 1qzm986f9kzku5ckd6skdidfb0dn1wn 415234 415233 2026-09-27T20:30:28Z Intisar Ali 8681 415234 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> === آبهوا === [[فائل:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن]] ڪِريباتي ۾ [[استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|اي ايف]]) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|30|C}} تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون. ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (''تي اؤ-ميانگ'')، جنهن کي [[استوائي سامونڊي طوفان]] جي موسم (''تي انگيبوئاڪا'') پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري ''تي اؤ-ميانگ'' دوران ڪِريباتي ۾ [[استوائي موسمي خلل|استوائي موسمي خللن]] يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ''تين ريمويماتا'' ([[انٽاريس]]) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن ''نيئي اوتي'' ([[پليئيڊيز]]) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|title = La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|journal = Préhistoires Méditerranéennes|date = September 2002|issue = 10–11|pages = 183–190|last1 = Di Piazza|first1 = Anne| volume=10-11 | doi=10.4000/pm.269 | s2cid=248019590 |doi-access = free}}</ref> ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ [[فجي]]، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.<ref name=CIA/><ref name=brit/>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.<ref name=brit/> انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن [[ڏڪار|ڏڪارن]] کي منهن ڏين ٿا.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} {{Weather box |location = [[تاراوا]] (ڪوپن اي ايف) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |width = auto |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 35.0 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.6 |Mar high C = 30.7 |Apr high C = 30.7 |May high C = 30.8 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 31.3 |Dec high C = 30.9 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.4 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 28.5 |Dec mean C = 28.2 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 25.3 |Feb low C = 25.3 |Mar low C = 25.2 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 25.1 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.3 |year low C = 25.3 |Jan record low C = 21.5 |Feb record low C = 22.5 |Mar record low C = 22.5 |Apr record low C = 22.5 |May record low C = 21.0 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 21.0 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 22.5 |Oct record low C = 22.0 |Nov record low C = 22.5 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 271 |Feb precipitation mm = 218 |Mar precipitation mm = 204 |Apr precipitation mm = 184 |May precipitation mm = 158 |Jun precipitation mm = 155 |Jul precipitation mm = 168 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 120 |Oct precipitation mm = 110 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 212 |year precipitation mm = 2052 |unit precipitation days = 0.3 mm |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 14 |Apr precipitation days = 15 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 16 |Aug precipitation days = 18 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 11 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 172 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 81 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 81 |year humidity = 80 |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 192.1 |Mar sun = 207.7 |Apr sun = 201.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 257.3 |Sep sun = 243.0 |Oct sun = 260.4 |Nov sun = 240.0 |Dec sun = 189.1 |year sun = |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 6.7 |Aprd sun = 6.7 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 8.3 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 8.4 |Novd sun = 8.0 |Decd sun = 6.1 |yeard sun = 7.4 |source 1 = [[جرمن موسمياتي سروس]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> }} === ماحوليات === {{Further|ڪِريباتي جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|upright|[[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.]] ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: [[وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]]، [[اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]] ۽ [[اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس [[مقامي خاص جنس|مڪمل طور مقامي خاص]] ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} [[ناريل]]، [[پانڊانس ٽيڪٽوريس|پانڊانس]] ۽ [[بريڊ فروٽ]] جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kiribati|title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2017|language=en}}</ref><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> جڏهن تہ روايتي ''بابائي''، ''[[سائرٽوسپرما مرڪوسيئي]]''،<ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|doi = 10.3406/jatba.1999.3703|title = Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|year = 1999|last1 = Di Piazza|first1 = Anne|journal = Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume = 41|pages = 93–108}}</ref> کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل [[چيني گوبي]]، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=14}} ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} [[سامونڊي گاهه جي پوک]] معيشت جو هڪ اهم حصو آهي {{why|date=February 2017}}. ان لاءِ ٻه اهم جنسون ''Eucheuma alvarezii'' ۽ ''Eucheuma spinosium'' 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (''[[پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا]]'') ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.{{sfn|Thomas|2003|p=17}} سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (''[[اسٽرومبس لوهيونس]]'') ۽ انادارا ڪاڪلس (''[[انادارا]] يوروپيگيميلانا'') گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (''[[ٽريڊيڪنا گيگاس]]'') جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (''[[ريٽس ايگزيولانس]]'')، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان [[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') رڳو [[ڪِريتي ماتي]] ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.<ref name="LPS">{{cite journal |last=Lobel |first= P.S. |url= https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf |title= Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms |journal= Micronesica |volume= 14|issue= 2 |year= 1978}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} مڇيگيريءَ ۾ خاص طور [[اسڪومبريڊي]] خاندان جون مڇيون، جن ۾ [[اسڪپ جيڪ ٽونا]] ۽ [[يلو فن ٽونا]] شامل آهن، ۽ [[اڏامندڙ مڇي|اڏامندڙ مڇيون]] (''Cypselurus'' جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،<ref>{{cite news |last1=Bowers |first1=Mike |title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures |access-date=23 July 2020 |work=The Guardian |date=29 May 2014}}</ref> خاص طور [[ڏکڻ تاراوا]] جي چوڌاري. == معيشت == {{Main|ڪِريباتي جي معيشت}} {{See also|ڪِريباتي ۾ سياحت}} [[فائل:Kiribatisupermarket.jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام]] ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. [[بنابا]] ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند [[فاسفيٽ]] جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي [[ڪوپرا]] ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار [[اوشيانا]] جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/the-poorest-countries-in-the-world|title = Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021| date=November 2023 }}</ref> ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون [[رقم جي ترسيل|رقم جون ترسيلون]]، خاص طور [[سامونڊي تربيتي مرڪز]] مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2026 }}</ref> ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ [[يورپي يونين]] (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA"/> ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، [[تائيوان]] (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA">{{cite web |title = Kiribati: Statistical Appendix |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24872.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/114 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web |title = Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref> 2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، [[عالمي بئنڪ]] (4 ملين) ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] شامل هئا.<ref name=mfat>{{cite web |url = http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |title = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT) |access-date = 10 September 2010 |archive-date = 29 July 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150729234235/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |url-status = dead }}</ref> 1956ع ۾ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ]] فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ [[خودمختيار دولت فنڊ]] قائم ڪيو. 2008ع ۾ [[آمدني برابري محفوظ فنڊ]] جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web |title=The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund) |url=https://www.swfinstitute.org/profile/598cdaa50124e9fd2d05b5a5 |publisher=Sovereign Wealth Fund Institute |access-date=23 July 2020}}</ref> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.<ref name="IMF 2011 SA" /> ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.<ref name="IMF 2011"/> مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو. عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="IMF 2011"/> آسٽريليا جي وڏي بئنڪ [[آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ بئنڪنگ گروپ|اي اين زيڊ]] جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ [[خودڪار ٽيلر مشين|خودڪار ٽيلر مشينون]] موجود آهن.<ref>{{cite web |title=ANZ in Kiribati |url=https://www.anz.com/kiribati/en/about-us/anz-kiribati/ |website=ANZ |access-date=23 July 2020}}</ref> === سينگار واريون مڇيون === ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل [[سينگار واري مڇي|سينگار وارين مڇين]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[ڪِريتي ماتي]] ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. [[فليم اينجل فش]] (''Centropyge loriculus'') برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.<ref>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19%2BLN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |title=Teacherss Resource Sheet on Aquarium species |publisher=New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community |access-date=23 March 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805065949/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19+LN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |url-status=dead }}</ref> === آمدورفت === {{main|ڪِريباتي ۾ آمدورفت}} [[فائل:Bonriki International Airport2.jpg|thumb|[[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، [[ايئر ڪِريباتي]] ۽ [[ڪورل سن ايئر ويز]]، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو [[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي<ref>{{cite web|url=https://www.businessairnews.com/hb_charterpage.html?recnum=147640|title=Coral Sun Airways|website=Business Air News}}</ref> ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ [[بنابا]] ۽ [[فينڪس ٻيٽ]] ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، [[تاراوا]] جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان [[ابائيانگ]]، [[ابي ماما]]، [[ارانُڪا]]، [[ارورائي]]، [[بيرو]]، [[بوتاريتاري]]، [[ڪوريا]]، [[ماڪن]]، [[ماراڪي]]، [[اونوٽوا]]، [[نونوٽي]]، [[نيڪونائو]]، [[تابيتوئيا]] ۽ [[تامانا]] لاءِ اڏامون هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/southpacificislandtravel/airlines-of-the-south-pacific|title=Airlines Of The South Pacific|website=South Pacific Island Travel|via=sites.google.com}}</ref> [[ڪِريتي ماتي]] تي واقع [[ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي [[فجي ايئر ويز]] [[نادي بين الاقوامي هوائي اڏو|نادي]] کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان [[ڊينيئل ڪي انوئي بين الاقوامي هوائي اڏو|هونولولو]] تائين اڏام هلائي ٿي. == مواصلات ۽ ميڊيا == {{main|ڪِريباتي ۾ ميڊيا}} ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. [[ٽيليويزن ڪِريباتي]] حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Tarawa, Kiribati |url=https://radio.garden/listen/kiribati-radio-live/lWw8pNel |access-date=24 June 2021}}</ref> سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.<ref>{{cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Tarawa.htm |access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="Savekiribati">{{cite web |title=Communication |url=https://savekiribati.com/communication.php |access-date=24 June 2021 |work=Savekiribati.com |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212456/https://savekiribati.com/communication.php |url-status=dead}}</ref> ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.<ref name="Savekiribati" /> گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ ''تي اوئڪارا''، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ ''تي مائوري'' ۽ [[آڪلينڊ]] مان شايع ٿيندڙ ''ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ'' شامل آهن، جڏهن تہ ''ڪِريباتي نيو اسٽار'' انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.<ref name="Savekiribati" /> ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ''ڪاسيفڪ-1'' براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite |url=https://www.zdnet.com/home-and-office/networking/spacex-successfully-launches-kacific-100mbps-satellite/ |access-date=13 July 2021 |date=17 December 2019 |first=Campbell |last=Kwan |website=[[زيڊ ڊي نيٽ]]}}</ref> سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.<ref>{{ cite web|title= Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite |url= https://spacenews.com/kacific-to-double-in-size-as-first-satellite-launch-nears-mulls-second-satellite/ |first=Caleb |last=Henry |work= SpaceNews |date=2 January 2019 |access-date=13 July 2021}}</ref> [[سدرن ڪراس نيڪسٽ]] ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Is Now In-Service! |url=https://subtelforum.com/southern-cross-next-is-now-in-service/ |access-date=21 December 2022 |date=7 July 2022}}</ref> اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ {{convert |234 |mi |km |adj=on}} ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده [[سدرن ڪراس ڪيبل]] جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Cable System Overview |url=https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/southern-cross-next-cable-system-overview |first=Winston |last=Qiu |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next |url= https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/fcc-approves-cable-landing-license-for-the-southern-crsoss-next |access-date=13 July 2021 |date=31 July 2020 |first=Winston |last=Qui }}</ref> جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات [[گوام]] کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid |first1= Jonathan |last1=Barrett |first2= Yew Lun |last2= Tian |newspaper= Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/exclusive-pacific-undersea-cable-project-sinks-after-us-warns-against-chinese-2021-06-18/ |date=17 June 2021 |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat |url= https://www.datacenterdynamics.com/en/news/east-micronesia-subsea-cable-scrapped-as-us-says-chinese-firms-pose-threat/ |access-date=13 July 2021 |date=18 June 2021 |first=Sebastian |last=Moss }}</ref> جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |title= FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project |url=https://www.pacificislandtimes.com/post/fsm-nauru-kiribati-agree-to-push-forward-a-stalled-fiber-optic-cable-project |publisher=Pacific Island Times |date=2023-01-31 |access-date=2023-03-10 |first=Marc-Vic |last=Cagurangan }}</ref> 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي [[اسٽارلنڪ]] جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url= https://ts2.space/en/starlink-in-kiribati/ |access-date=2023-03-15 |title= Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati |website=TS2 Space|date=2 March 2023 }}</ref> == آبادي == {{Main|ڪِريباتي جي آبادي}} [[فائل:Children in Bairiki Square, Tarawa, Kiribati.JPG|thumb|[[ڏکڻ تاراوا]] ۾ [[آئي-ڪِريباتي]] ٻار]] نومبر 2020ع جي آدمشماري موجب ڪِريباتي جي آبادي 119,940 هئي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] ۾ رهندي هئي، جن مان 52.9 سيڪڙو [[ڏکڻ تاراوا]] ۾ رهندا هئا، جنهن ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو [[بيٽيو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=2015 Population and Housing Census, Volume 1: Management Report and Basic Tables |publisher=National Statistics Office (Ministry of Finance, Kiribati) |date=September 2016 |url=http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |access-date=17 August 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029145745/http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |url-status=dead }} ڪِريباتي ۽ ڏکڻ تاراوا جي آبادي صفحي 32 تي جدول 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") ۾ ڏنل آهي. ڏکڻ تاراوا جي آبادي 39,058 آهي. جيڪڏهن ويجهي [[بيٽيو]] جي آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي تہ انگ وڌي 56,388 ٿي وڃي ٿو. گلبرٽ ٻيٽن جي آبادي 99,633 آهي، جيڪا صفحي 195 تي جدول A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") ۾ ڏنل آهي.</ref> تازو وقت تائين ٻاهرين ٻيٽن تي ماڻهو گهڻو ڪري اهڙن ڳوٺن ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 50 کان 3,000 تائين هوندي هئي. گهڻا گهر ناريل ۽ پانڊانس جي وڻن مان حاصل ٿيندڙ مواد سان ٺاهيا ويندا آهن. بار بار ايندڙ خشڪي ۽ گهٽ زرخيز زمين وڏي پيماني تي قابل اعتماد زراعت ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا، تنهنڪري ٻيٽن جا رهواسي پنهنجي روزگار ۽ گذر سفر لاءِ گهڻو ڪري سمنڊ تي ڀاڙين ٿا. گهڻا ماڻهو آئوٽ ريگر ٻيڙين جا ملاح ۽ مهاڻا آهن. ڪوپرا جا باغ روزگار جو ٻيو اهم ذريعو آهن. تازن سالن ۾ وڏي تعداد ۾ شهري وڌيڪ شهري نوعيت رکندڙ گاديءَ واري ٻيٽ تاراوا ڏانهن منتقل ٿيا آهن، جتي بيٽيو سڀ کان وڏو شهر آهي، جڏهن تہ ڏکڻ تاراوا ۾ [[بيڪينيبيو]] ۽ [[ٽي اورا ريڪي]] جهڙا وڏا شهري علائقا شامل آهن. 2024ع ۾ ڏکڻ تاراوا جي آبادي جو اندازو 69,710 لڳايو ويو، جڏهن تہ 1978ع ۾ ان جي آبادي 17,921 هئي.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/south-tarawa-population|title=South Tarawa Population 2024|website=World Population Review}}</ref> === نسلي گروهه === [[فائل:Landscape, Kiribati, 2011. Photo- Erin Magee - DFAT (12425893525).jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ هڪ ڳوٺ]] {{bar box |title=ڪِريباتي جا نسلي گروهه |titlebar=#ddd |left1=نسلي گروهه |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|آئي-ڪِريباتي|darkgreen|95.71}} {{bar percent|جزوي آئي-ڪِريباتي|purple|3.76}} {{bar percent|تووالو|red|0.24}} {{bar percent|ٻيا|black|1.8}} }} ڪِريباتي جي مقامي ماڻهن کي [[آئي-ڪِريباتي]] چيو وڃي ٿو. نسلي لحاظ کان آئي-ڪِريباتي [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي]] آهن، جيڪي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جو هڪ نسلي ذيلي گروهه آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kukutai |first1=Tahu Hera |author-link=Tahu Kukutai |last2=Broman |first2=Patrick |date=October 2016 |title=From colonial categories to local culture: Evolving state practices of ethnic enumeration in Oceania, 1965–2014 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468796815603755 |journal=Ethnicities |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=689–711 |doi=10.1177/1468796815603755 |hdl=10289/11158 |s2cid=147393852 |issn=1468-7968|hdl-access=free }}</ref> جديد آثار قديمه مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آسٽرونيشيائي ماڻهو هزارين سال اڳ پهريون ڀيرو هنن ٻيٽن تي آباد ٿيا هئا.{{citation needed|date=October 2022}} لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ فجي، ساموا ۽ ٽونگا جا ماڻهو ٻيٽن تي آيا، جنهن سان نسلي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو ۽ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] جون خصوصيتون پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيون. تنهن هوندي بہ، مختلف اباڻي گروهن وچ ۾ شادين سبب وقت سان گڏ اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا ظاهري صورت ۽ روايتن جي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙي آهي.<ref name="US State Dept"/> === ٻوليون === ڪِريباتي جا ماڻهو [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[اوشيانيائي ٻوليون|اوشيانيائي ٻولي]] آهي. انگريزي ٻي [[سرڪاري ٻولي]] آهي، پر ٻيٽن جي گاديءَ واري هنڌ [[تاراوا]] کان ٻاهر ان جو استعمال گهڻو عام ناهي. عام ڳالهه ٻولهه دوران گلبرٽي سان ڪجهه انگريزي لفظ گڏ استعمال ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. آئي-ڪِريباتي جون پراڻيون پيڙهيون ٻوليءَ جون نسبتاً وڌيڪ پيچيده صورتون استعمال ڪن ٿيون. گلبرٽي ٻوليءَ ڪيترائي لفظ يورپي آبادڪارن کان ورتا آهن. مثال طور ڪتي لاءِ استعمال ٿيندڙ گلبرٽي لفظن مان هڪ ''ڪاميا'' آهي، جڏهن تہ ان لاءِ اصل اوشيانيائي لفظ ''ڪِري'' آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati – English Glossary for the Communication and Culture Handbook |url=https://www.trussel.com/kir/glossary.htm |website=Te taetae ni Kiribati—The language of Kiribati |access-date=23 July 2020}}</ref> چيو وڃي ٿو تہ ''ڪاميا'' جو بنياد ان وقت پيو، جڏهن آئي-ڪِريباتي ماڻهن يورپي آبادڪارن کي پنهنجن ڪتن کي "ڪم هيئر" چوندي ٻڌو ۽ ان اظهار کي ''ڪاميا'' جي صورت ۾ اختيار ڪيو.{{sfn|Stearns|1973|page=228}} ٻيا ڪيترائي [[ڌاريو لفظ|ڌاريا لفظ]] پڻ اختيار ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ ''بُون'' (چمچو)، ''موڪو'' (دونهون)، ''بيڪي'' (سوئر) ۽ ''باتورو'' (بوتل). ان جي ابتڙ ڪيترين مغربي شين لاءِ مخصوص گلبرٽي لفظ پڻ عام آهن، جهڙوڪ ''وانيڪيبا''، يعني هوائي جهاز، جنهن جي لغوي معنيٰ "اڏامندڙ ٻيڙي" آهي؛ ''ريبوريبوي''، يعني موٽر سائيڪل، جيڪو موٽر جي آواز مان نڪتل لفظ آهي؛ ۽ ''ڪائونيوائي''، يعني جوتا، جنهن جي لغوي معنيٰ "پيرن لاءِ ڳئون" آهي.<ref>{{Cite journal |last=Maude |first=H. E. |date=1963 |title=Memoir No. 35. The Evolution of the Gilbertese BOTI. An Ethnohistorical Interpretation |url=https://www.jstor.org/stable/20704081 |journal=The Journal of the Polynesian Society |volume=72 |issue=1 |pages=3–68 |issn=0032-4000}}</ref>{{Citation needed|date=October 2023}} === مذهب === [[فائل:Kiribati(008).JPG|thumb|بيٽيو ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] {{Further|ڪِريباتي ۾ مذهب}} [[عيسائيت]] ڪِريباتي جو مکيه مذهب آهي. ملڪ جي ڏورانهين جاگرافيائي حالت ۽ 19هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين يورپين جي نمايان موجودگي نه هجڻ سبب عيسائيت نسبتاً دير سان [[مبلغ|مبلغن]] وسيلي هتي پهتي. آباديءَ جي اڪثريت [[ڪِريباتي ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (58.9 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ ٻن وڏن پروٽيسٽنٽ فرقن، [[ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ]] (8.4 سيڪڙو) ۽ [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ]] (21.2 سيڪڙو)، جو گڏيل حصو 29.6 سيڪڙو آهي. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا پيروڪار 5.6 سيڪڙو، [[ڪِريباتي ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] جا 2.1 سيڪڙو ۽ [[سيونٿ ڊي ايڊوينٽسٽ چرچ]] جا 2.1 سيڪڙو آهن. [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]]، [[يهوواه جا شاهد]] ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جو گڏيل حصو 2 سيڪڙو کان گهٽ آهي؛ اهي انگ 2020ع جي آدمشماريءَ مطابق آهن.<ref name="Census 2020"/><ref>{{cite web |title=Religious freedom in Kiribati |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238302#wrapper |access-date=10 August 2022}}</ref> === صحت === {{See also|اوشيانا ۾ اسپتالن جي فهرست#ڪِريباتي}} [[فائل:Prevalence Of Obesity In The Adult Population, Top Countries (2016).svg|thumb|upright=2|بالغ آباديءَ ۾ ٿولهه جي شرح رکندڙ مٿيان ملڪ (2016ع)؛ ڪِريباتي دنيا ۾ ستين نمبر تي هو.]] [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽ]]، جتي ڪِريباتي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ علائقن مان آهن. هتي [[آسمان ڇهندڙ عمارت|آسمان ڇهندڙ عمارتن]] يا ٻين روايتي گهڻي گهاٽائي وارين رهائشي عمارتن جي غيرموجودگي باوجود آباديءَ جي گهاٽائي هانگ ڪانگ يا سنگاپور جهڙن شهرن سان ڀيٽي وئي آهي. آباديءَ جي اهڙي گهڻائي وڏي مقدار ۾ آلودگي پيدا ڪري ٿي، جيڪا زندگيءَ جي معيار ۽ عمر تي منفي اثر وجهي ٿي. صفائي ۽ پاڻي صاف ڪرڻ جي ناڪافي نظام، ائٽولن جي [[پاڻيءَ جو لينس|تازي پاڻيءَ جي لينس]] جي نزاڪت ۽ موسمي تبديليءَ سبب رڳو لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو ماڻهن کي صاف پاڻي تائين رسائي حاصل آهي. پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماريون ٻيٽن تي هڪ اهم صحت جو مسئلو آهن. ناقص صفائيءَ سبب اکين جي پردي جي سوزش، دستن، پيچش ۽ فنگس جي انفيڪشن جا ڪيس وڌيا آهن. ڪِريباتي دنيا ۾ تماڪ ڇڪڻ جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي 54 کان 57 سيڪڙو آباديءَ بابت تماڪ ڇڪڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |title=Number of smokers up by 35 million in 30 years, study finds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Number-of-smokers-up-by-35-million-in-30-years-study-finds/articleshow/28530274.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=8 January 2014}}</ref> تماڪ ڇڪڻ ۽ ٻين [[طرز زندگيءَ جون بيماريون|طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل بيمارين]]، جهڙوڪ [[قسم 2 ذيابيطس]]،<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/kiribati/kiribati-remote-island-nation-faces-triple-threat-health|title=Kiribati: The remote island nation faces a triple threat to health|website=ReliefWeb|date=16 May 2023}}</ref> سبب ٻيٽن تي عضوا ڪٽڻ جي عملن ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي آهي، ۽ ڪجهه سالن اندر انهن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو.{{Citation needed|date=October 2023}} انهن حالتن جي نتيجي ۾ ڪِريباتي ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 68.46 سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/KIR/kiribati/life-expectancy|title = Kiribati Life Expectancy 1950-2021}}</ref> ٻين ذريعن موجب اها 66.9 سال آهي، جنهن مطابق ڪِريباتي اوشيانا جي 20 ملڪن مان متوقع عمر جي لحاظ کان آخري نمبر تي آهي. مردن لاءِ متوقع عمر 64.3 سال ۽ عورتن لاءِ 69.5 سال آهي، جڏهن تہ ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 41 موت آهي.<ref name="IMF 2011"/> ملڪ ۾ [[تپ دق]] پڻ موجود آهي، جنهن جا هر سال في 100,000 ماڻهن تي 365 ڪيس رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Kiribati—TB Country Profile |url=http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |publisher=World Health Organization |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100713063006/http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |archive-date=13 July 2010 |url-status=dead}}</ref> 2006ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ قوت خريد جي برابريءَ موجب في ماڻهو 268 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web |url = http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_KIR.html |title = Human Development Report 2009 – Kiribati |publisher = Hdrstats.undp.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 1990ع کان 2007ع تائين هر 100,000 ماڻهن لاءِ 23 ڊاڪٽر موجود هئا.<ref>{{cite web |url = http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110611161258/http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-date = 11 June 2011 |title = Public Health: Physicians per 100,000 people |publisher = Earthtrends.wri.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 2006ع ۾ ڪيوبا جي ڊاڪٽرن جي اچڻ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url = https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/171387/cuban-doctors-reduce-kiribati-infant-mortality-rate-by-80-percent |title = Cuban doctors reduce Kiribati infant mortality rate by 80 percent |last=Meetai |first= Airam |publisher = Rnzi.com |date = 19 July 2007 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> صحت جا گهڻا مسئلا اڌ ڪچي سامونڊي خوراڪ جي استعمال، خوراڪ محفوظ رکڻ جي محدود سهولتن ۽ تازي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ بيڪٽيريا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ٻيٽ جي لحاظ کان هر سال آباديءَ جي 1 کان 7 سيڪڙو ماڻهن جو [[خوراڪ جي زهريت]] سبب اسپتالن ۾ علاج ڪيو ويندو هو. 20هين صديءَ جي آخر ۾ جديديت ۽ مختلف ثقافتن جي وڌندڙ رابطي سان غير صحتمند خوراڪ ۽ طرز زندگي، خاص طور نوجوانن ۾ گهڻو تماڪ ڇڪڻ، ۽ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] سميت ٻاهران ايندڙ انفيڪشن جهڙا نوان صحت جا مسئلا پيدا ٿيا.{{sfn|Thomas|2003|pp=8–9}} تازو پاڻي ڪِريباتي لاءِ اڃا بہ هڪ اهم مسئلو آهي. خشڪ موسم (''اومائياڪي'') دوران مينهن جو پاڻي ذخيرو ڪندڙ ٽانڪين بدران زمين هيٺان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کوٽائي ڪئي ويندي آهي. تازن سالن ۾ اومائياڪي جو مدو معمول کان وڌيڪ ڊگهو رهيو آهي، جنهن سبب زير زمين پاڻيءَ جي سطح هيٺان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻو پيو آهي. ان سان پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين ۾ واڌ ٿي آهي ۽ ملڪ جا صحت جا مسئلا وڌيڪ شديد ٿيا آهن.<ref>{{cite web |title=Fresh water supply |url=http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |website=Climate Change |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930035644/http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس ميژرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-18 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> جي جائزي موجب، ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکندي [[صحت جو حق|صحت جي حق]] بابت ان معيار جو 77.2 سيڪڙو پورو ڪري ٿو، جيڪو ان کان متوقع آهي.<ref name=":0">{{cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |url-status=dead }}</ref> ٻارن جي صحت جي حق بابت ملڪ پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي بنياد تي متوقع معيار جو 93.8 سيڪڙو حاصل ڪري ٿو.<ref name=":0" /> بالغ آباديءَ جي صحت جي حق بابت اهو انگ 92.2 سيڪڙو آهي.<ref name=":0" /> توليدي صحت جي حق جي جائزي ۾ ڪِريباتي کي "تمام خراب" درجي ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ موجود وسيلن ۽ آمدنيءَ جي بنياد تي حڪومت متوقع معيار جو رڳو 45.5 سيڪڙو پورو ڪري ٿي.<ref name=":0" /> === تعليم === {{further|ڪِريباتي ۾ تعليم}} [[فائل:University of South Pacific, Kiribati Campus.jpg|thumb|[[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو ڪِريباتي ڪيمپس]] پرائمري تعليم ڇهن سالن جي عمر کان شروع ٿيندڙ پهرين نون سالن لاءِ مفت ۽ لازمي آهي.<ref>{{cite web |first= |date=31 May 2022 |title=Education in Kiribati |url=https://www.commonwealthofnations.org/sectors-kiribati/education/ |access-date=31 May 2022 |website=Commonwealth of Nations}}</ref> مشنري اسڪولن کي آهستي آهستي سرڪاري پرائمري اسڪولن جي نظام ۾ شامل ڪيو پيو وڃي. اعليٰ تعليم پڻ وڌي رهي آهي؛ شاگرد فني، استادن جي تربيت يا سامونڊي شعبن ۾ سکيا حاصل ڪري سگهن ٿا يا ٻين ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="US State Dept"/> ٻاهرين ملڪ پڙهڻ وارن شاگردن مان گهڻا [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ فجي ويا آهن، جڏهن تہ طبي تعليم مڪمل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد آسٽريليا، نيوزيلينڊ يا ڪيوبا موڪليا ويا آهن.<ref>{{cite news |title=I-Kiribati students perform well in Cuba. |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |access-date=23 July 2020 |work=Pacific Islands Broadcasting Association |date=24 December 2007 |via=HighBeam Research |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501140253/http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |archive-date=1 May 2013}}</ref> تعليمي نظام هن ريت ترتيب ڏنل آهي: * 1 کان 5 سالن جي عمر تائين اڳ-پرائمري تعليم؛ * 6 کان 11 سالن جي عمر تائين پرائمري اسڪول، درجو 1 کان 6؛ * 12 کان 14 سالن جي عمر تائين جونيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 1 کان 3؛ * 15 کان 18 سالن جي عمر تائين سينيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 4 کان 7. [[ڪِريباتي جي تعليم واري وزارت]] ملڪ ۾ تعليم جي ذميوار وزارت آهي. سرڪاري هاءِ اسڪولن ۾ [[ڪنگ جارج پنجون ۽ ايلين برناچي اسڪول]]، ''تابيتوئيا اتر سينيئر سيڪنڊري اسڪول'' ۽ ''ميلائنگي تابائي سيڪنڊري اسڪول'' شامل آهن. تيرهن هاءِ اسڪول عيسائي چرچن جي انتظام هيٺ هلن ٿا.<ref>{{cite web |title=English Language Trainer (of Trainers/ Teachers) |url=https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |pages=6–7 |website=Volunteer Service Abroad (Te Tūao Tāwāhi) |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162000/https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |archive-date=6 July 2018 |date=12 March 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو [[ٽي اورا ريڪي]] ۾ هڪ ڪيمپس آهي، جيڪو فاصلاتي ۽ لچڪدار تعليم فراهم ڪرڻ سان گڏ ٻين ڪيمپسن تي سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما ۽ ڊگري پروگرامن ۾ داخلا لاءِ تياريءَ واري تعليم پڻ مهيا ڪري ٿو. ڪِريباتي جا ٻيا اهم تعليمي ۽ تربيتي ادارا هي آهن: * بيٽيو ۾ [[سامونڊي تربيتي مرڪز]]؛ * ڪِريباتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي؛ * ڪِريباتي فشريز ٽريننگ سينٽر؛ * ڪِريباتي اسڪول آف نرسنگ؛ * ڪِريباتي پوليس اڪيڊمي؛ * ڪِريباتي ٽيچرس ڪاليج.<ref>{{cite web |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/financing-of-tvet-in-kiribati.pdf |title=Research into the Financing of Technical and Vocational Education and Training (TVET) in the Pacific |series=Kiribati Country Report |date=August 2014 |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |last1=Majumder |first1=Prabir |last2=Tearo |first2=Teweiariki |access-date=20 August 2021 }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ملڪ|اوشيانيا|ٻيٽ }} * [[ڪِريباتي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]] * [[ڪِريباتي جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} == ڪتابيات == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}. * {{cite book |last1=Ellis |first1=Albert F. |title=Ocean Island and Nauru; Their Story |year=1935 |publisher=Angus and Robertson |location=Sydney, Australia |oclc=3444055 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=A Pattern of Islands |orig-year=1952 |year=1981 |publisher=[[پينگوئن بڪس]] |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-GriPatt.html |access-date=16 October 2011 |isbn=978-1-906011-45-1 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=Tungaru Traditions: Writings on the Atoll Culture of the Gilbert Islands |publisher=University of Hawaii Press |series=Penguin Travel Library |year=1989 |isbn=978-0-8248-1217-1}} * {{cite book |last1= Koch |first1= Gerd (translated by Guy Slater)|title=The Material Culture of Kiribati|year=1986 |publisher= University of the South Pacific|location=Suva |isbn=9789820200081 }} * {{cite book |title=Te Rikitianere ni baibara, ae te boki ni kaoti nanon taeka ianena aika 376 aika n te baibara ni kiribati: ma te kankaotanti ae karako |trans-title=Gilbert Islands Bible dictionary, and pocket concordance of proper names and contents of the Bible |publisher=E katauraoaki irouni beiñam |url=https://books.google.com/books?id=ibMUAAAAYAAJ |year=1895 |location=Honolulu |ref={{harvid|HBM|1895}} }} * {{cite book |last1=Macdonald |first1=Barrie |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu |date=1982 |publisher=Australian National University Press |url=https://books.google.com/books?id=_FwTAQAAIAAJ |isbn=9789820203358 |via=Google Books}} * {{cite book |last1=Moseley |first1=William G. |title=An Introduction to Human-Environment Geography: Local Dynamics and Global Processes |publisher=Wiley-Blackwell |year=2014 |isbn=978-1-4051-8932-3 }} * {{cite book |last1=Piciocchi |first1=Alice |title=Kiribati: cronache illustrate da una terra (s)perduta |year=2016|publisher=24 ORE Cultura |location=Milan, Italy |isbn=978-88-6648-307-6}} (فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ) * {{cite book |last1=Sabatier |first1=Ernest |title=Dictionnaire gilbertin-français |date=1954 |publisher=Mission of the Sacred Heart}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Harold Thornton |title=Geologic Setting of the Fossil Goose Bones Found on Molokai Island, Hawaii|url=https://books.google.com/books?id=lbe0AAAAIAAJ&q=kamea+Gilbertese|year=1973|publisher=Bernice P. Bishop Museum|quote=ڪتي لاءِ ملايو-پولينيسي اصطلاح ''تي ڪِري'' ۽ سوئر لاءِ ''تي بواڪا'' گلبرٽي لفظن جي فهرستن ۾ ملن ٿا، پر عام استعمال ۾ ڪتي کي اڪثر ''تي ڪاميا'' ("come here" مان نڪتل) سڏيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سوئر کي رڳو ''تي بيڪي'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.}} * {{cite book |last1=Stevenson |first1=Robert Louis |title=In the South Seas |date=1896}} * {{cite journal |last1=Thomas |first1=Frank R. |year=2003 |url=https://www.sil.si.edu/DigitalCollections/AtollResearchBulletin/issues/00501.pdf |title=Kiribati: 'Some aspects of human ecology,' forty years later |journal=Atoll Research Bulletin |volume=501 |pages=1–40 |doi=10.5479/si.00775630.501.1 }} * {{cite book |last1=Troost |first1=J. Maarten |title=The Sex Lives of Cannibals |date=8 June 2004 |publisher=Broadway Books |isbn=978-0-76-791530-4}} * {{cite book |last= Walsh |first= Michael Ravell |date= 2020 |title= A History of Kiribati: From the Earliest Times to the 40th Anniversary of the Republic |page= |isbn=9-79869535-895-7 }} * {{cite book |last1=Whincup |first1=Joan |last2=Whincup |first2=Tony |title=Akekeia! Traditional dance in Kiribati |date=2001 |location=Wellington, NZ |publisher=none}}{{self-published source|date=September 2023}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Maslyn |last2=Macdonald |first2=Barrie |title=The Phosphateers: A History of the British Phosphate Commissioners and the Christmas Island Phosphate Commission |year=1985 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0-522-84302-6}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|auto=1|voy=Kiribati}} * [https://www.worldmaps.info/maps/high/KI/ki.jpg ڪِريباتي جو نقشو]، ورلڊ ميپس تان * [http://www.kiribatitourism.gov.ki/ ڪِريباتي قومي سياحت آفيس] * [http://www.parliament.gov.ki/ ڪِريباتي جي پارليامينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=6 July 2011 }} * [http://www.climate.gov.ki/ ڪِريباتي قومي موسمياتي تبديلي پورٽل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |date=2 February 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20090506023409/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kiribati.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (6 مئي 2009ع تي محفوظ ڪيل) === عام معلومات === * [https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ ڪِريباتي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607085059/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kiribati.htm ڪِريباتي]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تان (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16431122 ڪِريباتي]، [[بي بي سي نيوز]] تان * {{wikiatlas|Kiribati}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20191203203818/http://www.phoenixislands.org/ فينڪس ٻيٽن جو محفوظ علائقو]}} * [https://web.archive.org/web/20120114110615/http://www.history.navy.mil/ac/exploration/wilkes/wilkes.html نمائش: الفرڊ اگيٽ ڪليڪشن: گڏيل آمريڪي رياستن جي ڳولا مهم، 1838ع–1842ع]، نيوي آرٽ گيلري تان (14 جنوري 2012ع تي محفوظ ڪيل) * [https://kiribati-data.sprep.org/dataset/birds-kiribati ڪِريباتي جا پکي]، [[ڪنزرويشن انٽرنيشنل]] تان {{Kiribati topics}}{{Years in Kiribati}}{{Kiribati geography}} {{Countries and territories of Oceania}} {{The Commonwealth}} {{Pacific Islands Forum (PIF)}} {{Authority control}} {{Coord|1|25|N|173|00|E|display=title}} [[زمرو:ڪِريباتي| ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جي ملڪن جون جمهوريائون]] [[زمرو:مائڪرونيشيا جا ملڪ]] [[زمرو:اوشيانيا جا ملڪ]] [[زمرو:برطانوي اولهه پئسفڪ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ٻيٽن وارا ملڪ]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ننڍيون ٻيٽ ترقي پذير رياستون]] [[زمرو:1979ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ٻي عالمي جنگ جا ماڳ]] [[زمرو:اوشيانيا ۾ 1979ع جون قيامون]] o8jga6pm4f3omaoh7rev89f87u3ba08 415235 415234 2026-09-27T20:30:54Z Intisar Ali 8681 415235 wikitext text/x-wiki {{Short description|وچ پئسفڪ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي مشتمل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪِريباتي | common_name = ڪِريباتي | native_name = {{native name|gil|Ribaberiki Kiribati}} | image_flag = Flag of Kiribati.svg | image_coat = Coat of arms of Kiribati.svg | national_motto = Te Mauri, te Raoi ao te Tabomoa ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"صحت، امن ۽ خوشحالي" | national_anthem = [[ڪُنان ڪِريباتي]] ([[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]])<br />"ڪِريباتي جو گيت"{{parabr}}{{center|[[فائل:Kiribati Anthem Performed by US Navy Band.oga]]}} | image_map = Kiribati on the globe (Polynesia centered).svg | image_map2 = | capital = [[تاراوا]]<ref>{{cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Offic - "The capital of Kiribati is Tarawa, an atoll in the Gilbert Islands."}}</ref> | largest_city = capital | coordinates = {{coord|1|28|N|173|2|E|type:city_region:KI}} | official_languages = {{hlist|[[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{plainlist| * 95.7% [[ڪِريباتي جي آبادي|گلبرٽي]] * 4.3% ٻيا<ref name="Census 2020"/>}} | ethnic_groups_year = 2020ع جي آدمشماري | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |{{Tree list}} * 96.2% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|عيسائيت]] ** 58.9% [[ڪِريباتي ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ چرچ]] ** 21.2% [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ|يونائٽنگ چرچ]] ** 16.1% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |2.1% [[ڪِريباتي ۾ بهائي مذهب|بهائي مذهب]] |1.7% [[ڪِريباتي ۾ مذهب|ٻيا]] / [[لامذهبيت|ڪو بہ نہ]]<ref name="Census 2020">{{cite book |title=Kiribati Census 2020 |url=https://nso.gov.ki/download/146/2020-census/1965/population-and-housing-census-report-2020 |access-date=21 June 2022}}</ref> }} | religion_year = 2020ع جي آدمشماري | demonym = [[مائڪرونيشيائي ماڻهو#ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] | government_type = وحداني [[انتظامي صدر سان پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[تانيتي مامائو]] | leader_title2 = [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[تيئوا تواتو]] | leader_title3 = [[ڪِريباتي اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر|اسيمبلي جي ايوان جو اسپيڪر]] | leader_name3 = [[ولي ٽوڪاٽاڪي]] | legislature = [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|اسيمبلي جو ايوان]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | sovereignty_note = | established_event1 = آزادي حاصل ڪئي | established_date1 = 12 جولاءِ 1979ع | established_event2 = [[تاراوا جو معاهدو]] | established_date2 = 20 سيپٽمبر 1979ع | area_km2 = 811.19<ref name="facts">{{cite news |author=<!--not stated--> |title=Kiribati profile – Facts |url=http://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-16431215/ |publisher=[[بي بي سي نيوز]] |date=23 May 2013 |access-date=23 July 2020}}</ref> | area_rank = 172هون | percent_water = | population_estimate = 138,000<ref>{{cite web |title=Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/#people-and-society |url-status=dead |access-date=5 May 2026 |website=cia.gov|archive-date=2026-01-16}}</ref> | population_estimate_rank = 192هون | population_estimate_year = 2026ع | population_census_year = 2024ع | population_census = 119,438<ref>{{cite web |title=2024 Census |url=https://databank.worldbank.org/reports.aspx?source=2&country=KIR |publisher=Kiribati National Statistics Office – Ministry of Finance & Economic Development |access-date=17 August 2024}}</ref> | population_density_km2 = 170.37 | population_density_rank = 77هون | GDP_PPP = {{increase}} 543 ملين ڊالر | GDP_PPP_year = 2025ع | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 3,930 ڊالر<ref name="autogenerated3">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=826,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2024&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook database: April 2023 |date=April 2023 |accessdate=20 July 2023}}</ref> | GDP_nominal = {{increase}} 349 ملين ڊالر | GDP_nominal_year = 2025ع | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 2,520 ڊالر<ref name="autogenerated3"/> | Gini = 27.8 | Gini_year = 2019ع | Gini_change = | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |url-status=dead |archive-date=4 February 2021 |title=Gini Index coefficient|publisher=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]|access-date=24 September 2024}}</ref> | HDI_year = 2023ع | HDI_change = increase | HDI = 0.644 | HDI_ref = <ref>{{Cite web|date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024|url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/KIR|access-date=6 May 2025|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 140هون | currency = [[آسٽريلوي ڊالر]] ($)<ref>[[ڪِريباتي ڊالر]] سرڪاري ڪرنسي نہ آهي.</ref> | currency_code = AUD | utc_offset = [[UTC+12:00|+12]]، [[UTC+13:00|+13]]، [[UTC+14:00|+14]] | drives_on = کاٻي پاسي | calling_code = [[ڪِريباتي ۾ ٽيليفون نمبر|+686]] | cctld = [[.ki]] }} '''ڪِريباتي'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɪ|r|.|ə|.|ˈ|b|ɑː|t|.|i}}, {{IPAc-en|us|-|ˈ|b|æ|t|.|i}}, {{IPAc-en|uk|-|ˈ|b|ɑː|s}} {{IPAc-en|us|ˈ|k|ɪ|r|.|ɪ|.|b|æ|s|audio=en-us-Kiribati.ogg}};<ref name=wells-2008>{{cite book |editor-last=Wells |editor-first=John |editor-link=جان سي ويلز |title=Longman Pronunciation Dictionary |publisher=Pearson Longman |edition=3rd |year=2008 |isbn=978-1-4058-8118-0}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Kiribati |title=Kiribati |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=27 July 2010}} {{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/Kiribati |title=Kiribati: definition of Kiribati in Oxford dictionary (British & World English) |publisher=Oxford University Press |access-date=31 December 2014 |archive-date=27 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527071902/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/kiribati |url-status=dead}}</ref> {{IPA|gil|kiɾibas|lang}}.<br>جيتوڻيڪ انگريزيءَ ۾ {{IPAc-en|b|æ|s}} سان اچار جي سفارش ڪئي وڃي ٿي، جيڪو اصل گلبرٽي اچار جي وڌيڪ ويجهو آهي، پر عام انگريزي اچار گهڻو ڪري لفظ جي هِجي جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو.<ref name=wells-2008/>}} سرڪاري نالو '''جمهوريه ڪِريباتي'''،{{efn|{{langx|gil|Ribaberiki Kiribati}}<ref name=CIA>[https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ Kiribati]. ''The World Factbook''.</ref><ref name=r1>[https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-md* Publications Office — Interinstitutional style guide — Annex A5 — List of countries, territories and currencies]. Europa (web portal). Retrieved 28 January 2016.</ref><ref name="facts"/>}} [[اوشيانا]] جي وچ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۾ [[مائڪرونيشيا]] ۽ [[پولينشيا]] جي ذيلي علائقن ۾ پکڙيل هڪ [[ٻيٽن تي مشتمل ملڪ]] آهي. ملڪ [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن ۽ ٻين ٻيٽن]] ۽ هڪ ڏورانهين مٿي اڀريل مرجاني ٻيٽ [[بنابا]] تي مشتمل آهي.<ref>{{cite book| last=Goldberg |first=WM |title=Atolls of the world: Revisiting the original checklist (Atoll Research Bulletin no. 610) |date=2016 |url=http://opensi.si.edu/index.php/smithsonian/catalog/view/132/63/2179-1 }}</ref> ان جي ڪل خشڪيءَ جي ايراضي {{convert|811|km2|abbr=on}} آهي،<ref name="IMF 2011">{{cite web |title=Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url=https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher=International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date=24 May 2011 |access-date=4 October 2011 }}</ref> جيڪا {{convert|3441810|km2|sqmi|abbr=on}} سامونڊي علائقي ۾ پکڙيل آهي. ملڪ جا ٻيٽ اولهه ۾ بنابا کان اوڀر ۾ [[ڪِريتي ماتي]] تائين پکڙيل آهن ۽ [[خط استوا]] توڙي [[180هون نصف النهار|180هين نصف النهار]] کي پار ڪن ٿا. [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] ڪِريباتي جي چوڌاري ڦري گهڻو اوڀر طرف وڃي ٿي ۽ لڳ ڀڳ [[150هون اولهه نصف النهار|150° اولهه]] تائين پهچي ٿي. ان سبب ڪِريباتي جا انتهائي اوڀر وارا ٻيٽ، يعني هوائي جي ڏکڻ ۾ واقع ڏاکڻا [[لائين ٻيٽ]]، [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] واري ساڳئي تاريخ تي رهن ٿا ۽ دنيا جي سڀ کان اڳتي واري وقتي پٽي [[UTC+14:00|UTC+14]] ۾ اچن ٿا. ڪِريباتي جي مستقل آبادي 2026ع جي انگن موجب 138,000 کان ٿوري وڌيڪ آهي ۽ ان جو اڌ کان وڌيڪ حصو [[تاراوا]] تي رهي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Census Atlas 2022 {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/population/kiribati-census-atlas-2022/ |access-date=2026-05-09 |language=en-US}}</ref> [[ڪِريباتي جا ماڻهو|آءِ-ڪِريباتي]] ماڻهن جو هڪ نمايان حصو ملڪ کان ٻاهر بہ آباد آهي. انهن جي وڌندڙ پرڏيهي آباديءَ مان سڀ کان وڏي برادري غالباً [[نيوزيلينڊ ۾ ڪِريباتي جا ماڻهو|نيوزيلينڊ]] ۾ آهي. تاريخي طور وڌيڪ آباديءَ سبب آبادڪاريءَ جي منصوبن تحت [[سولومن ٻيٽ|سولومن ٻيٽن]] جي [[گيزو ٻيٽ|گيزو]] ۽ [[واگينا ٻيٽ|واگينا]] تي بہ ڪِريباتي جون برادريون قائم ٿيون، جڏهن تہ برطانيا ۽ آمريڪا ۾ شادين ۽ لڏپلاڻ ذريعي برادريون وجود ۾ آيون. تازن سالن جي مزدور لڏپلاڻ سبب آسٽريليا ۾ پڻ ڪِريباتي جي ماڻهن جي آبادي وڌي رهي آهي.<ref>{{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}</ref> آءِ-ڪِريباتي هڪ [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي قوم]] آهي، جيڪا [[گلبرٽي ٻولي]] ڳالهائي ٿي. گلبرٽ ٻيٽ هڪ ٻئي کان گهڻي حد تائين سياسي طور خودمختيار هئا ۽ ٻين ٻيٽن سان سندن ڪو گڏيل سياسي نظام نہ هو، تان جو 1892ع ۾ برطانيا انهن کي پنهنجي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو؛ ان وقت انهن جو فينڪس يا لائين ٻيٽن سان ڪو سياسي تعلق نہ هو. برطانوي راڄ جو خاتمو 1979ع ۾ ٿيو، جڏهن ڪِريباتي [[برطانيا]] کان آزادي حاصل ڪري هڪ [[خودمختيار رياست]] بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://islandsbusiness.com/events-calendar/kiribati-independence-day/ |title=Kiribati Independence Day |website=islandsbuisness.com |date=5 May 2026}}</ref> نئين خودمختيار ملڪ ۾ گلبرٽ، فينڪس ۽ لائين ٻيٽن سان گڏ بنابا پڻ شامل ٿيو.<ref>{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> گاديءَ جو هنڌ [[تاراوا]]،<ref>{{Cite web |title=About Kiribati – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarawa Island – Kiribati For Travellers – Kiribati National Tourism Office |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tarawa-island/ |access-date=2026-05-05 |language=en-US}}</ref> جيڪو هاڻي ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، ڪيترن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ ٻئي سان ڪيترن [[رابطي بند|رابطي بندن]] ذريعي ڳنڍيل آهن. اهي ٻيٽ [[تاراوا|تاراوا ائٽول]] جي لڳ ڀڳ اڌ ايراضيءَ تي پکڙيل آهن. آزاديءَ کان اڳ ملڪ [[فاسفيٽ]] برآمد ڪندو هو، پر بنابا جون کاڻيون هاڻي لڳ ڀڳ ختم ٿي چڪيون آهن ۽ معاشي طور قابلِ عمل نہ رهيون آهن. بنابا جي اصل رهاڪن جو وڏو حصو هاڻي [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي جلاوطنيءَ جهڙي حالت ۾ رهي ٿو، پر کين [[ڪِريباتي اسيمبلي جو ايوان|ڪِريباتي پارليامينٽ]] ۾ نمائندگي حاصل آهي. [[مڇيگيري]]، گذر سفر لاءِ زراعت ۽ [[کوپرو|کوپري]] جي برآمد ڪِريباتي جي معيشت جا اهم حصا آهن، خاص طور تاراوا کان ٻاهرين ٻيٽن تي. ڪِريباتي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ آهي ۽ ان جي حڪومت بنيادي ڍانچي ۽ ٻين منصوبن جي مالي مدد لاءِ پرڏيهي مڇيگيري ٻيڙين کان حاصل ٿيندڙ لائسنس فيسن ۽ بين الاقوامي مالي امداد تي وڏي حد تائين ڀاڙي ٿي. ڪيترائي خاندان عارضي يا گردشي مزدور مهاجرن، جهڙوڪ سامونڊي ملازمن، زرعي مزدورن ۽ شهري خدمتن جي ڪارڪنن، طرفان موڪليل رقم تي ڀاڙين ٿا. ماڻهو سرڪاري ۽ نجي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا يا واپاري دڪان ۽ ننڍا گڏيل ڪاروبار هلائين ٿا. حڪومت تاراوا ۾ بيروزگار ماڻهن ۽ وڏي عمر وارن شهرين کي پڻ مالي فائدا ڏئي ٿي.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category-kiribati.html |title=Least Developed Country Category: Kiribati Profile |website=un.org |date=19 March 2025}}</ref> ڪِريباتي [[پئسفڪ ڪميونٽي]]، [[دولت مشترڪه]]، [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]]، [[عالمي بئنڪ]] ۽ [[آفريقي، ڪيريبين ۽ پئسفڪ رياستن جي تنظيم]] جو ميمبر آهي ۽ 1999ع ۾ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>فيبروري 2021ع ۾ ڪِريباتي، [[مارشل ٻيٽ]]، [[نائورو]] ۽ [[مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون|مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن]] سان گڏ هڪ گڏيل بيان ۾ [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] مان نڪرڻ جو اعلان ڪيو هو، جنهن جو سبب فورم جي سيڪريٽري جنرل طور [[هينري پونا]] جي چونڊ بابت تڪرار هو.</ref><ref name=":2">{{cite web|date=9 February 2021|title=Five Micronesian countries leave Pacific Islands Forum|url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/436039/five-micronesian-countries-leave-pacific-islands-forum|access-date=9 February 2021|publisher=[[آر اين زيڊ]] }}</ref><ref name=":3">{{cite web|date=8 February 2021|title=Pacific Islands Forum in crisis as one-third of member nations quit|url=https://www.theguardian.com/world/2021/feb/09/pacific-islands-forum-in-crisis-as-one-third-of-member-nations-quit|access-date=9 February 2021|work=The Guardian}}</ref> گهٽ اوچائيءَ وارن [[ائٽول]] ۽ ٻين ٻيٽن تي مشتمل ملڪ هجڻ سبب ڪِريباتي [[ننڍن ٻيٽائي ملڪن تي موسمي تبديلي جا اثر|سامونڊي سطح ۾ واڌ ۽ موسمي تبديليءَ]] لاءِ انتهائي حساس آهي. ان سان گڏ ملڪ کي قديم زماني کان سونامي جو خطرو پڻ رهيو آهي. [[موسمي تبديليءَ ۾ گهٽتائي|موسمي تبديليءَ کي منهن ڏيڻ]] ڪِريباتي جي بين الاقوامي پاليسيءَ جو هڪ اهم حصو آهي ۽ ملڪ [[ننڍن ٻيٽائي رياستن جو اتحاد|ننڍن ٻيٽائي رياستن جي اتحاد]] جو ميمبر آهي. ڪِريباتي ۾ موسمي تبديلي ۽ انتهائي موسمي واقعن جي وڌيڪ بار بار ٿيڻ جي اڳڪٿي ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ موجود سماجي، معاشي ۽ ماحولياتي دٻاءَ پڻ وڌي رهيا آهن.<ref>{{cite web |author=Office of te Beretetenti |title=Climate change issues |url=https://www.president.gov.ki/component/sppagebuilder/?view=page&id=67}}</ref> == نالي جو بڻ ۽ اچار == ڪِريباتي جو اچار {{IPAc-en|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ [[گلبرٽي ٻولي]] ۾ {{lang|gil|-ti}} جو آواز {{IPAblink|s}} جي برابر آهي.<ref>{{Cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.commonwealthofnations.org/country/kiribati/ |access-date=2023-10-06 |publisher=[[دولت مشترڪه جون قومون]] |language=en-GB }}</ref> ساڳيءَ ريت ملڪ جي ماڻهن لاءِ استعمال ٿيندڙ نالي ''آءِ-ڪِريباتي'' جو اچار {{IPAc-en|iː|ˈ|k|ɪr|ɪ|b|æ|s}} {{respell|ee|KIRR|i|bass}} ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=i-Kiribati |url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/i-kiribati |work=[[آڪسفورڊ لرنرز ڊڪشنريز]] }}</ref> [[فائل:FMIB 53006 Gilbert or Kingsmill Islands.jpeg|thumb|گلبرٽ يا ڪنگزمل ٻيٽن جو 1890ع وارو نقشو.]] ''ڪِريباتي'' نالو 1979ع ۾ ملڪ جي آزاديءَ وقت اختيار ڪيو ويو. اهو ملڪ جي مکيه ٻيٽن جي سلسلي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] جي انگريزي نالي ''Gilberts'' جو گلبرٽي ٻوليءَ وارو روپ آهي.<ref>{{cite book |author=Reilly Ridgell |title=Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia |edition=3rd |location=[[هونولولو]] |publisher=[[Bess Press]] |year=1995 |page=95 }}</ref> لڳ ڀڳ 1820ع ۾ روسي ائڊمرل [[آدم يوهان فان ڪروزنسٽرن|آدم فان ڪروزنسٽرن]]<ref>سندس شروعاتي ۽ اهم ''Atlas de l'Océan pacifique'' (1824–27ع) ۾.</ref> ۽ فرانسيسي ڪپتان [[لوئي-ازيدور ڊوپيري|لوئي ڊوپيري]]<ref>{{lang|fr|Voyage autour du monde exécuté par ordre du roi, sur la corvette de Sa Majesté, {{noitalic|La Coquille}}, pendant les années 1822, 1823, 1824 et 1825...}}, Paris, [[Arthus-Bertrand]], 1826–1830.</ref> انهن ٻيٽن کي برطانوي سامونڊي ڪپتان [[ٿامس گلبرٽ|ٿامس گلبرٽ]] جي نالي پٺيان فرانسيسي ۾ ''îles Gilbert''، يعني "گلبرٽ ٻيٽ"، نالو ڏنو. ٿامس گلبرٽ ۽ ڪپتان [[جان مارشل|جان مارشل]] 1788ع ۾ [[پورٽ جيڪسن]] کان [[ڪينٽن]] ڏانهن "ٻاهرئين لنگهه" واري سامونڊي رستي جي نقشه سازي ڪندي انهن مان ڪجهه ٻيٽ ڏٺا هئا.<ref name="jps.auckland.ac.nz">{{cite journal |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70%2C_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific%2C_by_H._E._Maude%2C_p_67-111/p1 |author-link=هينري ايوانز موڊ |last=Maude |first=H. E. |title=Post-Spanish discoveries in the central Pacific |journal=The Journal of the Polynesian Society |date=1961 |volume=70 |number=1 |pages=67–111 |access-date=29 July 2020 |archive-date=27 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1 |url-status=dead }}</ref>{{sfn|Macdonald|1982}}<ref name=LifeMagazine1944-05-22>{{cite news |url=https://books.google.com/books?id=bk8EAAAAMBAJ&pg=PA91 |title=The Gilberts & Marshalls: A distinguished historian recalls the past of two recently captured pacific groups |magazine=[[لائيف]] |date=22 May 1944 |author=Samuel Eliot Morison |access-date=14 October 2009 |author-link=سيموئل ايليٽ موريسن }}</ref> فان ڪروزنسٽرن ۽ ڊوپيري ٻنهي جا نقشا 1824ع ۾ شايع ٿيا ۽ فرانسيسي ٻوليءَ ۾ لکيل هئا.<ref>{{cite journal |last1=Douglas |first1=Bronwen |last2=Govor |first2=Elena |title=Eponymy, Encounters, and Local Knowledge in Russian Place Naming in the Pacific Islands, 1804–1830 |journal=The Historical Journal |date=September 2019 |volume=62 |issue=3 |pages=709–740 |doi=10.1017/S0018246X19000013 |url=http://dx.doi.org/10.1017/S0018246X19000013 |language=en |issn=0018-246X|hdl=1885/176991 |hdl-access=free }}</ref> فرانسيسي ٻوليءَ ۾ اترين ٻيٽن کي ان وقت تائين {{lang|fr|îles Mulgrave}} سڏيو ويندو هو ۽ [[نڪونائو|بائرن ٻيٽ]] انهن جو حصو نہ هو. انگريزيءَ ۾ 19هين صديءَ دوران هن ٻيٽن جي سلسلي، خاص طور ان جي ڏاکڻي حصي، کي اڪثر ''ڪنگزملز'' چيو ويندو هو، جيتوڻيڪ ''گلبرٽ ٻيٽ'' جو نالو بہ آهستي آهستي وڌيڪ استعمال ٿيڻ لڳو. اهو نالو [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي مقصدن لاءِ 1877ع جي اولهه پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۽ 1893ع جي پئسفڪ آرڊر-اِن-ڪائونسل ۾ پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=The Pacific Order, 1893 |url=http://www.paclii.org/sb/legis/sb-uk_act/po189395.rtf |publisher=Pacific Islands Legal Information Institute |access-date=23 July 2020 |year=1893}}</ref> ''گلبرٽ'' نالو، جيڪو 1892ع کان برطانوي محافظتي علائقي جي نالي ۾ اڳ ئي شامل هو، 1916ع کان سڄي [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني]] جي نالي جو حصو بڻيو ۽ 1976ع ۾ ايلس ٻيٽن جي الڳ ملڪ [[تووالو]] بڻجڻ کان پوءِ بہ برقرار رهيو. گلبرٽي ٻوليءَ ۾ ''گلبرٽس'' جي هِجي {{lang|gil|Kiribati}} گلبرٽي ٻوليءَ ۾ مشنرين پاران تيار ڪيل ڪتابن ۾ ملي ٿي، پر اتي ان جو مطلب گلبرٽي، يعني [[نسبتي نالو]] ۽ ٻولي، هو (مثال طور هوائيئن بورڊ آف مشنريز، 1895ع ڏسو).{{sfn|HBM|1895}} ملڪ جي مقامي نالي طور ''Kiribati'' لفظ جو لغت ۾ پهريون ذڪر 1952ع ۾ [[ارنسٽ ساباتيي]] پنهنجي جامع {{lang|fr|Dictionnaire gilbertin–français}} ۾ قلمبند ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sabatier, Ernest 1954 |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/536942 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> اصل گلبرٽ ٻيٽن لاءِ عام طور تجويز ڪيل مقامي نالو {{lang|gil|Tungaru}} آهي (مثال طور [[ارنسٽ ساباتيي]]، 1952–1953ع، يا [[آرٿر گريمبل]]، 1989ع ڏسو{{sfn|Grimble|1989}}). گلبرٽس لاءِ ''ڪِريباتي'' وارو روپ نئين آزاد رياست جي سرڪاري نالي طور وڏي وزير سر [[ايريميا تابائي]] ۽ سندس [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ اهو جديد نالو سمجهيو ويو،<ref name=cind/> ۽ ان سان ٽنگارو، يعني گلبرٽ ٻيٽن جي سلسلي کان ٻاهر وارن ٻيٽن، جهڙوڪ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين ٻيٽن]]، جي ملڪ ۾ شموليت کي پڻ ظاهر ڪرڻ مقصود هو.{{sfn|Sabatier|1954}}{{efn|{{harvp|Sabatier|1954}} موجب ''ڪِريباتي'' اڳ ئي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني جي سڄي گلبرٽ ضلعي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو.}}<ref name="auto1"/> == تاريخ == {{main|ڪِريباتي جي تاريخ}} [[فائل:Tabiteuean warriors of the Gilberts Islands, about 1840.png|thumb|[[تابيتيئوا]] جا گلبرٽي جنگجو، [[شارڪ جي ڏندن وارا هٿيار|شارڪ جي ڏندن وارن هٿيارن]] سان، {{circa|1841}}]] === شروعاتي تاريخ === اهو علائقو، جيڪو اڄ ڪِريباتي سڏجي ٿو، 3000 ق.م.<ref name=cind>Macdonald, Barrie (2001) ''Cinderellas of the Empire: towards a history of Kiribati and Tuvalu'', Institute of Pacific Studies, [[يونيورسٽي آف دي سائوٿ پئسفڪ]]، سووا، فجي، {{ISBN|982-02-0335-X}}, p. 1</ref> کان 1300ع جي وچ واري ڪنهن دور کان، اتر کان ڏکڻ ۾ سڀ کان ڏاکڻي [[نوئي ائٽول|نوئي]] تائين، ساڳي [[اوشياني ٻوليون|اوشياني ٻولي]] ڳالهائيندڙ [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جي آباديءَ هيٺ رهيو آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=5}} هي علائقو مڪمل طور دنيا کان الڳ نہ هو؛ بعد ۾ [[ساموئا]]، [[ٽونگا]] ۽ [[فجي]] کان آيل سامونڊي مسافرن ترتيبوار [[پولينشيا|پولينشيائي]] ۽ [[ميلانيشيا|ميلانيشيائي]] ثقافت جا ڪجهه عنصر هتي متعارف ڪرايا. ٻيٽن جي ماڻهن وچ ۾ شاديون ۽ وڏي پيماني تي سامونڊي آمدرفت ثقافتي اختلافن کي گهٽائيندي رهي ۽ نتيجي ۾ ثقافتي هڪجهڙائيءَ جو نمايان درجو پيدا ٿيو.<ref name=brit/><ref>{{cite web |title=Background Note: Kiribati |url=http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |website=Ministry of Finance and Economic Development |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091014051525/http://www.mfep.gov.ki/Facts%20and%20Background.htm |archive-date=14 October 2009 |url-status=dead}}</ref> مقامي زباني تاريخ جا ڄاڻو، خاص طور روايتي قصن جا محافظ، بيان ڪن ٿا تہ هن علائقي ۾ سڀ کان پهرين [[ميلانيشيا]] کان آيل سامونڊي ماڻهن جو هڪ گروهه آباد ٿيو، جن کي ڪاري رنگت، گهنڊيدار وارن ۽ ننڍي قد وارا بيان ڪيو ويو آهي. بعد ۾ انهن [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] وٽ اولهه کان شروعاتي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي]] سامونڊي مسافر پهتا، جن جي اصل جاءِ کي ماتانگ چيو ويندو هو ۽ زباني روايتن ۾ کين ڊگهي قد ۽ هلڪي رنگت وارا بيان ڪيو ويو آهي. [[فائل:Makin Islander.jpg|thumb|[[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] جي هڪ مقامي رهواسيءَ جو خاڪو، جيڪو [[الفريڊ ٿامس اگيٽ]] 1841ع ۾ ٺاهيو.]] تقريباً 1300ع ڌاري [[ساموئا]] مان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ گلبرٽي ماڻهن جي گهڻائيءَ جي نسلي ورثي ۾ پولينيشيائي عنصر شامل ٿيا.<ref>{{cite web |title=DNA offers a new look at how Polynesia was settled |url=https://www.sciencenews.org/article/dna-genetics-how-polynesia-settled-migration-islands-pacific-ocean |website=ScienceNews |date=22 September 2021 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Study gives Polynesia migrations new timelines |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/194538/study-gives-polynesia-migrations-new-timelinesn |website=rnz.co.nz |date=28 December 2010 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Evolutionary history of modern Samoans |date=2020 |pmc=7196816 |language=en |last1=Harris |first1=D. N. |last2=Kessler |first2=M. D. |last3=Shetty |first3=A. C. |last4=Weeks |first4=D. E. |last5=Minster |first5=R. L. |last6=Browning |first6=S. |last7=Cochrane |first7=E. E. |last8=Deka |first8=R. |last9=Hawley |first9=N. L. |last10=Reupena |first10=M. S. |last11=Naseri |first11=T. |author12=Trans-Omics for Precision Medicine (TOPMed) Consortium |author13=TOPMed Population Genetics Working Group |last14=McGarvey |first14=S. T. |last15=O'Connor |first15=T. D. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=117 |issue=17 |pages=9458–9465 |doi=10.1073/pnas.1913157117 |doi-access=free |pmid=32291332 |bibcode=2020PNAS..117.9458H }}</ref> انهن ساموئن بعد ۾ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] ۽ ثقافت جا نمايان عنصر آندا، پنهنجين ساموئن روايتن جي بنياد تي قبيلا قائم ڪيا ۽ آهستي آهستي ڪِريباتي ۾ اڳ ئي موجود مقامي قبيلن ۽ طاقتور گروهن سان ملي ويا. تقريباً 15هين صديءَ ڌاري اترين ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري سردارن (''uea'') جي حڪمراني هئي، ۽ وچين توڙي ڏاکڻن ٻيٽن، جتي گهڻو ڪري بزرگن جي مجلس (''unimwaane'') حڪمراني ڪندي هئي، وچ ۾ حڪومتي نظامن جا نمايان اختلاف پيدا ٿي چڪا هئا. [[تابيتيئوا]] شايد واحد استثنا هو، ڇاڪاڻ تہ اهو واحد ٻيٽ ڄاتو وڃي ٿو، جنهن روايتي [[مساوات پسندي|مساوات پسند]] سماج برقرار رکيو.<ref>{{cite web |title=Tabiteuea Island |url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/islands-to-explore/tabiteuea-island/ |website=kiribatitourism.gov.ki |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref><ref>{{cite journal |title=Tabiteuea North: its Social and Economic Organisation |url=https://ir.wgtn.ac.nz/items/7f332ba9-c7b3-4ed4-b00c-1a2a3409a418 |website=Victoria University of Wellington |date=1975 |language=en |access-date=8 May 2025 |last1=Geddes |first1=William Harold }}</ref> تابيتيئوا نالو بنيادي اصطلاح ''Tabu-te-Uea'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "سردارن جي ممانعت آهي".<ref>پر سياسي فيصلن جي تنظيم ان کان گهڻي پيچيده هئي، جيئن [[مارسيل ڊيٽين]] جي 2003ع واري ڪتاب ''Qui veut prendre la parole ?'' ۾ جان-پال لاتوش بيان ڪيو آهي.</ref> جلد ئي گهرو ويڙهه هڪ اهم عنصر بڻجي وئي، جنهن ۾ زمين تي قبضو فتح جو مکيه ذريعو هو. قبيلا ۽ سردار وسيلن لاءِ پاڻ ۾ وڙهڻ لڳا؛ پراڻين دشمنين ۽ خونريز بدلن انهن جهيڙن کي وڌيڪ ڀڙڪايو، جن جون پاڙون ڪڏهن مهينن، سالن يا ڏهاڪن پراڻين تڪرارن ۾ هونديون هيون. هي افراتفري يورپين جي آمد ۽ نوآبادياتي دور تائين جاري رهي. ان دوران ڪجهه ٻيٽن يورپين طرفان ڪِريباتي جي ڪجهه اڳواڻن کي ڏنل بندوقن ۽ توپن سان ليس جهازن جي مدد سان پنهنجن مخالفن کي وڏي پيماني تي تباهه ڪيو.<ref name="jps.auckland.ac.nz"/> ان دور ۾ آءِ-ڪِريباتي جا عام جنگي هٿيار شارڪ جي ڏندن سان جڙيل ڪاٺيءَ جا نيزا،<ref>{{cite web |title=At Harms Length: Shark Tooth Spears of the Gilbert Islands |url=https://www.bowers.org/index.php/collections-blog/at-harms-length-shark-tooth-spears-of-the-gilbert-islands |website=bowers.og |language=en |date=16 May 2019 |access-date=8 May 2025}}</ref> چاقو ۽ تلوارون هئا، جڏهن تہ ڳاٽي ناريل جي ريشيدار مادي مان زرهي لباس ٺاهيو ويندو هو.<ref>{{cite web |title=The art of armour in Kiribati |url=https://www.fg-art.org/en/artwork-of-the-month-archives/the-art-of-armour-in-kiribati |website=fg-art.org |language=en |date=November 2020 |access-date=8 May 2025}}</ref> ان وقت موجود بارودي ۽ فولادي هٿيارن بدران اهي روايتي هٿيار استعمال ڪيا ويندا هئا، ڇاڪاڻ تہ نسل در نسل منتقل ٿيندڙ انهن شين سان مضبوط جذباتي وابستگي هوندي هئي. پري کان وار ڪندڙ هٿيار، جهڙوڪ تيرڪمان، فلاخن ۽ ڀالا، گهٽ استعمال ٿيندا هئا؛ [[ڪِريباتي جي ثقافت#ڪِريباتي جا روايتي جنگي فن|هٿين هٿ جنگ]] هڪ نمايان مهارت هئي، جيڪا اڄ بہ رائج آهي، جيتوڻيڪ ان سان لاڳاپيل مختلف ممنوعات، خاص طور رازداريءَ، سبب ان جو ذڪر گهٽ ٿيندو آهي. [[ابيماما]] جو وڏو سردار [[ٽيمبينوڪ]] ان دور جي گلبرٽ ٻيٽن جي ڪيترن توسيع پسند سردارن مان آخري هو،<ref>{{cite web |title=In Their Words: History and Society in Gilbertese Oral Tradition |url=https://fr.scribd.com/document/687185479/21221 |author=Kambati K. Urian |website=bowers.og |language=en |date=1995 |access-date=8 May 2025}}</ref> جيتوڻيڪ ابيماما تاريخي طور ڏاکڻن ٻيٽن جي روايتي ''unimwaane'' حڪومتي نظام سان مطابقت رکندو هو. [[رابرٽ لوئي اسٽيونسن]] پنهنجي ڪتاب ''ان دي سائوٿ سيز'' ۾ ٽيمبينوڪ کي امر ڪري ڇڏيو، جنهن ۾ ابيماما ۾ رهائش دوران وڏي سردار جي شخصيت ۽ حڪمرانيءَ جي طريقي جو تفصيلي ذڪر ڪيو ويو. گلبرٽ ٻيٽن ۾ اسٽيونسن جي اچڻ جي 90هين سالگرهه کي 12 جولاءِ 1979ع تي ڪِريباتي جي آزاديءَ جي جشن لاءِ چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/464/464-h/464-h.htm|title=In the South Seas, by Robert Louis Stevenson}}</ref> === نوآبادياتي دور === {{Main|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ}} 17هين ۽ 18هين صدين دوران يورپي جهاز اتفاقي طور انهن ٻيٽن وٽ ايندا رهيا،<ref>{{cite journal|last1=Maude|first1=H. E.|last2=Heyen|first2=G. H.|year=1959|title=Spanish Discoveries in the Central Pacific: A Study in Identification|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=68|issue=4|pages=285–326|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|access-date=27 February 2015|archive-date=8 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208024508/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_68_1959/Volume_68,_No._4/Spanish_discoveries_in_the_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_285-326/p1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Maude|first=H. E.|year=1961|title=Post-Spanish Discoveries in the Central Pacific|journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=70|issue=1|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|pages=67–111|access-date=27 February 2015|archive-date=27 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227235057/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_70_1961/Volume_70,_No._1/Post-Spanish_discoveries_in_the_central_Pacific,_by_H._E._Maude,_p_67-111/p1|url-status=dead}}</ref> جڏهن اهي دنيا جو چڪر لڳائڻ، ڏکڻ کان اتر پئسفڪ تائين سامونڊي رستا ڳولڻ، گذرندڙ واپار ڪرڻ، آن-دي-لائين علائقن ۾ وهيل مڇين جو شڪار ڪرڻ،<ref>{{Cite journal |author=Lever R.J.A.W. |date=April 1964 |journal=South Pacific Bulletin |volume=14 |issue=2 |pages=33–36 |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/1a/1ac948972f523b26359f2d23693d2a69.pdf |title=Whales and Whaling in the Western Pacific |access-date=30 March 2022}}</ref><ref>{{cite journal|last=Best |first=P. B. |year=1983|title=Sperm whale stock assessments and the relevance of historical whaling records|journal=Report of the International Whaling Commission |volume=Special Issue 5|pages=41–55}}</ref> يا [[بليڪ برڊنگ]] نالي زبردستي مزدور ڀرتيءَ جي عمل سان لاڳاپيل مزدور جهاز هلائيندا هئا. 19هين صديءَ دوران [[ڪناڪا|ڪناڪا مزدورن]] جي وڏي پيماني تي ڀرتيءَ جا سماجي، معاشي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي اثر پيا. 1845ع کان 1895ع تائين 9,000 کان وڌيڪ مزدور پرڏيهه موڪليا ويا، جن مان گهڻا واپس نہ موٽيا.<ref name=cind/><ref>{{cite report |last1=Geddes |first1=W. H. |last2=Chambers |first2=A. |last3=Sewell |first3=B. |last4=Lawrence |first4=R. |last5=Watters |first5=R. |title=Islands on the line: team report |year=1982 |series=Atoll economy : social change in Kiribati and Tuvalu, no. 1 |publisher=Australian National University |location=Canberra }}</ref> 1830ع واري ڏهاڪي کان ان گذرندڙ واپار سبب يورپي، هندستاني، چيني، ساموئن ۽ ٻين ماڻهن جون آباديون وجود ۾ آيون. انهن ۾ [[سامونڊي ڪنارن تي رهندڙ پرڏيهي|بيچ ڪومبر]]، جهازن جي حادثن کان بچيل ماڻهو،<ref name="maude">H. E. Maude, ''Beachcombers and castaways'', The Journal of the Polynesian Society 73: 3 (1964) 254–293</ref><ref name="ICC">{{cite book |last1=Campbell|first1=Ian C.|title=Gone Native in Polynesia: Captivity Narratives and Experiences from the South Pacific|year=2014|publisher=Praeger |isbn=978-0313307874 }}</ref><ref name="BC">{{cite book |last1=Milcairns|first1=Susanne Williams |title=Native Strangers: Beachcombers, Renegades and Castaways in the South Seas |year=2006|publisher=Penguin Books |location=Auckland}}</ref><ref name="RC">{{cite book |last1=Ralston|first1=Caroline|title=Native Strangers: Grass Huts and Warehouses: Pacific Beach Communities of the Nineteenth Century |year=2014|publisher=University of Queensland Press|isbn=9781921902321 }}</ref> واپاري ۽ مشنري شامل هئا. [[آمريڪن بورڊ آف ڪمشنرز فار فارين مشنز]] جو ڊاڪٽر [[هيرام بنگهم ٻيون]] 1857ع ۾ [[ابيئانگ]] پهتو. [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] مذهب تقريباً 1880ع ۾ [[نونوٽي]] تي ٻن گلبرٽي ماڻهن، بيٽيرو ۽ تيروئي، متعارف ڪرايو، جيڪي تاهيتي ۾ عيسائي بڻيا هئا. [[مقدس دل جا مشنري|مقدس دل جي مشنرين]] فادر جوزف ليري، فادر ايڊورڊ بونٽيمپس ۽ برادر ڪونراڊ ويبر 1888ع ۾ نونوٽي پهتا.<ref name="MKT">{{cite web |work=Mauri – Kiribati, Tawara and Gilberts |title=Tourism Authority of Kiribati |date=2019 |url=https://visitkiribati.travel/wp-content/uploads/2019/05/4Tarawa-Guide-2019-final.pdf|access-date=30 March 2024}}</ref> [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا پروٽيسٽنٽ مشنري پڻ ڏاکڻن گلبرٽ ٻيٽن ۾ سرگرم هئا. 15 آڪٽوبر 1870ع تي سوسائٽيءَ جو ريورنڊ سيموئل جيمز وِٽمي [[ارورائي]] پهتو ۽ انهيءَ مهيني [[تامانا]]، [[اونوٽوا]] ۽ [[بيرو ائٽول|بيرو]] جو دورو پڻ ڪيائين.<ref name="SJM">{{cite book |last=Whitmee |first=Samuel James |title=A missionary cruise in the South Pacific being the report of a voyage amongst the Tokelau, Ellice and Gilbert islands, in the missionary barque "John Williams" during 1870 |year=1871 |publisher=J. Cook & Co. |location=Sydney}}</ref> آگسٽ 1872ع ۾ [[جارج پراٽ]] پڻ انهن ٻيٽن جو دورو ڪيو.<ref name="LMS">{{cite book |last=Lovett |first=Richard |title=The history of the London Missionary Society, 1795-1895 |volume=1 |year=1899 |publisher=H. Frowde |location=London}}</ref> [[فائل:Declaration of a protectorate on Abemama by Captain Davis, 27th May 1892.JPG|thumb|ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس]] پاران 27 مئي 1892ع تي [[ابيماما]] کي برطانوي محافظتي علائقو قرار ڏيڻ.]] 1886ع ۾ [[اولهه پئسفڪ بابت اينگلو-جرمن اعلان|اينگلو-جرمن معاهدي]] تحت وچ پئسفڪ جي "اڻ دعويٰ ڪيل" علائقن کي ورهايو ويو، جنهن موجب [[نائورو]] جرمن اثر هيٺ آيو، جڏهن تہ [[بنابا]]، جنهن کي اڳ اوشن ٻيٽ چيو ويندو هو، ۽ مستقبل جي گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالوني [[برطانوي سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا. 1892ع ۾ گلبرٽ ٻيٽن جي هر ٻيٽ جي مقامي اختيارين، جن ۾ اترين گلبرٽ گروهه جو سردار ''uea'' ۽ قبيلي جو سربراهه ''atun te boti'' شامل هئا،<ref name="maude2">{{cite journal | last=Maude | first=H. E. | year=1963|title=The Evolution of the Gilbertese ''Boti''|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 | journal=The Journal of the Polynesian Society|volume=72|issue=Supplement Memoir No. 35 |pages=1–68|access-date=23 March 2019|archive-date=27 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127175542/http://www.jps.auckland.ac.nz/document/?wid=3260 |url-status=dead }}</ref> [[برطانوي شاهي بحريه]] جي [[ايڇ ايم ايس رائلسٽ|ايڇ ايم ايس ''رائلسٽ'']] جي ڪپتان [[ايڊورڊ ايڇ ايم ڊيوس|ايڊورڊ ڊيوس]] طرفان انهن ٻيٽن کي ويجهن [[ايلس ٻيٽ|ايلس ٻيٽن]] سميت [[برطانوي محافظتي علائقو]] قرار ڏيڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. انهن ٻيٽن جو انتظام هڪ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جا ريزيڊنٽ ڪمشنر ۽ گورنر|ريزيڊنٽ ڪمشنر]] هلائيندو هو، جنهن جو مرڪز پهرين [[ماڪن ٻيٽ|ماڪن ٻيٽن]] (1893–95ع)، پوءِ [[بيٽيو]]، [[تاراوا]] (1896–1908ع) ۽ بعد ۾ بنابا (1908–1942ع) ۾ رهيو. هي محافظتي علائقو فجي ۾ قائم [[اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر|اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن]] جي ماتحت هو.<ref name=BBCtimeline>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/2944816.stm |title=BBC Timeline: Kiribati |access-date=29 July 2008 |publisher=BBC News|date=15 May 2008 }}</ref> بنابا جي زمين ۾ [[فاسفورائيٽ|فاسفيٽ پٿر]] جي 1900ع ۾ دريافت سبب انهيءَ ئي سال ان کي محافظتي علائقي ۾ شامل ڪيو ويو. [[بنابا ۽ نائورو ۾ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي|هن دريافت ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽائي]] مان ٽيڪسن ۽ محصولن جي صورت ۾ اولهه پئسفڪ هاءِ ڪميشن کي وڏي آمدني حاصل ٿي.<ref>{{cite journal |title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement |url=https://journals.openedition.org/jso/7100 |author=Julia B. Edwards |journal=Journal de la Société des Océanistes |date=2014 |volume=138-139 |issue=138–139 |pages=121–136 |doi=10.4000/jso.7100 |language=en,fr |access-date=10 May 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=With phosphate mining, the threat of displacement returns to Kiribati |url=https://www.mining-technology.com/features/with-phosphate-mining-the-threat-of-displacement-returns-to-kiribati/ |website=mining-technology.com |author=Ashima Sharma |date=November 22, 2023 |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1896ع کان 1908ع تائين گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن جي ٻئي ريزيڊنٽ ڪمشنر [[وليم ٽيلفر ڪيمپبل]] جي قانون ساز، عدالتي ۽ انتظامي طريقي تي تنقيد ڪئي وئي، جنهن ۾ ٻيٽ واسين کان جبري پورهيو وٺڻ جا الزام پڻ شامل هئا. اهو معاملو 1909ع ۾ [[آرٿر وليم مهافي|آرٿر مهافي]] جي رپورٽ جو موضوع بڻيو.<ref>{{cite report |last=Mahaffy |first=Arthur |title=Report by Mr. Arthur Mahaffy on a visit to the Gilbert and Ellice Islands |access-date=26 July 2020 |year=1909 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |chapter=CO 225/86/26804 |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/2367/}}</ref> 1913ع ۾ ''[[دي نيو ايج]]'' اخبار جي هڪ گمنام ليکڪ ڊبليو ٽيلفر ڪيمپبل جي بدانتظاميءَ جو ذڪر ڪيو ۽ آرٿر مهافي جي غيرجانبداريءَ تي سوال اٿاريو، ڇاڪاڻ تہ هو اڳ گلبرٽ ٻيٽن ۾ نوآبادياتي عملدار رهي چڪو هو.<ref name="AN">{{cite journal |title=Modern buccaneers in the West Pacific |url=https://dl.lib.brown.edu/pdfs/1140814207532014.pdf |journal=The New Age |location=South Africa |date=5 June 1913 |pages=136–140}}</ref> ساڳئي گمنام ليکڪ بنابا تي [[پئسفڪ فاسفيٽ ڪمپني]] جي ڪاررواين تي پڻ تنقيد ڪئي.<ref name="AN"/> [[فائل:Boeing 314 Clipper in cruise.jpg|thumb|اڏام دوران [[بوئنگ 314 ڪلپر]]، 1940ع.]] 1916ع ۾ اهي ٻيٽ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ|گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽن]] جي [[تاج ڪالوني]] بڻيا.<ref name=brit/> اترين لائين ٻيٽ، جن ۾ ڪرسمس ٻيٽ ([[ڪِريتي ماتي]]) پڻ شامل هو،<ref>[[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) ۽ [[تيرائنا]] (واشنگٽن ٻيٽ) اڳ ئي 1888ع ۾ برطانوي اولهه پئسفڪ علائقن ۾ شامل ڪيا ويا هئا.</ref> 1919ع ۾ ڪالونيءَ ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن تہ [[فينڪس ٻيٽ]] 1937ع ۾ [[فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبو|فينڪس ٻيٽ آبادڪاري منصوبي]] جي مقصد لاءِ شامل ڪيا ويا. 12 جولاءِ 1940ع تي [[پين آمريڪن ورلڊ ايئرويز|پين آم]] جو ''[[بوئنگ 314 ڪلپر|آمريڪن ڪلپر]]'' [[هونولولو]] کان [[آڪلينڊ]] ويندي پهريون ڀيرو [[ڪينٽن ٻيٽ]] تي لٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|title=Canton: Critical Stopover|access-date=27 July 2020|archive-date=27 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327000204/https://www.panam.org/explorations/650-canton-critical-stopover|url-status=dead}}</ref> سر [[آرٿر گريمبل]] 1913ع کان 1919ع تائين تاراوا ۾ ڪيڊٽ انتظامي عملدار رهيو ۽ 1926ع ۾ گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ ڪالونيءَ جو ريزيڊنٽ ڪمشنر بڻيو.{{sfn|Grimble|1952}} [[فائل:Stamp Gilbert Ellice Islands 1939 3p.jpg|thumb|[[جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] جي تصوير وارو 1939ع جو ٽپال ٽڪلي.]] 1902ع ۾ [[پئسفڪ ڪيبل بورڊ]] برٽش ڪولمبيا جي [[بئمفيلڊ]] کان لائين ٻيٽن جي [[فيننگ ٻيٽ]] (تابوئيران) تائين، ۽ فجي کان فيننگ ٻيٽ تائين، پهرين پئسفڪ پار ٽيليگراف ڪيبل وڇائي. اهڙيءَ ريت [[آل ريڊ لائين]] مڪمل ٿي، جيڪا برطانوي سلطنت جي حدن اندر رهندي سڄي دنيا جو چڪر لڳائيندڙ ٽيليگراف لائينن جو سلسلو هئي. فيننگ ٻيٽ جي هوائيءَ جي ويجهو هجڻ سبب برطانوي سلطنت 1888ع ۾ ان کي پنهنجي قبضي ۾ شامل ڪيو. [[پالمائرا ائٽول|پالمائرا ٻيٽ]] سميت ٻين ويجهن متبادل هنڌن کي مناسب جهاز لنگرانداز ٿيڻ جي جڳهن جي کوٽ سبب ترجيح نہ ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=Palmyra Atoll |url=https://www.smoketreemanor.com/palmyra-atoll/5/ |page=5 |website=smoketreemanor.com |date=17 March 2019 |language=en |access-date=8 May 2025}}</ref> آمريڪا آخرڪار اترين لائين ٻيٽن کي پنهنجي علائقن ۾ شامل ڪيو ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] سان بہ ائين ئي ڪيو، جيڪي گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي وچ ۾ واقع آهن ۽ جن ۾ [[هائولينڊ ٻيٽ|هائولينڊ]]، [[جاروس ٻيٽ|جاروس]] ۽ [[بيڪر ٻيٽ|بيڪر]] شامل هئا. ان سان علائقائي تڪرار پيدا ٿيو، جيڪو آخرڪار حل ٿيو ۽ [[تاراوا جو معاهدو|تاراوا جي معاهدي]] تحت اهي علائقا ڪِريباتي جو حصو بڻيا.<ref>اهو معاهدو آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ صحيح ڪيو ويو ۽ 1983ع ۾ ان جي توثيق ٿي، جنهن تحت آمريڪا گهٽ آباديءَ وارن فينڪس ٻيٽن ۽ ڪِريباتي جي علائقي ۾ شامل لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون.</ref> [[فائل:Tarawa.jpg|thumb|right|نومبر 1943ع ۾ [[تاراوا جي جنگ]] دوران آمريڪي بحري فوج جا سپاهي هڪ جاپاني بنڪر تي حملو ڪندي.]] [[پرل هاربر تي حملو|پرل هاربر تي حملي]] کان پوءِ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران [[بوٽاريتاري]]، تاراوا ۽ اترين گلبرٽ گروهه جا ٻيا ٻيٽ 1941ع کان 1943ع تائين [[گلبرٽ ٻيٽن تي جاپاني قبضو|جاپان جي قبضي]] هيٺ رهيا. [[بيٽيو]] کي هوائي اڏي ۽ رسد جي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. 1943ع جي آخر ۾ جاپاني فوجن کي ڪڍڻ واري مهم [[آمريڪي بحري فوج]] جي تاريخ جي انتهائي خونريز جنگين مان هڪ هئي. نومبر 1943ع ۾ آمريڪي بحري فوج لٿي ۽ [[تاراوا جي جنگ]] شروع ٿي. ڪالونيءَ جي مرڪز بنابا تي 1942ع ۾ بمباري ٿي، اتان ماڻهن کي ڪڍيو ويو ۽ پوءِ جاپان ان تي قبضو ڪيو. 1945ع تائين اهو آزاد نہ ٿيو؛ ان کان اڳ جاپاني فوجن ٻيٽ تي موجود گلبرٽي ماڻهن مان هڪ شخص کان سواءِ ٻين سڀني کي قتل ڪري ڇڏيو. [[فونافوٽي]] 1942ع کان 1946ع تائين ڪالونيءَ جو عارضي انتظامي مرڪز رهيو، جنهن کان پوءِ تاراوا ٻيهر مرڪز بڻيو.<ref>{{cite web |title=HyperWar: Building the Navy's Bases in World War II: History of the Bureau of Yards and Docks and the Civil Engineer Corps, 1940-1946 |url=https://ibiblio.org/hyperwar/USN/Building_Bases/bases-24.html |language=en |access-date=10 May 2025}}</ref> 1945ع جي آخر ۾ بنابا جا گهڻا بچيل رهواسي، جيڪي [[ڪوسرائي]]، [[نائورو]] ۽ تاراوا کان واپس آيا هئا، [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] ڏانهن منتقل ڪيا ويا. برطانوي حڪومت اهو ٻيٽ 1942ع ۾ انهيءَ مقصد لاءِ خريد ڪيو هو.<ref>{{Cite journal|doi=10.4000/jso.7100|title=Phosphate mining and the relocation of the Banabans to northern Fiji in 1945: Lessons for climate change-forced displacement|year=2014|last1=Edwards|first1=Julia B.|journal=Journal de la Société des Océanistes|volume=138-139 |issue=138–139|pages=121–136|doi-access=free}}</ref> 1 جنوري 1953ع تي ڪالونيءَ جي [[برطانوي اولهه پئسفڪ هاءِ ڪمشنر]] جو مرڪز فجي کان [[برطانوي سولومن ٻيٽ|برطانوي سولومن ٻيٽن]] جي نئين گاديءَ [[هونيارا]] منتقل ڪيو ويو، جڏهن تہ گلبرٽ ٻيٽن جو ريزيڊنٽ ڪمشنر تاراوا ۾ ئي رهيو.<ref name="Macdonald, B. K. 1982">{{cite book |last=Macdonald |first=Barrie Keith|date=2001 |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu|location=Canberra|publisher=Australian National University Press |isbn=982-02-0335-X}}</ref> 1950ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪالونيءَ اندر وڌيڪ فوجي سرگرميون ٿيون، جڏهن [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] کي آمريڪا ۽ برطانيا [[ايٽمي هٿيارن جي آزمائش|ايٽمي هٿيارن]]، جن ۾ [[هائيڊروجن بم]] پڻ شامل هئا، جي آزمائشن لاءِ استعمال ڪيو.<ref>[https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA136820.pdf] Operation Dominic I, United States Atmospheric Nuclear Weapons Test Personnel Review, Defense Nuclear Agency for the Department of Defense, 1962</ref> تقريباً 1967ع کان تاراوا تي اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا قائم ڪيا ويا. ايلس ٻيٽن 1974ع ۾ باقي ڪالونيءَ کان الڳ ٿيڻ جي درخواست ڪئي ۽ کين پنهنجا اندروني خود حڪمرانيءَ جا ادارا ڏنا ويا. علحدگي 1 جنوري 1976ع کان لاڳو ٿي. 1978ع ۾ ايلس ٻيٽ آزاد ملڪ [[تووالو]] بڻيا.<ref name="auto1">Ridgell, Reilly (1995) ''Pacific Nations and Territories: The Islands of Micronesia, Melanesia, and Polynesia''. 3rd Edition. Honolulu: Bess Press. {{ISBN|1573060011}}. p. 95.</ref> === آزادي === [[فائل:KiribatiPresidential Residence.jpg|thumb|[[بائريڪي]] ۾ صدارتي رهائشگاهه، جيڪا اڳ [[گورنمينٽ هائوس]] هئي.]] گلبرٽ ٻيٽن 12 جولاءِ 1979ع تي جمهوريه ڪِريباتي جي نالي سان آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=https://www.worldatlas.com/webimage/countrys/oceania/ki.htm|title=Kiribati Map and Information, Map of Kiribati, Facts, Figures and Geography of Kiribati -Worldatlas.com |website=worldatlas.com|language=en|access-date=12 July 2017}}</ref> پوءِ سيپٽمبر ۾ آمريڪا، ڪِريباتي سان 1979ع جي دوستيءَ واري معاهدي تحت، گهٽ آباديءَ وارن [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس]] ۽ لائين ٻيٽن تي پنهنجون سموريون دعوائون ختم ڪيون؛ [[تاراوا جو معاهدو|هن معاهدي]] جي 1983ع ۾ توثيق ڪئي وئي.<ref>ان کان پوءِ ڪِريباتي کي فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]]، [[اينڊربري ٻيٽ]]، برني ٻيٽ، مڪين ٻيٽ، راواڪي، مانرا، اورونا ۽ نڪومارورو؛ ۽ لائين ٻيٽن مان [[تيرائنا]]، [[تابوئيران]]، [[ڪِريتي ماتي]]، مالڊن ٻيٽ، اسٽاربڪ ٻيٽ، ڪيرولائن ٻيٽ، ووسٽوڪ ٻيٽ ۽ فلنٽ ٻيٽ تي خودمختياري حاصل ٿي.</ref> جيتوڻيڪ اصل گلبرٽ ٻيٽن جو مقامي [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] نالو "ٽنگارو" آهي، پر نئين رياست "گلبرٽس" جي گلبرٽي هِجي "ڪِريباتي" کي پنهنجو نالو چونڊيو، ڇاڪاڻ تہ ان کي وڌيڪ جديد سمجهيو ويو ۽ اڳوڻي ڪالونيءَ جي برابر نالي طور ان سان بنابا، لائين ٻيٽن ۽ [[فينڪس ٻيٽ|فينڪس ٻيٽن]] جي شموليت کي تسليم ڪيو ويو. آخري ٻن ٻيٽائي سلسلن ۾ شروعاتي طور گلبرٽي ماڻهو آباد نہ هئا؛ برطانوي اختيارين ۽ بعد ۾ جمهوري حڪومت آبادڪاري منصوبن تحت گلبرٽي ماڻهن کي اتي منتقل ڪيو.<ref name="auto1"/><ref name="auto">{{cite journal |last=Maude |first=H. E. |year=1952 |title=The colonisation of the Phoenix Islands |journal=Journal of the Polynesian Society |volume=61 |issue=1–2 |pages=62–89 |url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_%2B_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |access-date=27 February 2015 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130302/http://www.jps.auckland.ac.nz/document//Volume_61_1952/Volume_61,_No._1_+_2/The_colonization_of_the_Phoenix_Islands,_by_H._E._Maude,_p_62-89/p1 |url-status=dead }}</ref> 1982ع ۾ آزاديءَ کان پوءِ پهريون ڀيرو [[1982ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|پارلياماني چونڊون]] ٿيون. عدم اعتماد جي ووٽ سبب [[1983ع ڪِريباتي پارلياماني چونڊون|1983ع ۾ ٻيهر چونڊون]] ڪرايون ويون. آزاديءَ کان پوءِ واري دور ۾، گهٽ ۾ گهٽ برطانوي ۽ امدادي تنظيمن جي نظر ۾، [[حد کان وڌيڪ آبادي]] هڪ مسئلو رهيو. 1988ع ۾ اعلان ڪيو ويو تہ مکيه ٻيٽائي گروهه مان 4,700 رهواسين کي گهٽ آباديءَ وارن ٻيٽن ڏانهن منتقل ڪيو ويندو. سيپٽمبر 1994ع ۾ مخالف ڌر جو [[تيبورورو ٽيٽو]] صدر چونڊيو ويو.<ref>{{Cite book |last1=East |first1=Roger |url=https://books.google.com/books?id=5VO4AwAAQBAJ&dq=Teburoro+Tito+25+August+1953&pg=PA274 |title=Profiles of People in Power: The World's Government Leaders |last2=Thomas |first2=Richard J. |date=2014-06-03 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-63940-4 |language=en}}</ref> 1995ع ۾ ڪِريباتي هڪ طرفي طور [[بين الاقوامي تاريخي ليڪ]] کي گهڻو اوڀر طرف منتقل ڪيو تہ جيئن لائين ٻيٽ پڻ ساڳئي پاسي اچن ۽ ملڪ تاريخي ليڪ سبب ٻن مختلف تاريخن ۾ ورهايل نہ رهي. اهو قدم صدر ٽيٽو جي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ هو ۽ ان جو مقصد وسيع ملڪ جي ڪاروباري سرگرمين کي ساڳئي ڪاروباري هفتي تي هلائڻ هو. ان تبديليءَ سبب ڪِريباتي [[ٽيون هزاريو|ٽئين هزارئي]] جو سج سڀ کان پهرين ڏسندڙ ملڪ پڻ بڻيو، جنهن کي سياحت لاءِ اهميت حاصل هئي. ٽيٽو 1998ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو. 1999ع ۾، آزاديءَ کان 20 سال پوءِ، ڪِريباتي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو مڪمل ميمبر بڻيو.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/webcast/ga/58/statements/kirieng031001.htm |title=Kiribati |publisher=United Nations |date=1 October 2003 |access-date=14 May 2010 }}</ref> 2002ع ۾ ڪِريباتي هڪ تڪراري قانون منظور ڪيو، جنهن حڪومت کي اخبارن جي ناشرن کي بند ڪرڻ جو اختيار ڏنو. اهو قانون ڪِريباتي جي پهرين ڪامياب غير سرڪاري اخبار جي شروعات کان پوءِ منظور ٿيو. صدر ٽيٽو 2003ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو، پر مارچ 2003ع ۾ عدم اعتماد جي ووٽ ذريعي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي رياستي ڪائونسل قائم ٿي. مخالف ڌر جي [[بوٽوڪان تي ڪوائوا]] جماعت جو [[انوٽي ٽونگ]] جولاءِ 2003ع ۾ ٽيٽو جو جانشين چونڊيو ويو. هو 2007ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر چونڊيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.electionguide.org/country.php?ID=113 |title=IFES Election Guide – Country Profile: Kiribati |publisher=Electionguide.org |access-date=14 May 2010 }}</ref> جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي عملدارن آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ کان درخواست ڪئي تہ اهي ڪِريباتي جي شهرين کي مستقل پناهگير طور قبول ڪن. ان وقت ڪِريباتي بابت خدشو ظاهر ڪيو ويو تہ اهو [[موسمي تبديلي]] سبب پنهنجي سموري خشڪي وڃائيندڙ پهريون ملڪ ٿي سگهي ٿو. جون 2008ع ۾ ڪِريباتي جي صدر انوٽي ٽونگ چيو تہ ملڪ "واپسي نہ ٿيڻ واري مرحلي" تي پهچي چڪو آهي. هن وڌيڪ چيو تہ اهڙي ڏينهن لاءِ منصوبابندي ڪرڻ، جڏهن پنهنجو ملڪ ئي نہ رهي، ڏکوئيندڙ آهي، پر اهو ڪرڻ ضروري آهي.<ref>{{cite news |title=Leader of disappearing island nation says climate change an issue of survival, not economics |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |access-date=23 July 2020 |work=International Herald Tribune |agency=Associated Press|date=5 June 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605183737/http://www.iht.com/articles/ap/2008/06/05/asia/AS-GEN-New-Zealand-World-Environment-Day.php |archive-date=5 June 2008 |location=Wellington, New Zealand}}</ref><ref>{{cite news |title=Kiribati's President: 'Our Lives Are at Stake' |url=https://abcnews.go.com/WNT/story?id=3002001 |access-date=23 July 2020 |work=ABC News |publisher=American Broadcasting Company |date=7 May 2007}}</ref><ref>{{cite news |last1=Marks |first1=Kathy |title=Paradise lost: climate change forces South Sea islanders to seek sanctuary abroad |url=https://www.independent.co.uk/news/world/australasia/paradise-lost-climate-change-forces-south-sea-islanders-to-seek-sanctuary-abroad-841409.html |access-date=23 July 2020 |work=The Independent|date=6 June 2008}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nair |first1=Suchit |title=Tiny atoll in Pacific cries out for help |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/us/Tiny-atoll-in-Pacific-cries-out-for-help/articleshow/3104328.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=6 June 2008 |location=Wellington/Christchurch}}</ref> جنوري 2012ع ۾ انوٽي ٽونگ مسلسل ٽئين ۽ آخري مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو. 2012ع جي شروعات ۾ ڪِريباتي حڪومت فجي جي ٻئي وڏي ٻيٽ [[وانوا ليوو]] تي 2,200 هيڪٽرن تي مشتمل ناتوآواتو اسٽيٽ خريد ڪئي. ان وقت وڏي پيماني تي خبرون آيون<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/australiaandthepacific/kiribati/9127576/Entire-nation-of-Kiribati-to-be-relocated-over-rising-sea-level-threat.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Paul |last=Chapman |title=Entire nation of Kiribati to be relocated over rising sea level threat |date=7 March 2012 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Spector |first1=Dina |last2=Lee |first2=Eloise |title=Rising Sea Levels Are Forcing This Entire Island Nation To Move To Another Island |url=https://www.businessinsider.com/kiribati-rising-sea-levels-climate-change-2012-3 |access-date=23 July 2020 |work=Business Insider |date=7 March 2012}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.rnzi.com/pages/news.php?op=read&id=67431.html |location=Wellington |work=Radio NZ |title=Kiribati parliament to consider Fiji land purchase |date=11 April 2012 }}</ref> تہ حڪومت ڪِريباتي جي سڄي آباديءَ کي فجي منتقل ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي. اپريل 2013ع ۾ صدر ٽونگ شهرين کي ٻيٽن مان نڪري ٻين ملڪن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ جي ترغيب ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite news |last1=Lagan |first1=Bernard |title=Kiribati: A Nation Going Under |url=http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |access-date=23 July 2020 |work=The Global Mail |date=15 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423023949/http://www.theglobalmail.org/feature/kiribati-a-nation-going-under/590/ |archive-date=23 April 2013}}</ref> مئي 2014ع ۾ صدارتي آفيس تصديق ڪئي تہ وانوا ليوو تي لڳ ڀڳ 5,460 ايڪڙ زمين 9.3 ملين آسٽريلوي ڊالرن ۾ خريد ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Kiribati buys a piece of Fiji |url=http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |date=30 May 2014 |archive-date=14 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221114130320/http://www.climate.gov.ki/2014/05/30/kiribati-buys-a-piece-of-fiji/ |url-status=dead }}</ref> مارچ 2016ع ۾ [[تانيتي مامائو]] [[2016ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|چونڊجي]] ڪِريباتي جي پنجين صدر طور عهدو سنڀاليو.<ref>{{cite web |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/298579/taneti-maamau-declared-new-president-of-kiribati |title=Taneti Maamau declared new president of Kiribati |work=rnz.co.au |date=10 March 2016 |access-date=20 August 2021 }}</ref> جون 2020ع ۾ صدر مامائو [[2020ع ڪِريباتي صدارتي چونڊ|ٻئي چئن سالن جي مدي لاءِ ٻيهر چونڊيو ويو]]. صدر مامائو کي چين ڏانهن موافق سمجهيو ويندو هو ۽ هن بيجنگ سان وڌيڪ ويجهن لاڳاپن جي حمايت ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/kiribati-pro-china-president-taneti-maamau-wins-reelection-bid/a-53903705 |title=Kiribati: Pro-China President Taneti Maamau wins reelection bid |work=DW.com |date=23 June 2020 |access-date=20 August 2021 }}</ref> 16 نومبر 2021ع تي ڪِريباتي حڪومت اعلان ڪيو تہ اها دنيا جي سڀ کان وڏي سامونڊي محفوظ علائقي کي تجارتي مڇيگيريءَ لاءِ کوليندي. [[2022ع ڪِريباتي آئيني بحران]] [[ڪِريباتي جي عدليا|عدليا]] جي پنجن اهم ججن جي معطليءَ سان شروع ٿيو.<ref>{{cite news |title=Legal body condemns Kiribati govt over judiciary moves |url=https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/474413/legal-body-condemns-kiribati-govt-over-judiciary-moves |work=[[آر اين زيڊ]] |date=8 September 2022 |language=en-nz}}</ref> 2020ع ۾ [[ڪِريباتي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا خلاف ڪِريباتي جو ردعمل]]، [[اوشيانا ۾ ڪووڊ-19 وبا|اوشيانا جي ٻين ٻيٽائي ملڪن]] وانگر، سياحت ۽ تجارتي سفر تي سخت پابنديون لاڳو ڪرڻ هو. ڪِريباتي جنوري 2022ع تائين عملي طور ڪووڊ کان پاڪ رهيو ۽ رڳو ٻہ ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. پوءِ ٻن سالن ۾ پهرين تجارتي بين الاقوامي اڏام جي 36 مسافرن جي ڪووڊ-19 جاچ مثبت آئي. 2024ع تائين ڪورونا وائرس جا 5,085 ڪيس ۽ 24 فوتگيون رپورٽ ڪيون ويون، جڏهن تہ 2,703 ماڻهن جي صحتيابي رپورٽ ڪئي وئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/coronavirus/country/kiribati/|title=Kiribati COVID - Coronavirus Statistics|website=Worldometer}}</ref> 29 جنوري 2023ع تي ڪِريباتي [[پئسفڪ ٻيٽ فورم]] ۾ ٻيهر شامل ٿيڻ جي ارادي جي تصديق ڪئي، جنهن سان قيادت بابت هلندڙ ٻن سالن جو تلخ تڪرار ختم ٿيو. 9 ڊسمبر 2025ع تي ڪِريباتي [[کليل سمنڊن جو معاهدو]] صحيح ڪيو، جنهن جو مقصد ملڪن جي قومي 200 سامونڊي ميلن وارين حدن کان ٻاهر وڏي پيماني تي سامونڊي محفوظ علائقا قائم ڪرڻ ۽ کليل سمنڊن ۾ ٿيندڙ سرگرمين جا ماحولياتي اثرن بابت جائزا وٺڻ هو. == سياست == {{Main|ڪِريباتي جي سياست}} [[فائل:KiribatiParliamentHouse.jpg|thumb|[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]، ڪِريباتي جي پارليامينٽ، 2000ع]] [[ڪِريباتي جو آئين]]، جيڪو 12 جولاءِ 1979ع تي لاڳو ٿيو، [[پارلياماني نظام|پارلياماني]] [[نمائنده جمهوريت|نمائنده جمهوري]] نظام تحت آزاد ۽ کليل چونڊن جي ضمانت ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.commonwealthgovernance.org/countries/pacific/kiribati/constitution/|title=Constitution of Kiribati|website=Commonwealth Governance}}</ref> انتظامي شاخ ۾ [[ڪِريباتي جو صدر|صدر]] (''تي بيريتينتي'')، [[ڪِريباتي جو نائب صدر|نائب صدر]] ۽ [[ڪِريباتي جي ڪابينا|ڪابينا]] شامل آهن. صدر ڪابينا جو سربراهه پڻ هوندو آهي. پارليامينٽ پنهنجي ميمبرن مان ٽي يا چار اميدوار صدارتي چونڊ لاءِ نامزد ڪندي آهي، جن مان ملڪ جا شهري سڌي ريت صدر چونڊيندا آهن. صدر وڌ ۾ وڌ چار-چار سالن جا ٽي مدو عهدي تي رهي سگهي ٿو ۽ پارليامينٽ جو ميمبر پڻ برقرار رهي ٿو. ڪابينا صدر، نائب صدر ۽ 13 وزيرن تي مشتمل هوندي آهي؛ وزير صدر مقرر ڪندو آهي ۽ اهي پڻ [[ڪِريباتي جي اسيمبلي|پارليامينٽ]] جا ميمبر هوندا آهن.<ref name="US State Dept"/> قانون ساز شاخ هڪ ايواني ''[[مانيئابا ني مائونگاتابو]]''، يعني اسيمبلي، تي مشتمل آهي. موجوده پارليامينٽ ۾ 44 چونڊيل ميمبر ۽ [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ [[بنابا جا ماڻهو|بنابا برادريءَ]] جو هڪ مقرر ڪيل نمائندو شامل آهي. 1979ع کان 2016ع تائين اٽارني جنرل پڻ عهدي جي بنياد تي پارليامينٽ جو ميمبر هوندو هو. پارليامينٽ جي ميمبرن جو مدو چار سال هوندو آهي.<ref name="Constitution"/> انصاف جي انتظام بابت آئيني شقون ٻين اڳوڻين برطانوي نوآبادين سان گهڻي حد تائين مشابهت رکن ٿيون ۽ عدليا کي حڪومتي مداخلت کان آزاد رکيو ويو آهي. [[ڪِريباتي جي عدليا|عدالتي شاخ]] هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ تي مشتمل آهي.<ref name="US State Dept"/> صدر اعليٰ عدالتن جا جج مقرر ڪندو آهي.<ref name="Constitution">"[https://constitutionnet.org/sites/default/files/Kiribati%20Constitution.pdf The Constitution of Kiribati]" (PDF). ''Constitutionne''. The International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Retrieved 7 September 2022.</ref> مقامي حڪومت چونڊيل ميمبرن وارين ٻيٽ ڪائونسلن ذريعي هلائي وڃي ٿي. مقامي معاملن جو انتظام ڪنهن حد تائين نوآبادياتي آمريڪا جي ٽائون گڏجاڻين جهڙي نموني ڪيو ويندو آهي. ٻيٽ ڪائونسلون پنهنجي آمدني ۽ خرچن جا تخمينا پاڻ تيار ڪن ٿيون<ref name="US State Dept"/> ۽ عام طور مرڪزي حڪومت جي سڌي ڪنٽرول کان ڪافي حد تائين آزاد آهن. ڪِريباتي جا ٻيٽ پنجن ضلعن ۾ ورهايل آهن: اتر ڪِريباتي، وچ ڪِريباتي، ڏکڻ ڪِريباتي، ڏکڻ تاراوا، ۽ لائين ۽ فينڪس ضلعو.<ref>{{Cite web |title=Districts of Kiribati {{!}} Kiribati National Statistics Office |url=https://nso.gov.ki/kiribati-districts/ |access-date=2025-02-20 |language=en-US}}</ref> ڪِريباتي ۾ باقاعده سياسي جماعتون موجود آهن، پر انهن جي تنظيمي جوڙجڪ نسبتاً غير رسمي رهي آهي.<ref>Macdonald, B. (1996). Governance and political process in Kiribati (Economics Division, Working Paper 96/2). Canberra: Australian National University, Research School of Pacific and Asian Studies.</ref> مخصوص معاملن تي عارضي مخالف ڌر جا اتحاد بہ ٺهندا رهيا آهن. 18 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر جي شهرين کي عام ووٽ جو حق حاصل آهي.<ref name="US State Dept"/> اهم سياسي جماعتن ۾ [[بوٽوڪان ڪِريباتي موئا پارٽي]]، جيڪا اڳ ''بوٽوڪان تي ڪوائوا'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي، ۽ [[ٽوبوان ڪِريباتي پارٽي]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Global Elections Hub {{!}} Jurisdiction Overview {{!}} Hogan Lovells |url=https://digital-client-solutions.hoganlovells.com/resources/elections-hub/jurisdiction/51 |access-date=2025-04-15 |website=digital-client-solutions.hoganlovells.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kiribati government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Kiribati/government.htm |access-date=2025-04-15 |website=www.countryreports.org}}</ref> === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪِريباتي جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪِريباتي پنهنجي پئسفڪ پاڙيسري ملڪن، خاص طور [[آسٽريليا]]، [[نيوزيلينڊ]]، [[جاپان]] ۽ [[فجي]] سان ويجها لاڳاپا رکي ٿو. تاريخي طور آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ جاپان ملڪ کي وڏي مقدار ۾ پرڏيهي امداد فراهم ڪندا رهيا آهن. جاپان کي ڪِريباتي جي سامونڊي حدن ۾ مخصوص مدي لاءِ مڇي مارڻ جا اجازت ناما پڻ ڏنا ويا آهن.<ref name="US State Dept">{{citation-attribution|1={{cite web |title=Background Notes: Kiribati, May 1996|url=https://1997-2001.state.gov/background_notes/kiribati_0596_bgn.html|publisher=U.S. State Department|year=1996|access-date=6 February 2018}} }}</ref> ڪِريباتي جي پرڏيهي معاملن واري وزارت موجب ملڪ ۾ آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ جون هاءِ ڪميشنون ۽ [[چين|عوامي جمهوريه چين]] ۽ جاپان جا سفارتخانا موجود آهن. ڪِريباتي 2019ع تائين [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا رکندو هو، پر سيپٽمبر 2019ع ۾ انهن لاڳاپن کي ختم ڪري [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. 2020ع کان پوءِ چين تاراوا ۾ سفارتي نمائندگي قائم ڪئي. آمريڪا سان لاڳاپن لاءِ ڪِريباتي جي ذميواري سنڀاليندڙ آمريڪي سفارتخانو [[سووا]]، [[فجي]] ۾ قائم رهيو آهي.<ref>{{cite web |title=Homepage |url=https://fj.usembassy.gov/ |access-date=2024-04-30 |website=U.S. Embassy in Fiji, Kiribati, Nauru, Tonga, and Tuvalu |language=en-US}}</ref> نومبر 1999ع ۾ ڪِريباتي جاپان جي [[نيشنل اسپيس ڊولپمينٽ ايجنسي]] کي [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، تي 20 سالن لاءِ زمين ليز تي ڏيڻ تي اتفاق ڪيو، جتي [[خلائي اڏو]] قائم ڪرڻ جي رٿ هئي.<ref name=SpaceDaily2000>{{cite news |title=Kiribati Gives Okay to Christmas Island Spaceport |url=https://www.spacedaily.com/news/japan-hopex-00d.html |newspaper=Space Daily News |date=11 May 2000 |access-date=28 April 2018}}</ref> معاهدي موجب جاپان کي هر سال 840,000 آمريڪي ڊالر ادا ڪرڻا هئا ۽ روڊن يا ماحول کي پهتل نقصان جي قيمت پڻ ڀرڻي هئي.<ref name=SpaceDaily2000 /> ڪِريتي ماتي تي جاپان پاران ٺاهيل خلائي جهازن جي نگرانيءَ جي هڪ اسٽيشن ڪم ڪندي رهي آهي،<ref>{{cite web |url=https://www.fdsn.org/station_book/IU/XMAS/xmas.html |title=FDSN Station Info – XMAS |publisher=Fdsn.org |date=22 August 1997 |access-date=14 May 2010}}</ref> جڏهن تہ ٻيٽ جي هڪ غير استعمال ٿيندڙ هوائي اڏي کي تجويز ڪيل ٻيهر استعمال لائق بنا پائلٽ خلائي شٽل [[هوپ-ايڪس]] لاءِ لهڻ واري پٽي طور مقرر ڪيو ويو هو. جاپان 2003ع ۾ هوپ-ايڪس منصوبو منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite news |url=http://www.spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |title=Cancelled Projects: HOPE and HOPE-X |last=Herman |first=Jos |date=June 2016 |newspaper=Tiros Space Information News Bulletin |volume=41 |number=9 |page=2 |location=Australia |access-date=28 April 2018 |archive-date=12 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180312084048/http://spaceindustry.com.au/Documents/nb2016-06.pdf |url-status=dead }}</ref> [[فائل:五月二十三日總統接見吉里巴斯總統馬茂(Taneti Maamau)伉儷乙行 (27208262585).jpg|thumb|ڪِريباتي جو صدر [[تانيتي مامائو]] 23 مئي 2016ع تي تائيوان جي صدر [[سائي اِنگ-وين]] سان ملاقات ڪندي.]] [[عالمي گرمائش جا اثر|عالمي گرمائش جي اثرن]] کان انتهائي متاثر ٿيڻ جي خطري هيٺ ملڪن مان هڪ هئڻ سبب ڪِريباتي موسمي تبديليءَ بابت بين الاقوامي سفارتي ڪوششن، خاص طور [[گڏيل قومن جو موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن|گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] جي ڌرين جي ڪانفرنسن ۾ سرگرم رهيو آهي. ڪِريباتي [[ننڍين ٻيٽائي رياستن جو اتحاد]] جو ميمبر آهي، جيڪو هيٺاهين ساحلي ۽ ننڍين ٻيٽائي رياستن تي مشتمل بين الحڪومتي تنظيم آهي. 1990ع ۾ قائم ٿيل هن اتحاد جو بنيادي مقصد [[ننڍيون ٻيٽائي ترقي پذير رياستون|ننڍين ٻيٽائي ترقي پذير رياستن]] جي گڏيل آواز کي مضبوط ڪري عالمي گرمائش کي منهن ڏيڻ آهي. اتحاد پنهنجي قيام کان ئي سرگرم رهيو آهي ۽ 1994ع ۾ [[ڪيوٽو پروٽوڪول]] بابت ڳالهين دوران پهريون مسودو پيش ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Depledge |first=Joanna |date=August 2000 |title=Tracing the Origins of the Kyoto Protocol: An Article-by Article Textual History |url=https://unfccc.int/resource/docs/tp/tp0200.htm |access-date=2025-02-20 |website=United Nations Framework Convention on Climate Change}}</ref> 2009ع ۾ صدر ٽونگ [[مالديپ]] ۾ ٻين ڏهن [[موسمي تبديليءَ کان متاثر ٿيڻ جو خطرو|موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ]] ملڪن سان گڏ [[موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جو فورم]] ۾ شرڪت ڪئي. 10 نومبر 2009ع تي هن بينڊوس ٻيٽ اعلان تي صحيح ڪئي، جنهن تحت شريڪ ملڪن اخلاقي اڳواڻي ڏيکارڻ ۽ رضاڪاراڻي طور [[ڪاربان غيرجانبداري]] حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجين معيشتن کي ماحول دوست بڻائڻ جي عزم جو اظهار ڪيو.<ref name="i223">{{cite web | last=Reddy | first=B. Muralidhar | title=Climate Vulnerable Forum emphasizes on green economic development | website=The Hindu | date=2009-11-10 | url=https://www.thehindu.com/news/international/Climate-Vulnerable-Forum-emphasizes-on-green-economic-development/article16891318.ece | access-date=2025-07-22}}</ref> نومبر 2010ع ۾ ڪِريباتي [[تاراوا موسمي تبديلي ڪانفرنس]] جي ميزباني ڪئي. اها صدر ڪِريباتي جي ان تجويز جي حمايت ۾ ڪوٺائي وئي هئي تہ موسمي تبديليءَ کان خطري هيٺ رياستن ۽ انهن جي ڀائيوارن وچ ۾ صلاح مشوري جو فورم قائم ڪيو وڃي. ڪانفرنس جو مقصد گڏيل قومن جي موسمي تبديلي بابت فريم ورڪ ڪنوينشن تحت گهڻ ڌري ڳالهين لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ هو ۽ اها موسمي لحاظ کان خطري هيٺ ملڪن جي فورم کان پوءِ ٿيندڙ تقريب هئي.<ref>{{cite web |url=http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |url-status=dead |archive-date=2 February 2012 |title=Climate Change in Kiribati, Tarawa Climate Change Conference Issues Ambo Declaration |publisher=Office of the President of Kiribati |date=12 November 2010 |access-date=28 April 2018}}</ref> ڪانفرنس جو حتمي مقصد ڌرين وچ ۾ اختلافن جي تعداد ۽ شدت کي گهٽائڻ، گڏيل اتفاق جا امڪاني نقطا ڳولڻ ۽ اهڙيءَ ريت 29 نومبر کان 10 ڊسمبر 2010ع تائين [[ڪينڪون]]، ميڪسيڪو ۾ ٿيل [[ڪوپ 16]] ۾ ڪِريباتي ۽ ٻين ڌرين جي شرڪت کي هٿي ڏيڻ هو.{{Citation needed|date=October 2023}} 2013ع ۾ صدر ٽونگ موسمي تبديليءَ سبب [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] کي "اڻٽر" قرار ڏنو. هن چيو تہ ماڻهن جي بقا لاءِ آخرڪار لڏپلاڻ ڪرڻي پوندي ۽ وڏي پيماني تي هنگامي لڏپلاڻ جو انتظار ڪرڻ بدران اڳواٽ تياري ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite news |last=Lagan |first=Bernard |title=Australia urged to formally recognise climate change refugee status |url=https://www.theguardian.com/environment/2013/apr/16/australia-climate-change-refugee-status |access-date=29 April 2013 |newspaper=The Guardian |date=16 April 2013 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[دي نيو يارڪر]]'' موجب صدر ٽونگ ''[[دي نيو يارڪ ٽائمز]]'' کي ٻڌايو تہ اڳڪٿين مطابق هلندڙ صديءَ دوران پاڻيءَ جي سطح ملڪ جي سڀ کان مٿانهين زميني نقطي کان بہ مٿي ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite news|url=https://www.newyorker.com/tech/elements/president-tong-and-his-disappearing-islands|title=President Tong and His Disappearing Islands|author=Betsy Morais|newspaper=The New Yorker|date=8 June 2014|access-date=22 August 2014}}</ref> ساڳئي سال صدر ٽونگ [[وانوا ليوو]]، فجي تي {{cvt|20|km2}} زمين جي خريداري مڪمل ڪئي. اها زمين ڪِريباتي کان لڳ ڀڳ 2,000 ڪلوميٽر پري آهي. ٽونگ ان خريداريءَ کي ملڪ جو علائقو مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ اچڻ جي صورت ۾ "مڪمل ضرورت" قرار ڏنو.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/environment/2014/jul/01/kiribati-climate-change-fiji-vanua-levu|title=Besieged by the rising tides of climate change, Kiribati buys land in Fiji|last=Caramel|first=Laurence|date=30 June 2014|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=25 August 2016}}</ref> 2013ع ۾ ڪِريباتي جي هڪ شهري طرفان 1951ع جي [[پناهگيرن جي حيثيت بابت ڪنوينشن]] تحت پاڻ کي [[ماحولياتي مهاجر|موسمي تبديليءَ جو پناهگير]] قرار ڏيارڻ واري دعويٰ عالمي ڌيان جو مرڪز بڻي.<ref name=ABC>{{cite web| title=Pacific Islander Ioane Teitiota fails in bid to be first climate change refugee| work=ABC News|date=27 November 2013|url=https://www.abc.net.au/news/2013-11-26/kiribati-ioane-teitoa-refugee-new-zealand-climate-change/5117848|access-date=11 February 2015}}</ref> نيوزيلينڊ جي هاءِ ڪورٽ اها دعويٰ قبول نہ ڪئي.<ref>{{cite news|url=http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |title='Climate refugees' revisited: a closer look at the Tuvalu decision |publisher=Point Source |date=14 August 2014 |author=Vernon Rive |access-date=11 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150211073607/http://www.vernonrive.co.nz/PointSource/Climate_refugees_revisited_a_closer_look_at_the_Tuvalu_deci.aspx |archive-date=11 February 2015 }}</ref> [[تيتيئوتا بنام چيف ايگزيڪيوٽو، وزارت ڪاروبار، جدت ۽ روزگار|2014ع جي فيصلي]] ۾ نيوزيلينڊ جي اپيل ڪورٽ پڻ دعويٰ رد ڪئي. وڌيڪ اپيل تي نيوزيلينڊ جي سپريم ڪورٽ پناهگير حيثيت واري درخواست خلاف اڳين فيصلن کي برقرار رکيو، پر ان موقف کي قبول نہ ڪيو تہ موسمي تبديلي يا ٻين قدرتي آفتن سبب پيدا ٿيندڙ ماحولياتي تباهي ڪڏهن بہ پناهگير ڪنوينشن يا محفوظ شخص واري قانوني دائري هيٺ اچڻ جو سبب نٿي بڻجي سگهي.<ref name="TSC">{{cite NZLII | litigants = Teitiota v Chief Executive of Ministry of Business, Innovation and Employment | court = NZSC | year = 2015 | num = 107 | date = 20 July 2015 }}</ref> 2017ع ۾ ڪِريباتي گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017}}</ref> 20 سيپٽمبر 2019ع تي ڪِريباتي حڪومت [[چين|عوامي جمهوريه چين]] سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا ۽ ساڳئي وقت [[تائيوان|جمهوريه چين (تائيوان)]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا.<ref>{{Cite web | url=https://www.taiwannews.com.tw/en/news/3780704 |title=Kiribati switches recognition to China, Taiwan loses second Pacific ally in one week|author=Teng Pei-ju|work=Taiwan News|date=20 September 2019}}</ref> تائيوان جي ان وقت جي پرڏيهي وزير [[جوزف وو]] دعويٰ ڪئي تہ چين ڪِريباتي کي سفارتي فيصلي جي بدلي بوئنگ 737 جهاز ۽ ٻيڙيون ڏيڻ جي آڇ ڪئي هئي.<ref>{{Cite web |url=https://mobile.reuters.com/article/amp/idUSKBN1W50DI |title=Taiwan says China lures Kiribati with airplanes after losing another ally |work=Reuters |date=20 September 2019}}</ref> ==== امن ڪور ==== 1973ع کان 2008ع تائين [[آمريڪي امن ڪور]] جا لڳ ڀڳ 500 رضاڪار ڪِريباتي جي ٻيٽن تي ڪم ڪندا رهيا، ۽ ڪنهن هڪ سال ۾ انهن جو انگ 45 تائين هوندو هو. انهن جي سرگرمين ۾ کوهن، لائبريرين ۽ ٻين بنيادي ڍانچن جي رٿابندي، جوڙجڪ ۽ تعمير ۾ مدد، گڏوگڏ زراعت، ماحول ۽ ڪميونٽي صحت بابت تعليم شامل هئي. 2006ع ۾ ٻاهرين ٻيٽن ڏانهن باقاعده هوائي آمدرفت گهٽجڻ سبب رضاڪارن جي مقرريءَ ۾ نمايان گهٽتائي ڪئي وئي. بعد ۾ پروگرام ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ رضاڪارن کي ضرورت پوڻ تي طبي سهولتون فراهم ڪرڻ جي قابل اعتماد ضمانت نہ رهي هئي.<ref>{{cite web |title=Peace Crops reducing current program in Kiribati |url=https://peacecorpsonline.typepad.com/peacecorpsonline/kiribati/ |date=23 July 2007 |access-date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Peace Corps to End Programs in Kiribati |url=http://www.pireport.org/articles/2008/07/04/peace-corps-end-programs-kiribati |date=4 July 2008 |access-date=24 June 2021}}</ref> جولاءِ 2022ع ۾ آمريڪي نائب صدر [[ڪمالا هيرس]] ڪِريباتي ۽ ٽونگا ۾ نوان آمريڪي سفارتخانا قائم ڪرڻ ۽ علائقي ۾ امن ڪور جي موجودگي ٻيهر بحال ڪرڻ جي منصوبن جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web |title=Kamala Harris announces 2 new U.S. embassies in major Pacific push |url=http://www.nbcnews.com/news/world/kamala-harris-pacific-new-us-embassies-tonga-kiribati-rcna37971 |agency=Associated Press |publisher=NBC News |date=12 July 2022 |access-date=16 July 2022}}</ref> === قانون لاڳو ڪندڙ ادارا ۽ فوج === [[فائل:RKS Teanoai, during a joint exercise 2019-11-07.jpg|thumb|2019ع ۾ گڏيل مشق دوران پوليس جو جهاز آر ڪي ايس ''ٽيانوائي''.]] [[ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|ڪِريباتي ۾ قانون لاڳو ڪرڻ]] جون ذميواريون ڪِريباتي پوليس سروس سنڀالي ٿي، جيڪا عام قانون لاڳو ڪرڻ سان گڏ نيم فوجي ذميوارين جي پڻ ذميوار آهي. ملڪ جي مختلف ٻيٽن تي پوليس چوڪيون قائم آهن. پوليس وٽ گارڊين درجي جي هڪ گشتي ٻيڙي [[آر ڪي ايس ٽيانوائي ٻيون|آر ڪي ايس ''ٽيانوائي ٻيون'']] آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |title=Pacific Forum class patrol boat |publisher=Hazegray.org |date=25 March 2002 |access-date=14 May 2010 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305073647/http://www.hazegray.org/worldnav/asiapac/asiapac.htm#5 |url-status=dead }}</ref> ڪِريباتي جي مکيه جيل [[بيٽيو]] ۾ واقع آهي، جنهن کي والٽر بيٽيو جيل سڏيو وڃي ٿو. [[ڪِريتي ماتي]] جي [[لنڊن، ڪِريباتي|لنڊن]] آباديءَ ۾ پڻ هڪ جيل موجود آهي.<ref name="m735">{{cite web | title=Justice delayed, justice denied on Pacific's remote Kiritimati | website=The Guam Daily Post | date=2016-04-28 | url=https://www.postguam.com/news/pacific/justice-delayed-justice-denied-on-pacifics-remote-kiritimati/article_ccf7ee80-0d45-11e6-abb1-57d0e4fe85a0.html | access-date=2025-07-22}}</ref> ڪِريباتي وٽ مستقل باقاعده فوج ناهي؛ ملڪ جي اندروني سلامتي ۽ نيم فوجي ذميواريون پوليس سروس سنڀالي ٿي. === انتظامي ورهاست === {{main|ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست}} [[فائل:CarolinePic-Kepler-Long.JPG|thumb|[[لائين ٻيٽ]]: [[ملينيم ٻيٽ]] ۾ لانگ ٻيٽ جي اولهندي پاسي ۽ ناڪي ٻيٽ جي وچ وارو سامونڊي لنگهه]] [[فائل:Marakei Atoll.jpg|thumb|[[ماراڪي]]، اتر گلبرٽ ٻيٽ]] ڪِريباتي ۾ 21 آباد ٻيٽ آهن. جاگرافيائي لحاظ کان ڪِريباتي کي ٽن [[ٻيٽاري|ٻيٽارين]] يا ٻيٽن جي گروهن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، پر انهن جي ڪا انتظامي حيثيت ناهي. اهي آهن: * [[گلبرٽ ٻيٽ]] * [[فينڪس ٻيٽ]]، جيڪي ڌرتيءَ جي [[دنيا جي سڀ کان وڏن محفوظ علائقن جي فهرست|سڀ کان وڏن سامونڊي محفوظ علائقن]] مان هڪ ۾ واقع آهن؛ 2008ع کان 2010ع تائين اهو دنيا جو سڀ کان وڏو سامونڊي محفوظ علائقو هو.<ref>{{cite news |url = https://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSSP231103 |title = Kiribati creates world's largest marine reserve |publisher = Reuters |date = 14 February 2008 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> * [[لائين ٻيٽ]] آزاديءَ کان اڳ ڪِريباتي جا اصل [[ڪِريباتي جا ضلعا|ضلعا]] هي هئا: * [[بنابا]] (اوشن ٻيٽ) * [[تاراوا ائٽول]] * [[اتر گلبرٽ ٻيٽ]] * [[وچ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[ڏکڻ گلبرٽ ٻيٽ]] * [[لائين ٻيٽ]] اڳوڻن ضلعن مان چار، جن ۾ تاراوا پڻ شامل آهي، گلبرٽ ٻيٽن ۾ واقع آهن، جتي ملڪ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو. لائين ٻيٽن مان پنج ٻيٽ غير آباد آهن: [[مالڊن ٻيٽ]]، [[اسٽاربڪ ٻيٽ]]، [[ملينيم ٻيٽ]]، [[ووسٽوڪ ٻيٽ]] ۽ [[فلنٽ ٻيٽ]]. فينڪس ٻيٽن مان [[ڪينٽن ٻيٽ]] کان سواءِ باقي ٻيٽ غير آباد آهن ۽ انهن جي ڪا نمائندگي ناهي. بنابا پاڻ بہ هاڻي تمام گهٽ آباد آهي. [[فجي]] جي [[رابي ٻيٽ]] تي رهندڙ بنابا ماڻهن جو هڪ غير چونڊيل نمائندو پڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=McAdam |first=Jane |title=How a small Pacific community sparked constitutional innovation on citizenship |url=https://www.kaldorcentre.unsw.edu.au/news/how-small-pacific-community-sparked-70-years-constitutional-innovation-citizenship |access-date=2023-11-13 |website=www.kaldorcentre.unsw.edu.au}}</ref> 21 آباد ٻيٽن مان هر هڪ<ref name=CIA/> جي پنهنجي مقامي ڪائونسل آهي، جيڪا روزمره جي مقامي معاملن جو انتظام ڪري ٿي. عام طور هر آباد ٻيٽ لاءِ هڪ ڪائونسل آهي، پر ٻه استثنا آهن: تاراوا ائٽول ۾ ٽي ڪائونسلون آهن—[[بيٽيو]] ٽائون ڪائونسل، تينائينانو شهري ڪائونسل، جيڪا [[ڏکڻ تاراوا]] جي باقي حصي لاءِ آهي، ۽ ايوتان تاراوا ڪائونسل، جيڪا [[اتر تاراوا]] لاءِ آهي؛ جڏهن تہ [[تابيتيوئا]] ۾ ٻه ڪائونسلون آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} == جاگرافي == {{Main|ڪِريباتي جي جاگرافي}} [[فائل:Map of the Territorial Waters of the Pacific Ocean.png|thumb|upright=1.8|ڪِريباتي ۽ ان جي چوڌاري ڳاڙهي ڀوري رنگ ۾ ڏيکاريل خاص اقتصادي علائقا؛ ملڪ جا ٽي هڪ ٻئي کان ڌار علائقا پڻ ڏيکاريل آهن]] [[فائل:Kiribati map LOC.jpg|thumb|upright=1.5|ڪِريباتي جو نقشو]] [[فائل:Kiribati Inseln.png|thumb|ڪِريباتي جا علائقا]] [[فائل:Abaiang top view.jpg|thumb|[[ابائيانگ]] ۾ ناريل جا وڻ]] ڪِريباتي [[ڪِريباتي جي ٻيٽن جي فهرست|32 ائٽولن]] ۽ هڪ اڪيلي ٻيٽ، [[بنابا]]، تي مشتمل آهي. ان جا ٻيٽ ڌرتيءَ جي اڀرندي ۽ اولهندي [[ڌرتيءَ جا اڌ گولا|اڌ گولن]] سان گڏ اترين ۽ ڏاکڻين اڌ گولن تائين پکڙيل آهن. ملڪ جو وسيع [[خاص اقتصادي علائقو]] ٽن هڪ ٻئي کان ڌار روايتي جاگرافيائي ذيلي علائقن تي پکڙيل آهي: بنابا ([[ميلانيشيا]] ۽ مائڪرونيشيا جي وچ وارو علائقو)، گلبرٽ ٻيٽ ([[مائڪرونيشيا]]) ۽ [[لائين ٻيٽ|لائين]] ۽ فينڪس ٻيٽ ([[پولينشيا]]).<ref name=CIA/> ٻيٽن جا گروهه هي آهن: * [[بنابا]]: [[نائورو]] ۽ گلبرٽ ٻيٽن جي وچ ۾ واقع هڪ الڳ ٻيٽ * [[گلبرٽ ٻيٽ]]: سورهن ائٽول، جيڪي [[فجي]] کان لڳ ڀڳ {{convert|1500|km|mi|0}} اتر طرف واقع آهن * [[فينڪس ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ مرجاني ٻيٽ، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|1800|km|mi|0}} ڏکڻ-اوڀر طرف واقع آهن * [[لائين ٻيٽ]]: اٺ ائٽول ۽ هڪ مرجاني ريف، جيڪي گلبرٽ ٻيٽن کان لڳ ڀڳ {{convert|3300|km|mi|0}} اوڀر طرف واقع آهن بنابا هڪ [[اڀريل مرجاني ائٽول|اڀريل مرجاني ٻيٽ]] آهي. اهو ڪنهن زماني ۾ [[فاسفيٽ]] جو شاهوڪار ذريعو هو، پر آزاديءَ کان اڳ وڏي پيماني تي کاڻ کوٽڻ سبب ان جا ذخيرا تقريباً ختم ٿي ويا.{{sfn|Williams|Macdonald|1985}}{{sfn|Ellis|1935}} ڪِريباتي جي باقي خشڪي ائٽولن يا مرجاني ٻيٽن جي وارياسي ۽ مرجاني پٿرن وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي سمنڊ جي سطح کان رڳو هڪ يا ٻه ميٽر مٿي آهن.<ref>{{Cite web |title=Banaba {{!}} Kiribati, Map, History, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Banaba |access-date=2025-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> هتان جي مٽي سنهي ۽ [[چنائتي مٽي|چنائتي]] آهي. ان ۾ پاڻي محفوظ رکڻ جي صلاحيت گهٽ آهي ۽ ڪيلشيم، سوڊيم ۽ ميگنيشيم کان سواءِ نامياتي مادو ۽ غذائي جزا پڻ گهٽ آهن. بنابا دنيا ۾ زراعت لاءِ سڀ کان گهٽ موزون هنڌن مان هڪ آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} لائين ٻيٽن ۾ [[ڪِريتي ماتي]]، جنهن کي اڳ ڪرسمس ٻيٽ چيو ويندو هو، خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو ائٽول آهي. 1995ع ۾ [[بين الاقوامي تاريخي لڪير]] جي نئين ترتيب کان پوءِ لائين ٻيٽ نئين سال ۾ داخل ٿيندڙ دنيا جي پهرين علائقن مان بڻيا، جنهن ۾ سال 2000ع پڻ شامل هو. انهيءَ سبب 1997ع ۾ ڪيرولين ٻيٽ جو نالو بدلائي [[ملينيم ٻيٽ]] رکيو ويو.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Aimee |title=Millennium: Date Line Politics |url=https://www.trussel.com/kir/dateline.htm |work=Honolulu Magazine |date=April 1999 |access-date=14 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628045504/http://trussel.com/kir/dateline.htm |archive-date=28 June 2006 |url-status=dead}}</ref> === ماحولياتي مسئلا === {{see also|ڪِريباتي جا مرجاني ريف|ڪِريباتي جا محفوظ علائقا}} [[پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام]]، جنهن کي اڳ ڏکڻ پئسفڪ علائقائي ماحولياتي پروگرام چيو ويندو هو، موجب ڪِريباتي جا ٻه ننڍا غير آباد ٻيٽ، [[ٽيبوئا تاراوا]] ۽ [[ابانوئا]]، 1999ع ۾ پاڻيءَ هيٺ غائب ٿي ويا.<ref>{{cite news |url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/368892.stm |title = Islands disappear under rising seas |publisher = BBC News |date = 14 June 1999 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> [[ڪِريتي ماتي|ڪرسمس ٻيٽ]] تي 1972ع کان 2022ع تائين 50 سالن دوران سمنڊ جي سطح لڳ ڀڳ {{convert|5|cm|abbr=on}} وڌي آهي.<ref>{{cite web | url=https://tidesandcurrents.noaa.gov/sltrends/sltrends_station.shtml?id=770-022 | title=Sea Level Trends - NOAA Tides & Currents }}</ref> گڏيل قومن جي [[موسمي تبديلي بابت بين الحڪومتي پينل]] موجب [[عالمي گرمائش]] سبب 2100ع تائين سمنڊ جي سطح ۾ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|abbr=on}} واڌ ٿي سگهي ٿي. سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ڪيترن ٻيٽن جي ٻڏي وڃڻ جو خطرو آهي. وڌيڪ واڌ سان پوکيءَ لائق زمينن ۾ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] پڻ وڌي سگهي ٿي.<ref>{{cite news |url = https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/28/AR2006012801021.html |newspaper = The Washington Post |title = Debate on Climate Shifts to Issue of Irreparable Change |first = Juliet |last = Eilperin |date = 29 January 2006 |access-date = 7 May 2010 }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي حوالي سان ڪِريباتي جي حساسيت [[پئسفڪ ڏهاڪائي ارتعاش]] سبب وڌيڪ پيچيده ٿئي ٿي. هي هڪ موسمي ڦيرڦار وارو عمل آهي، جنهن دوران [[لا نينيا]] ۽ [[ايل نينيو]] جا دور بدلجندا رهن ٿا، جنهن جو سمنڊ جي سطح تي اثر پوي ٿو. مثال طور، 2000ع ۾ ايل نينيو جي سمنڊ جي سطح کي هيٺ رکڻ واري اثر کان لا نينيا جي سطح وڌائڻ واري اثر ڏانهن تبديلي آئي، جنهن سبب تيز ۽ وڌيڪ اوچا سامونڊي چاڙهه وڌيڪ بار بار ٿيڻ لڳا. [[پيريجيئن اسپرنگ ٽائيڊ]]، جنهن کي عام طور [[ڪنگ ٽائيڊ]] چيو ويندو آهي، ڪِريباتي جي هيٺاهين علائقن ۾ سامونڊي پاڻيءَ جي ٻوڏ آڻي سگهي ٿي.<ref>{{cite web| last =Packard | first =Aaron | title= The Unfolding Crisis in Kiribati and the Urgency of Response| publisher= HuffPostGreen|date=12 March 2015 |url=http://www.huffingtonpost.com/aaron-packard/the-unfolding-crisis-in-kiribati-and-the-urgency-of-response_b_6854386.html |access-date=14 March 2015}}</ref> [[فائل:Onotoa.png|thumb|[[اونوٽوئا]] ائٽول جو ڏاکڻو حصو]] [[فائل:South Tarawa from the air.jpg|thumb|[[تاراوا ائٽول]]]] [[ائٽول]] ۽ [[مرجاني ريف|مرجاني ريفن]] جا ٻيٽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديلين جي جواب ۾ پنهنجي شڪل ۽ ايراضي تبديل ڪري سگهن ٿا. نيوزيلينڊ جي [[آڪلينڊ يونيورسٽي]] جي پال ڪينچ ۽ فجي جي ڏکڻ پئسفڪ اپلائيڊ جيو سائنس ڪميشن جي آرٿر ويب 2010ع ۾ وچ پئسفڪ جي ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي متحرڪ ردعمل بابت هڪ تحقيق شايع ڪئي. ان تحقيق ۾ ڪِريباتي پڻ شامل هو. ويب ۽ ڪينچ موجب ڪِريباتي جا ٽي اهم شهري ٻيٽ—بيٽيو، بائيريڪي ۽ نانيڪائي—ترتيبوار 30 سيڪڙو (36 هيڪٽر)، 16.3 سيڪڙو (5.8 هيڪٽر) ۽ 12.5 سيڪڙو (0.8 هيڪٽر) ايراضيءَ ۾ وڌيا.<ref name="WZ">{{cite magazine |last=Zukerman |first=Wendy |title=Shape-shifting islands defy sea-level rise |date=2 June 2010 |magazine=New Scientist Magazine |issue=2763 |url=https://www.newscientist.com/article/mg20627633.700-shapeshifting-islands-defy-sealevel-rise.html }}</ref><ref name="Elsevier">{{cite journal |last1=Webb |first1=A.P. |last2=Kench |first2=P.S. |year=2010 |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |journal=Global and Planetary Change |volume=72 |issue=3 |pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003 |url=http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20121222070018/http://www.pacificdisaster.net/pdnadmin/data/original/SOPAC_2010_The_dynamic_response.pdf |url-status=dead |archive-date=22 December 2012 |access-date=22 July 2013 |bibcode=2010GPC....72..234W }}</ref><ref name="PSK2014">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref><ref name="AWPK">{{cite journal|last=Arthur P. Webb & Paul S. Kench |title=The dynamic response of reef islands to sea-level rise: Evidence from multi-decadal analysis of island change in the Central Pacific |year=2010|volume=72 |issue=3|journal=Global and Planetary Change|pages=234–246 |doi=10.1016/j.gloplacha.2010.05.003|bibcode=2010GPC....72..234W}}</ref><ref name="NG15">{{cite web| last=Warne |first=Kennedy |work=National Geographic |title=Will Pacific Island Nations Disappear as Seas Rise? Maybe Not – Reef islands can grow and change shape as sediments shift, studies show |date=13 February 2015|url=http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150214031223/http://news-beta.nationalgeographic.com/2015/02/150213-tuvalu-sopoaga-kench-kiribati-maldives-cyclone-marshall-islands/|url-status=dead|archive-date=14 February 2015|access-date=14 February 2015}}</ref> پال ڪينچ ۽ آرٿر ويب جي تحقيق تسليم ڪري ٿي تہ اهي ٻيٽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي خطري کان انتهائي حساس آهن. تحقيق موجب ٻيٽن جي سطح جي عمودي واڌ کي ماپيو نہ ويو هو ۽ نہ ئي تحقيق مان اهو ثابت ٿئي ٿو تہ ٻيٽن جي اوچائيءَ ۾ ڪا تبديلي آئي آهي. جيئن تہ زمين جي اوچائي تبديل نہ ٿي آهي، تنهنڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب ٻيٽن جي وڏي حصي جي ٻڏڻ جو خطرو پڻ برقرار آهي ۽ اهي هيٺاهان ائٽول سامونڊي ٻوڏ لاءِ انتهائي حساس آهن.<ref name="Elsevier"/> 2011ع جي پئسفڪ ۾ موسمي تبديلي بابت رپورٽ ڪِريباتي کي [[سامونڊي طوفان|سامونڊي طوفانن]] جي نسبتاً گهٽ خطري وارو ملڪ قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite report |title=Climate Variability, Extremes and Change in the Western Tropical Pacific: New Science and Updated Country Reports 2014 |year=2014 |publisher=Pacific Climate Change Science Program |series=Climate Change in the Pacific: Scientific Assessment and New Research |volume=1 & 2 |chapter=Chapter 6: Kiribati |chapter-url=https://www.pacificclimatechangescience.org/publications/reports/climate-variability-extremes-and-change-in-the-western-tropical-pacific-2014/}}</ref> مارچ 2015ع ۾ [[سامونڊي طوفان پام]]، جيڪو پنجين درجي جو طوفان هو ۽ [[وانواتو]] ۾ وڏي تباهي آڻي چڪو هو، جي اثرن سبب ڪِريباتي ۾ ٻوڏ آئي ۽ سامونڊي بچاءَ جي ڀتين ۽ ساحلي بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو.<ref name="SBS15">{{cite web| work=SBS Australia |title=Flooding in Vanuatu, Kiribati and Tuvalu as Cyclone Pam strengthens |date=13 March 2015|url=https://www.sbs.com.au/news/article/2015/03/13/flooding-vanuatu-kiribati-and-tuvalu-cyclone-pam-strengthens |access-date=15 March 2015}}</ref> ڪِريباتي اڃا بہ ان خطري هيٺ آهي تہ سامونڊي طوفان هيٺاهين ٻيٽن تان نباتات ۽ مٽي ختم ڪري سگهن ٿا.<ref name="h248">{{cite web | title=Republic of Kiribati Intended Nationally Determined Contribution | website=ESCAP Policy Documents Management | url=https://policy.asiapacificenergy.org/node/2410 | access-date=2025-07-22}}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آهستي آهستي ٿيندڙ واڌ سان مرجان جا [[پوليپ]] پڻ وڌي ائٽولن جي سطح کي سمنڊ سان گڏ مٿي کڻي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سمنڊ جي سطح مرجان جي واڌ کان وڌيڪ تيزيءَ سان وڌي يا [[سامونڊي تيزابيت]] سبب پوليپن جي سرگرمي متاثر ٿئي، تہ ائٽولن ۽ مرجاني ٻيٽن جي اهڙي موافقت جي صلاحيت گهٽ يقيني ٿي وڃي ٿي.<ref name="PK14">{{cite news| last=Kench |first=Paul |title=Dynamic atolls give hope that Pacific Islands can defy sea rise (Comments) |work=The Conversation|url=http://theconversation.com/dynamic-atolls-give-hope-that-pacific-islands-can-defy-sea-rise-25436 |access-date=16 April 2014}}</ref> هيومن رائيٽس ميجرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{Cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2023-05-01 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> موجب موسمي بحران ڪِريباتي ۾ انساني حقن جي صورتحال تي وچولي درجي جو منفي اثر وڌو آهي، جنهن کي 6 مان 4.8 جي سطح ڏني وئي آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker">{{Cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |access-date=2023-05-01 |website=rightstracker.org |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501204355/https://rightstracker.org/en/country/KIR?subregion=pacific&tab=pacific-region-data |url-status=dead }}</ref> انساني حقن جي ماهرن موجب موسمي بحران خوراڪ ۽ صاف پاڻي تائين رسائي، عورتن جي حقن، رهائش جي تحفظ ۽ ثقافتي سالميت کي متاثر ڪيو آهي.<ref name="Kiribati - HRMI Rights Tracker"/> [[ڪِريباتي موافقت پروگرام]]، جيڪو 2003ع ۾ شروع ٿيو، 5.5 ملين آمريڪي ڊالرن جو منصوبو آهي. ان جي شروعات ڪِريباتي جي قومي حڪومت [[عالمي ماحولياتي سهولت]]، [[عالمي بئنڪ]]، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ۽ جاپاني حڪومت جي سهڪار سان ڪئي. بعد ۾ آسٽريليا پڻ منصوبي ۾ شامل ٿيو ۽ 1.5 ملين آمريڪي ڊالر فراهم ڪيا. پروگرام جو مقصد ڇهن سالن دوران موسمي تبديليءَ بابت آگاهي وڌائڻ، موجود پاڻيءَ جي وسيلن جو جائزو وٺڻ ۽ انهن جي حفاظت ڪرڻ ۽ سامونڊي ٻوڏ کي منظم ڪرڻ ذريعي [[موسمي تبديلي]] ۽ سمنڊ جي سطح وڌڻ جي اثرن آڏو ڪِريباتي جي حساسيت گهٽائڻ هو. موافقت پروگرام جي شروعات ۾ هر آباد ائٽول جي نمائندن گذريل 20 کان 40 سالن دوران محسوس ڪيل اهم موسمي تبديلين جي نشاندهي ڪئي ۽ انهن کي منهن ڏيڻ لاءِ ضرورت جي تڪڙ جي چئن درجن هيٺ تجويزون پيش ڪيون. پروگرام بعد ۾ ملڪ جي سڀ کان وڌيڪ آباد علائقن جي انتهائي حساس شعبن تي ڌيان ڏيڻ لڳو. منصوبن ۾ تاراوا ۽ ان جي ڀرپاسي پاڻيءَ جي فراهميءَ جو انتظام بهتر ڪرڻ؛ [[ساحلي انتظام]] تحت تمر جا وڻ ٻيهر پوکڻ ۽ سرڪاري بنيادي ڍانچي جي حفاظت؛ ساحلي ڪٽائي گهٽائڻ لاءِ قانون مضبوط ڪرڻ؛ ۽ ماڻهن جي ذاتي خطري کي گهٽائڻ لاءِ آباديءَ جي منصوبابندي شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Adapting to climate change |url=http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |website=Climate change in Kiribati |publisher=Office of the President of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202020502/http://www.climate.gov.ki/Kiribati_climate_change_strategies.html |archive-date=2 February 2012 |url-status=dead}}</ref> حڪومت [[غذائي تحفظ]] کي يقيني بڻائڻ لاءِ پڻ مخصوص قدم کنيا آهن، ڇاڪاڻ تہ سمنڊ جي سطح ۾ واڌ، ڏڪار ۽ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب خوراڪ ۽ پاڻيءَ جي کوٽ پيدا ٿي آهي. انهن قدمن ۾ خوراڪ جي ذريعن ۾ تنوع پيدا ڪرڻ ۽ موجود وسيلن جو پائيدار انتظام يقيني بڻائڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |url=https://undp-climate.exposure.co/locallysourced |title=Locally-Sourced How Kiribati is shoring up food security and community resilience in the face of global climate change |publisher=United Nations Development Programme |date=21 February 2023 |access-date=3 March 2023}}</ref> [[پلاسٽڪ آلودگي]] پڻ ڪِريباتي لاءِ هڪ اهم ماحولياتي مسئلو آهي، ڇاڪاڻ تہ اها سامونڊي حياتياتي تنوع کي نقصان پهچائڻ سان گڏ ملڪ جي مڇيگيريءَ تي دارومدار رکندڙ معيشت ۽ سياحت جي امڪانن کي بہ متاثر ڪري ٿي.<ref name="auto2">{{Cite web |last=United Nations Environment Program |date=2019-09-24 |title=Kiribati to carry out considerable efforts in sound management of chemicals and waste |url=http://www.unep.org/news-and-stories/story/kiribati-carry-out-considerable-efforts-sound-management-chemicals-and-waste |access-date=2023-05-28 |website=UNEP |language=en}}</ref> ڪِريباتي حڪومت، خاص طور ماحول، زمينن ۽ زرعي ترقي واري وزارت جي ماحول ۽ تحفظ واري ڊويزن، ماحولياتي قانونن ۽ حڪومتي پاليسين ذريعي قومي سطح تي هن مسئلي کي منهن ڏيڻ جون ڪوششون ڪيون آهن.<ref name="auto2"/> حڪومت پلاسٽڪ آلودگيءَ جي عالمي نوعيت کي پڻ تسليم ڪندي بين الاقوامي سهڪار ۽ گهڻ ڌري حلن جي حمايت ڪئي آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati calls for the special circumstances of Small Islands Developing States to be factored in new global agreement on plastic pollution {{!}} Pacific Environment |url=https://www.sprep.org/news/kiribati-calls-for-the-special-circumstances-of-small-islands-developing-states-to-be-factored-in-new-global-agreement-on-plastic-pollution |access-date=2023-05-28 |website=www.sprep.org}}</ref> اها ڳالهه خاص طور [[پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدو|پلاسٽڪ آلودگي بابت عالمي معاهدي]] لاءِ ٿيندڙ بين الاقوامي ڳالهين ۾ ڪِريباتي جي شرڪت مان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Bundela |first1=Amit Kumar |last2=Pandey |first2=Krishna Kumar |date=2022-07-01 |title=The United Nations General Assembly Passes Historic Resolution to Beat Plastic Pollution |journal=Anthropocene Science |volume=1 |issue=2 |pages=332–336 |doi=10.1007/s44177-022-00021-5 |s2cid=258700697 |issn=2731-3980|doi-access=free |bibcode=2022AnthS...1..332B}}</ref> === آبهوا === [[فائل:Line5304 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|thumb|هڪ استوائي ننڍو ٻيٽ، جتي کجين جا پن غالب هوائن جي رخ ۾ جهڪيل آهن]] ڪِريباتي ۾ [[استوائي برساتي ٻيلن واري آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجابندي|اي ايف]]) آهي. اپريل کان آڪٽوبر تائين اتر-اوڀر جون هوائون غالب رهن ٿيون ۽ گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|30|C}} تي مستحڪم رهي ٿو. نومبر کان اپريل تائين اولهه جون تيز هوائون برسات آڻين ٿيون. ڪِريباتي ۾ برساتي موسم (''تي اؤ-ميانگ'')، جنهن کي [[استوائي سامونڊي طوفان]] جي موسم (''تي انگيبوئاڪا'') پڻ چيو وڃي ٿو، هر سال نومبر کان اپريل تائين رهي ٿي. تنهنڪري ''تي اؤ-ميانگ'' دوران ڪِريباتي ۾ [[استوائي موسمي خلل|استوائي موسمي خللن]] يا استوائي سامونڊي طوفانن سان لاڳاپيل انتهائي موسمي حالتون نسبتاً وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. ڪِريباتي خط استوا جي ويجهو واقع آهي، جتي استوائي سامونڊي طوفان تمام گهٽ ٺهن ٿا يا اتان گذرن ٿا، پر تاريخي طور پري واقع سامونڊي طوفانن جا اثر ڪِريباتي تائين پهتا آهن. اهي اثر ڪڏهن طوفاني نظام جي شروعاتي مرحلي، يعني استوائي گهٽ دٻاءَ يا موسمي خلل، دوران بہ محسوس ڪيا ويا آهن ۽ ڪڏهن تہ ان نظام جي استوائي سامونڊي طوفان جي درجي تائين پهچڻ کان اڳ ئي ظاهر ٿيا آهن.{{Citation needed|date=October 2023}} خشڪ ۽ نسبتاً خوشگوار موسم مئي کان نومبر تائين تڏهن شروع ٿئي ٿي، جڏهن ''تين ريمويماتا'' ([[انٽاريس]]) سج لهڻ کان پوءِ آسمان ۾ نظر اچڻ لڳي ٿو. هن عرصي ۾ هوائون ۽ سامونڊي وهڪرا نسبتاً نرم ۽ برسات گهٽ هوندي آهي. ڊسمبر جي لڳ ڀڳ جڏهن ''نيئي اوتي'' ([[پليئيڊيز]]) انٽاريس جي جاءِ وٺي ٿو، تہ اوچتين اولهه وارين هوائن ۽ وڌيڪ برسات جي موسم شروع ٿئي ٿي، جنهن دوران هڪ ٻيٽ کان ٻئي ٻيٽ تائين ڊگهن سامونڊي سفرن کان پاسو ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite journal|title = La navigation océanienne : Un savoir trop longtemps méconnu|journal = Préhistoires Méditerranéennes|date = September 2002|issue = 10–11|pages = 183–190|last1 = Di Piazza|first1 = Anne| volume=10-11 | doi=10.4000/pm.269 | s2cid=248019590 |doi-access = free}}</ref> ڪِريباتي عام طور سڌي طرح سامونڊي طوفانن جو شڪار نٿو ٿئي، پر طوفاني موسمن دوران ويجهن پئسفڪ ٻيٽ ملڪن، جهڙوڪ [[فجي]]، کي متاثر ڪندڙ طوفانن جا اثر ڪڏهن ڪڏهن هتي بہ محسوس ٿي سگهن ٿا.<ref name=CIA/><ref name=brit/>{{sfn|Thomas|2003|p=3}} برسات جي مقدار مختلف ٻيٽن ۾ نمايان طور مختلف آهي. مثال طور، گلبرٽ ٻيٽن جي اتر ۾ سالياني سراسري برسات لڳ ڀڳ 3,000 ملي ميٽر (120 انچ)، جڏهن تہ ڏکڻ ۾ رڳو 500 ملي ميٽر (20 انچ) آهي.<ref name=brit/> انهن ٻيٽن مان گهڻا خط استوا واري سامونڊي آبهوا جي خشڪ پٽي ۾ واقع آهن ۽ ڊگهن [[ڏڪار|ڏڪارن]] کي منهن ڏين ٿا.{{sfn|Thomas|2003|p=3}} {{Weather box |location = [[تاراوا]] (ڪوپن اي ايف) |metric first = Yes |single line = Yes |collapsed = Yes |width = auto |Jan record high C = 35.0 |Feb record high C = 33.0 |Mar record high C = 35.0 |Apr record high C = 34.5 |May record high C = 34.5 |Jun record high C = 33.5 |Jul record high C = 34.5 |Aug record high C = 34.5 |Sep record high C = 34.5 |Oct record high C = 35.0 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 35.0 |Jan high C = 30.7 |Feb high C = 30.6 |Mar high C = 30.7 |Apr high C = 30.7 |May high C = 30.8 |Jun high C = 30.8 |Jul high C = 30.9 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 31.1 |Oct high C = 31.2 |Nov high C = 31.3 |Dec high C = 30.9 |year high C = 30.9 |Jan mean C = 28.2 |Feb mean C = 28.1 |Mar mean C = 28.1 |Apr mean C = 28.2 |May mean C = 28.4 |Jun mean C = 28.3 |Jul mean C = 28.2 |Aug mean C = 28.3 |Sep mean C = 28.4 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 28.5 |Dec mean C = 28.2 |year mean C = 28.3 |Jan low C = 25.3 |Feb low C = 25.3 |Mar low C = 25.2 |Apr low C = 25.3 |May low C = 25.5 |Jun low C = 25.3 |Jul low C = 25.1 |Aug low C = 25.2 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 25.4 |Nov low C = 25.4 |Dec low C = 25.3 |year low C = 25.3 |Jan record low C = 21.5 |Feb record low C = 22.5 |Mar record low C = 22.5 |Apr record low C = 22.5 |May record low C = 21.0 |Jun record low C = 21.0 |Jul record low C = 21.0 |Aug record low C = 21.5 |Sep record low C = 22.5 |Oct record low C = 22.0 |Nov record low C = 22.5 |Dec record low C = 22.0 |year record low C = 21.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 271 |Feb precipitation mm = 218 |Mar precipitation mm = 204 |Apr precipitation mm = 184 |May precipitation mm = 158 |Jun precipitation mm = 155 |Jul precipitation mm = 168 |Aug precipitation mm = 138 |Sep precipitation mm = 120 |Oct precipitation mm = 110 |Nov precipitation mm = 115 |Dec precipitation mm = 212 |year precipitation mm = 2052 |unit precipitation days = 0.3 mm |Jan precipitation days = 15 |Feb precipitation days = 12 |Mar precipitation days = 14 |Apr precipitation days = 15 |May precipitation days = 15 |Jun precipitation days = 14 |Jul precipitation days = 16 |Aug precipitation days = 18 |Sep precipitation days = 15 |Oct precipitation days = 11 |Nov precipitation days = 10 |Dec precipitation days = 17 |year precipitation days = 172 |Jan humidity = 81 |Feb humidity = 80 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 82 |May humidity = 81 |Jun humidity = 81 |Jul humidity = 80 |Aug humidity = 79 |Sep humidity = 77 |Oct humidity = 77 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 81 |year humidity = 80 |Jan sun = 220.1 |Feb sun = 192.1 |Mar sun = 207.7 |Apr sun = 201.0 |May sun = 229.4 |Jun sun = 219.0 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 257.3 |Sep sun = 243.0 |Oct sun = 260.4 |Nov sun = 240.0 |Dec sun = 189.1 |year sun = |Jand sun = 7.1 |Febd sun = 6.8 |Mard sun = 6.7 |Aprd sun = 6.7 |Mayd sun = 7.4 |Jund sun = 7.3 |Juld sun = 7.4 |Augd sun = 8.3 |Sepd sun = 8.1 |Octd sun = 8.4 |Novd sun = 8.0 |Decd sun = 6.1 |yeard sun = 7.4 |source 1 = [[جرمن موسمياتي سروس]]<ref name = DWDTarawa> {{cite web | url = https://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_916100_kt.pdf | title = Klimatafel von Tarawa, Int. Flugh. Bonriki / Kiribati (Gilbert-Inseln) | work = Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world | publisher = Deutscher Wetterdienst | language = de | access-date = 30 November 2020}}</ref> }} === ماحوليات === {{Further|ڪِريباتي جي جهنگلي جيوت}} [[فائل:AcrocephalusPistorKeulemans.jpg|thumb|upright|[[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') ڪِريباتي ۾ مقامي طور خاص زميني جهنگلي جيوت جي واحد جنس آهي.]] ڪِريباتي ۾ ٽي ماحولياتي خطا شامل آهن: [[وچ پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]]، [[اوڀر مائڪرونيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]] ۽ [[اولهه پولينيشيا جا استوائي گهميل ٻيلا]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ٻيٽن ۽ ائٽولن جي ارضياتي لحاظ کان نسبتاً ننڍي عمر ۽ [[مٽيءَ جي لوڻياٺ]] جي بلند سطح سبب ڪِريباتي جي نباتات گهڻي شاهوڪار ناهي. گلبرٽ ٻيٽن ۾ لڳ ڀڳ 83 ڏيهي ۽ 306 ٻاهران آندل ٻوٽن جون جنسون آهن، جڏهن تہ لائين ۽ فينڪس ٻيٽن لاءِ اهي انگ ترتيبوار 67 ۽ 283 آهن. انهن مان ڪا بہ جنس [[مقامي خاص جنس|مڪمل طور مقامي خاص]] ناهي، جڏهن تہ لڳ ڀڳ اڌ ڏيهي جنسن جي پکيڙ محدود آهي ۽ فاسفيٽ جي کاڻ کوٽڻ جهڙين انساني سرگرمين سبب اهي خطري هيٺ اچي ويون آهن يا تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} [[ناريل]]، [[پانڊانس ٽيڪٽوريس|پانڊانس]] ۽ [[بريڊ فروٽ]] جا وڻ سڀ کان عام جهنگلي ٻوٽا آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/place/Kiribati|title=Kiribati {{!}} Culture, History, & People|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=12 July 2017|language=en}}</ref><ref name=brit>[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/319111/Kiribati Kiribati]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> جڏهن تہ روايتي ''بابائي''، ''[[سائرٽوسپرما مرڪوسيئي]]''،<ref>{{Cite journal|url=https://www.persee.fr/doc/jatba_0183-5173_1999_num_41_1_3703|doi = 10.3406/jatba.1999.3703|title = Migration d'une plante et migration de ses représentations. Le taro de marécage (Cyrtosperma chamissonis) sur Nikunau et Tabuaeran (République de Kiribati)|year = 1999|last1 = Di Piazza|first1 = Anne|journal = Journal d'Agriculture Traditionnelle et de Botanique Appliquée|volume = 41|pages = 93–108}}</ref> کان سواءِ سڀ کان وڌيڪ پوکجندڙ پنج فصل ٻاهران آندل [[چيني گوبي]]، ڪدو، ٽماٽو، هنداڻو ۽ ونگو آهن.{{sfn|Thomas|2003|p=14}} ملڪ جي 80 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي يا تہ زراعت يا مڇيگيريءَ سان لاڳاپيل آهي.{{sfn|Moseley|2014|page=191}} [[سامونڊي گاهه جي پوک]] معيشت جو هڪ اهم حصو آهي {{why|date=February 2017}}. ان لاءِ ٻه اهم جنسون ''Eucheuma alvarezii'' ۽ ''Eucheuma spinosium'' 1977ع ۾ فلپائن کان مقامي ڍنڍن ۾ متعارف ڪرايون ويون. هي صنعت ڪاري ڪناري واري موتي ڏيندڙ سپ (''[[پنڪٽاڊا مارگريٽيفيرا]]'') ۽ ٻين سپن جي گڏ ڪرڻ واري سرگرمي سان مقابلو ڪري ٿي.{{sfn|Thomas|2003|p=17}} سپن ۾ خاص طور اسٽرومبڊ گيسٽروپوڊ (''[[اسٽرومبس لوهيونس]]'') ۽ انادارا ڪاڪلس (''[[انادارا]] يوروپيگيميلانا'') گهڻا ملن ٿا، جڏهن تہ وڏي ڪليم (''[[ٽريڊيڪنا گيگاس]]'') جا ذخيرا وڏي حد تائين ختم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Thomas|2003|pp=17–19}} ڪِريباتي ۾ زميني ٿڻائتن جون رڳو ڪجهه جنسون ملن ٿيون ۽ انهن مان ڪا بہ ڏيهي يا مقامي خاص جنس ناهي. انهن ۾ پولينيشيائي ڪوئو (''[[ريٽس ايگزيولانس]]'')، ڪتا، ٻليون ۽ سوئر شامل آهن. پکين جي 75 جنسن مان [[بوڪيڪوڪيڪو]] (''Acrocephalus aequinoctialis'') رڳو [[ڪِريتي ماتي]] ۾ ملندڙ مقامي خاص جنس آهي.{{sfn|Thomas|2003|p=22}} ڪِريباتي جي سامونڊي علائقن ۾ ڪناري ويجهو ۽ کليل سمنڊ جون لڳ ڀڳ 600 کان 800 مڇين جون جنسون، مرجان جون لڳ ڀڳ 200 جنسون ۽ سپن جون لڳ ڀڳ 1,000 جنسون ملن ٿيون.<ref name="LPS">{{cite journal |last=Lobel |first= P.S. |url= https://micronesica.org/sites/default/files/gilbertese_and_ellice_islander_name_of_fishes_and_other_organisms_micronesica_vo_14_no._2_dec.1978-4.pdf |title= Gilbertese and Ellice Islander names for fishes and other organisms |journal= Micronesica |volume= 14|issue= 2 |year= 1978}}</ref>{{sfn|Thomas|2003|p=23}} مڇيگيريءَ ۾ خاص طور [[اسڪومبريڊي]] خاندان جون مڇيون، جن ۾ [[اسڪپ جيڪ ٽونا]] ۽ [[يلو فن ٽونا]] شامل آهن، ۽ [[اڏامندڙ مڇي|اڏامندڙ مڇيون]] (''Cypselurus'' جون جنسون) پڪڙيون وڃن ٿيون.{{sfn|Thomas|2003|p=15}} ڪتا پهرين آبادگارن سان گڏ بہ انهن ٻيٽن تي موجود هئا، پر يورپي آبادڪارن انهن کي ٻيهر متعارف ڪرايو. انهن جو تعداد مسلسل وڌندو رهيو آهي ۽ اهي اڄ بہ روايتي ٽولن جي صورت ۾ آزاد گهمندا رهن ٿا،<ref>{{cite news |last1=Bowers |first1=Mike |title=Kiribati: life on a tiny island threatened by the rising sea – in pictures |url=https://www.theguardian.com/environment/gallery/2014/may/30/kiribati-line-in-sand-pictures |access-date=23 July 2020 |work=The Guardian |date=29 May 2014}}</ref> خاص طور [[ڏکڻ تاراوا]] جي چوڌاري. == معيشت == {{Main|ڪِريباتي جي معيشت}} {{See also|ڪِريباتي ۾ سياحت}} [[فائل:Kiribatisupermarket.jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ بوسج جو گودام]] ڪِريباتي وٽ قدرتي وسيلا تمام ٿورا آهن. [[بنابا]] ۾ واپاري لحاظ کان فائديمند [[فاسفيٽ]] جا ذخيرا آزاديءَ جي وقت تائين ختم ٿي چڪا هئا. هاڻي [[ڪوپرا]] ۽ مڇي ملڪ جي پيداوار ۽ برآمدن جو وڏو حصو آهن. ڪِريباتي جو مجموعي ملڪي پيداوار [[اوشيانا]] جي سمورن خودمختيار ملڪن کان گهٽ آهي ۽ ان کي دنيا جي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|url=https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/the-poorest-countries-in-the-world|title = Global Finance Magazine - Poorest Countries in the World 2021| date=November 2023 }}</ref> ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جو وڏو حصو پرڏيهي ذريعن مان حاصل ڪري ٿو. انهن ذريعن ۾ مڇي مارڻ جا اجازت ناما، ترقياتي امداد، مزدورن جون [[رقم جي ترسيل|رقم جون ترسيلون]]، خاص طور [[سامونڊي تربيتي مرڪز]] مان تربيت حاصل ڪندڙ سامونڊي ملازمن جون ترسيلون، ۽ محدود تعداد ۾ ايندڙ سياحن مان حاصل ٿيندڙ آمدني شامل آهي. ڪِريباتي جي ملڪي پيداواري صلاحيت محدود هجڻ سبب ملڪ گهڻيون تيار ٿيل شيون ۽ ڪيترائي ضروري کاڌي پيتي جا اسم درآمد ڪري ٿو، ۽ انهن درآمدن جي ادائگي لاءِ پرڏيهي آمدنيءَ جي ذريعن تي ڀاڙي ٿو.<ref>{{cite web |title=The World Factbook: Kiribati |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=11 June 2026 }}</ref> ڪِريباتي جي معيشت کي بين الاقوامي ترقياتي امدادي پروگرامن مان پڻ فائدو حاصل ٿئي ٿو. 2009ع ۾ گهڻ رخي ترقياتي امداد ڏيندڙ ادارن ۾ [[يورپي يونين]] (9 ملين آسٽريلوي ڊالر)، [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] (3.7 ملين آسٽريلوي ڊالر)، يونيسيف ۽ [[عالمي صحت تنظيم]] (100,000 آسٽريلوي ڊالر) شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA"/> ساڳئي سال ٻه طرفي امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (11 ملين آسٽريلوي ڊالر)، جاپان (2 ملين)، نيوزيلينڊ (6.6 ملين)، [[تائيوان]] (10.6 ملين) ۽ ٻين امداد ڏيندڙن طرفان 16.2 ملين آسٽريلوي ڊالر شامل هئا، جنهن ۾ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] جي فني سهائتا جا گرانٽ پڻ شامل هئا.<ref name="IMF 2011 SA">{{cite web |title = Kiribati: Statistical Appendix |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24872.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/114 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref><ref name=autogenerated1>{{cite web |title = Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati |url = https://www.imf.org/external/pubs/cat/longres.aspx?sk=24871.0 |publisher = International Monetary Fund Country Report No. 11/113 |date = 24 May 2011 |access-date = 10 September 2011 }}</ref> 2010ع–2011ع ۾ وڏن امداد ڏيندڙن ۾ آسٽريليا (15 ملين آسٽريلوي ڊالر)، تائيوان (11 ملين)، نيوزيلينڊ (6 ملين)، [[عالمي بئنڪ]] (4 ملين) ۽ [[ايشيائي ترقياتي بئنڪ]] شامل هئا.<ref name=mfat>{{cite web |url = http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |title = New Zealand Ministry of Foreign Affairs and Trade (MFAT) |access-date = 10 September 2010 |archive-date = 29 July 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150729234235/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Kiribati.php |url-status = dead }}</ref> 1956ع ۾ [[گلبرٽ ۽ ايلس ٻيٽ]] فاسفيٽ جي کاڻين مان حاصل ٿيندڙ ملڪ جي آمدنيءَ کي محفوظ رکڻ لاءِ هڪ [[خودمختيار دولت فنڊ]] قائم ڪيو. 2008ع ۾ [[آمدني برابري محفوظ فنڊ]] جي ماليت 400 ملين آمريڪي ڊالر هئي.<ref>{{cite web |title=The Government of Kiribati Revenue Equalisation Reserve Fund (Revenue Equalization Reserve Fund) |url=https://www.swfinstitute.org/profile/598cdaa50124e9fd2d05b5a5 |publisher=Sovereign Wealth Fund Institute |access-date=23 July 2020}}</ref> [[2008ع جو مالي بحران|2008ع جي مالي بحران]] ۽ ناڪام آئس لينڊي بئنڪن ۾ سيڙپڪاريءَ جي اثر سبب هن فنڊ جا اثاثا 2007ع ۾ 637 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 420 سيڪڙو) مان گهٽجي 2009ع ۾ 570.5 ملين آسٽريلوي ڊالر (مجموعي ملڪي پيداوار جو 350 سيڪڙو) ٿي ويا.<ref name="IMF 2011 SA" /> ان عرصي دوران ڪِريباتي حڪومت بجيٽ جي کوٽ پوري ڪرڻ لاءِ پڻ فنڊ مان رقم ڪڍي.<ref name="IMF 2011"/> مئي 2011ع ۾ بين الاقوامي مالياتي فنڊ جي هڪ ملڪي رپورٽ موجب، ٻن سالن جي معاشي گهٽتائي کان پوءِ 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معيشت بحال ٿي ۽ مهانگائيءَ جو دٻاءُ گهٽجي ويو. سڄي سال لاءِ معاشي واڌ جو اندازو 1.75 سيڪڙو لڳايو ويو. موسم سبب ڪوپرا جي پيداوار گهٽجڻ باوجود خانگي شعبي، خاص طور پرچون واپار، ۾ سرگرمي وڌي. 2009ع جي ڀيٽ ۾ سياحن جي آمد ۾ 20 سيڪڙو واڌ ٿي، جيتوڻيڪ بنيادي انگ تمام گهٽ هو. عالمي سطح تي خوراڪ ۽ ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ باوجود مهانگائي 2008ع جي بحران واري بلند سطح کان گهٽجي منفي سطح تي پهتي. رپورٽ موجب ان جو هڪ سبب ملڪ ۾ استعمال ٿيندڙ آسٽريلوي ڊالر جي قدر ۾ مضبوط واڌ ۽ چانورن جي عالمي قيمت ۾ گهٽتائي هئي. 2009ع ۾ معاشي سرگرمي سست ٿيڻ سان مجموعي معيشت ۾ قرضن جي واڌ گهٽجي وئي، پر 2010ع جي ٻئي اڌ ۾ معاشي بحالي مضبوط ٿيڻ سان اها ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="IMF 2011"/> آسٽريليا جي وڏي بئنڪ [[آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ بئنڪنگ گروپ|اي اين زيڊ]] جون ڪِريباتي ۾ ڪيتريون شاخون ۽ [[خودڪار ٽيلر مشين|خودڪار ٽيلر مشينون]] موجود آهن.<ref>{{cite web |title=ANZ in Kiribati |url=https://www.anz.com/kiribati/en/about-us/anz-kiribati/ |website=ANZ |access-date=23 July 2020}}</ref> === سينگار واريون مڇيون === ڪِريباتي هٿ سان پڪڙيل [[سينگار واري مڇي|سينگار وارين مڇين]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ ملڪ آهي. [[ڪِريتي ماتي]] ۾ اٺ لائسنس يافته واپاري ڪم ڪن ٿا. 2005ع جي آخر تائين برآمد ڪيل پالتو مڇين جو تعداد 110,000 هو. سمورن واپارين وٽ زمين تي سهولتون موجود آهن، پر مڇين کي روانگيءَ کان هڪ ڏينهن اڳ تائين مرجاني پٽي تي رکيل ٿانون ۾ رکيو ويندو آهي. ان جو مقصد خرچ گهٽائڻ ۽ برآمد ٿيندڙ مڇين جي مرڻ جي شرح کي گهٽ رکڻ آهي. [[فليم اينجل فش]] (''Centropyge loriculus'') برآمد ٿيندڙ مکيه جنس آهي.<ref>{{cite web |url=https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19%2BLN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |title=Teacherss Resource Sheet on Aquarium species |publisher=New Zealand Foreign Affairs Trade & Aid Program and Pacific Community |access-date=23 March 2022 |archive-date=5 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220805065949/https://spccfpstore1.blob.core.windows.net/digitallibrary-docs/files/46/467948d8f50c02f44218b1f4e49ddd32.pdf?sv=2015-12-11&sr=b&sig=UFiDwxriv1nH2lJH4B3iN5XWjpUlc19+LN8UX%2Fyu0mg%3D&se=2022-06-05T17%3A51%3A07Z&sp=r&rscc=public%2C%20max-age%3D864000%2C%20max-stale%3D86400&rsct=application%2Fpdf&rscd=inline%3B%20filename%3D%22King_18_01_Kiribati_Teachers_Kit_InfoSheet10.pdf%22 |url-status=dead }}</ref> === آمدورفت === {{main|ڪِريباتي ۾ آمدورفت}} [[فائل:Bonriki International Airport2.jpg|thumb|[[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]]]] ڪِريباتي ۾ ٻه ملڪي هوائي ڪمپنيون، [[ايئر ڪِريباتي]] ۽ [[ڪورل سن ايئر ويز]]، ڪم ڪنديون رهيون آهن. ٻنهي جو مرڪز تاراوا جو [[بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏو]] آهي<ref>{{cite web|url=https://www.businessairnews.com/hb_charterpage.html?recnum=147640|title=Coral Sun Airways|website=Business Air News}}</ref> ۽ اهي رڳو گلبرٽ ۽ لائين ٻيٽن جي منزلن لاءِ اڏامون هلائين ٿيون؛ [[بنابا]] ۽ [[فينڪس ٻيٽ]] ملڪي هوائي ڪمپنين جي خدمتن ۾ شامل ناهن. ڪورل سن ايئر ويز، [[تاراوا]] جي بونريڪي بين الاقوامي هوائي اڏي کان [[ابائيانگ]]، [[ابي ماما]]، [[ارانُڪا]]، [[ارورائي]]، [[بيرو]]، [[بوتاريتاري]]، [[ڪوريا]]، [[ماڪن]]، [[ماراڪي]]، [[اونوٽوا]]، [[نونوٽي]]، [[نيڪونائو]]، [[تابيتوئيا]] ۽ [[تامانا]] لاءِ اڏامون هلائي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://sites.google.com/site/southpacificislandtravel/airlines-of-the-south-pacific|title=Airlines Of The South Pacific|website=South Pacific Island Travel|via=sites.google.com}}</ref> [[ڪِريتي ماتي]] تي واقع [[ڪيسيڊي بين الاقوامي هوائي اڏو]] بين الاقوامي هوائي سروس سان ڳنڍيل آهي، جتي [[فجي ايئر ويز]] [[نادي بين الاقوامي هوائي اڏو|نادي]] کان ڪيسيڊي هوائي اڏي ۽ اتان [[ڊينيئل ڪي انوئي بين الاقوامي هوائي اڏو|هونولولو]] تائين اڏام هلائي ٿي. == مواصلات ۽ ميڊيا == {{main|ڪِريباتي ۾ ميڊيا}} ڪِريباتي جا ٻيٽ خط استوا جي اتر ۽ ڏکڻ طرف سوين ميلن تائين پکڙيل هجڻ سبب ٻيٽن جي وچ ۾ مواصلات هميشه خاصي مشڪل رهي آهي. رابطي لاءِ بنيادي طور ريڊيو ۽ ڇپيل ميڊيا استعمال ٿين ٿا. [[ٽيليويزن ڪِريباتي]] حڪومت جي ملڪيت هئي ۽ 2004ع کان 2012ع جي وچ تائين ڪم ڪندي رهي، پر ان جون نشريات سڀني ٻيٽن تائين نه پهچنديون هيون. تاراوا ۾ قائم ريڊيو ڪِريباتي حڪومت جي نشريات ۽ اشاعت واري اداري جي انتظام هيٺ 1440 ڪلو هرٽز اي ايم تي نشر ٿئي ٿو ۽ اهو واحد عوامي ميڊيا ذريعو آهي جيڪو سڀني وڏن ٻيٽن تائين پهچي ٿو. نشريات جا ڪلاڪ محدود آهن ۽ گلبرٽي ٻوليءَ جي مقامي مواد سان گڏ انگريزي خلاصا ۽ بي بي سي جون خبرون پڻ نشر ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Tarawa, Kiribati |url=https://radio.garden/listen/kiribati-radio-live/lWw8pNel |access-date=24 June 2021}}</ref> سرڪاري نشريات ۽ اشاعت وارو ادارو ۽ هڪ خانگي نشرياتي ادارو تاراوا ۾ ايف ايم اسٽيشنون پڻ هلائين ٿا.<ref>{{cite web |title=Kiribati Country Profile |url=https://www.nationsonline.org/oneworld/map/google_map_Tarawa.htm |access-date=24 June 2021}}</ref><ref name="Savekiribati">{{cite web |title=Communication |url=https://savekiribati.com/communication.php |access-date=24 June 2021 |work=Savekiribati.com |archive-date=24 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624212456/https://savekiribati.com/communication.php |url-status=dead}}</ref> ڪيترن سالن تائين ٻيٽن جي وچ ۾ رابطي لاءِ هر ٻيٽ جي ڪائونسل جي مرڪزي دفتر ۾ قائم ٽيليڪام سروسز ڪِريباتي لميٽيڊ جي مرڪزي مختصر لهرن واري ريڊيو نيٽ ورڪ تي ڀاڙيو ويندو هو. محدود دستيابي، سار سنڀال، رازداري ۽ هر ٻيٽ تي رڳو هڪ مرڪز هجڻ سميت ڪيترن مسئلن سبب اداري سيٽلائيٽ ٽيليفون اختيار ڪيا. بهرحال، هي نظام وڌيڪ مهانگو آهي ۽ اڃا بہ رڳو ڪائونسلن جي مرڪزي دفترن تي موجود آهي.<ref name="Savekiribati" /> گلبرٽي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبارن ۾ حڪومت طرفان شايع ٿيندڙ ''تي اوئڪارا''، ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ طرفان شايع ٿيندڙ ''تي مائوري'' ۽ [[آڪلينڊ]] مان شايع ٿيندڙ ''ڪِريباتي انڊيپينڊنٽ'' شامل آهن، جڏهن تہ ''ڪِريباتي نيو اسٽار'' انگريزيءَ ۾ شايع ٿئي ٿي.<ref name="Savekiribati" /> ڊسمبر 2019ع ۾ اسپيس ايڪس ''ڪاسيفڪ-1'' براڊبينڊ سيٽلائيٽ خلا ۾ موڪليو، جيڪو ڪِريباتي سميت ايشيا-پئسفڪ خطي جي 25 ملڪن کي 100 ميگا بِٽ في سيڪنڊ تائين موبائل ۽ براڊبينڊ خدمتون مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=SpaceX successfully launches Kacific 100Mbps satellite |url=https://www.zdnet.com/home-and-office/networking/spacex-successfully-launches-kacific-100mbps-satellite/ |access-date=13 July 2021 |date=17 December 2019 |first=Campbell |last=Kwan |website=[[زيڊ ڊي نيٽ]]}}</ref> سيٽلائيٽ جي 56 شعاعن مان ٽي گلبرٽ ٻيٽن ۽ تووالو کي هڪ ٻئي سان اوورليپ ٿيندڙ ڪوريج ڏين ٿا، جڏهن تہ ملڪ جا وڌيڪ اوڀر وارا علائقا، يعني فينڪس ۽ لائين ٻيٽ، ان سيٽلائيٽ جي ڪوريج کان ٻاهر آهن.<ref>{{ cite web|title= Kacific to double in size as first satellite launch nears, mulls second satellite |url= https://spacenews.com/kacific-to-double-in-size-as-first-satellite-launch-nears-mulls-second-satellite/ |first=Caleb |last=Henry |work= SpaceNews |date=2 January 2019 |access-date=13 July 2021}}</ref> [[سدرن ڪراس نيڪسٽ]] ڪيبل نظام جولاءِ 2022ع ۾ سروس شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Is Now In-Service! |url=https://subtelforum.com/southern-cross-next-is-now-in-service/ |access-date=21 December 2022 |date=7 July 2022}}</ref> اهو آمريڪا کي آسٽريليا سان ڳنڍي ٿو ۽ {{convert |234 |mi |km |adj=on}} ڊگهي ڪِريتي ماتي شاخ ۽ هڪ فائبر جوڙي ذريعي ڪِريباتي جي اوڀرئين حصي، يعني ڪِريتي ماتي ٻيٽ، کي سروس فراهم ڪري ٿو. هي نيٽ ورڪ موجوده [[سدرن ڪراس ڪيبل]] جي جديد صورت آهي ۽ ساموا، فجي ۽ نيوزيلينڊ کي پڻ پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite web |title=Southern Cross NEXT Cable System Overview |url=https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/southern-cross-next-cable-system-overview |first=Winston |last=Qiu |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= FCC Approves Cable Landing License for the Southern Cross Next |url= https://www.submarinenetworks.com/en/systems/trans-pacific/southern-cross-next/fcc-approves-cable-landing-license-for-the-southern-crsoss-next |access-date=13 July 2021 |date=31 July 2020 |first=Winston |last=Qui }}</ref> جون 2021ع ۾ سلامتي بابت خدشن سبب عالمي بئنڪ جي سهڪار سان اوڀر مائڪرونيشيا ڪيبل نظام لاءِ خريداريءَ وارو عمل منسوخ ڪيو ويو. هن سامونڊي هيٺان فائبر آپٽڪ نظام جي شروعات [[گوام]] کان ٿيڻي هئي ۽ ان جو مقصد نائورو، ڪِريباتي ۽ مائڪرونيشيا جي وفاقي رياستن ۾ مواصلاتي سهولتن کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite news |title=EXCLUSIVE Pacific undersea cable project sinks after U.S. warns against Chinese bid |first1= Jonathan |last1=Barrett |first2= Yew Lun |last2= Tian |newspaper= Reuters |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/exclusive-pacific-undersea-cable-project-sinks-after-us-warns-against-chinese-2021-06-18/ |date=17 June 2021 |access-date=13 July 2021 }}</ref><ref>{{cite web |title= East Micronesia subsea cable scrapped as US says Chinese firms pose threat |url= https://www.datacenterdynamics.com/en/news/east-micronesia-subsea-cable-scrapped-as-us-says-chinese-firms-pose-threat/ |access-date=13 July 2021 |date=18 June 2021 |first=Sebastian |last=Moss }}</ref> جنوري 2023ع ۾ ٽنهي پئسفڪ ٻيٽ ملڪن جي وزيرن رڪيل منصوبي کي اڳتي وڌائڻ لاءِ گڏيل پڌرنامي تي صحيحون ڪيون. آمريڪا، جاپان ۽ آسٽريليا جي مالي سهڪار سان هلندڙ هن منصوبي جي ماليت 70 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref>{{cite web |title= FSM, Nauru, Kiribati reach a deal to push forward a stalled fiber optic cable project |url=https://www.pacificislandtimes.com/post/fsm-nauru-kiribati-agree-to-push-forward-a-stalled-fiber-optic-cable-project |publisher=Pacific Island Times |date=2023-01-31 |access-date=2023-03-10 |first=Marc-Vic |last=Cagurangan }}</ref> 2023ع جي شروعات ۾ ٻڌايو ويو تہ ڪِريباتي [[اسٽارلنڪ]] جون خدمتون حاصل ڪندڙ پهريون پئسفڪ ٻيٽ ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web |url= https://ts2.space/en/starlink-in-kiribati/ |access-date=2023-03-15 |title= Starlink in Kiribati How Starlink is Improving Internet Connectivity in Kiribati |website=TS2 Space|date=2 March 2023 }}</ref> == آبادي == {{Main|ڪِريباتي جي آبادي}} [[فائل:Children in Bairiki Square, Tarawa, Kiribati.JPG|thumb|[[ڏکڻ تاراوا]] ۾ [[آئي-ڪِريباتي]] ٻار]] نومبر 2020ع جي آدمشماري موجب ڪِريباتي جي آبادي 119,940 هئي. لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽن]] ۾ رهندي هئي، جن مان 52.9 سيڪڙو [[ڏکڻ تاراوا]] ۾ رهندا هئا، جنهن ۾ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو [[بيٽيو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web |title=2015 Population and Housing Census, Volume 1: Management Report and Basic Tables |publisher=National Statistics Office (Ministry of Finance, Kiribati) |date=September 2016 |url=http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |access-date=17 August 2017 |archive-date=29 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029145745/http://www.mfed.gov.ki/statistics/documents/2015_Population_Census_Report_Volume_1final_211016.pdf |url-status=dead }} ڪِريباتي ۽ ڏکڻ تاراوا جي آبادي صفحي 32 تي جدول 1b ("Population and No. of Households by Island, Ethnicity and Land Area: 2015") ۾ ڏنل آهي. ڏکڻ تاراوا جي آبادي 39,058 آهي. جيڪڏهن ويجهي [[بيٽيو]] جي آبادي پڻ شامل ڪئي وڃي تہ انگ وڌي 56,388 ٿي وڃي ٿو. گلبرٽ ٻيٽن جي آبادي 99,633 آهي، جيڪا صفحي 195 تي جدول A3 ("Population Summary by Island: 1931–2015") ۾ ڏنل آهي.</ref> تازو وقت تائين ٻاهرين ٻيٽن تي ماڻهو گهڻو ڪري اهڙن ڳوٺن ۾ رهندا هئا، جن جي آبادي 50 کان 3,000 تائين هوندي هئي. گهڻا گهر ناريل ۽ پانڊانس جي وڻن مان حاصل ٿيندڙ مواد سان ٺاهيا ويندا آهن. بار بار ايندڙ خشڪي ۽ گهٽ زرخيز زمين وڏي پيماني تي قابل اعتماد زراعت ۾ رڪاوٽ بڻجن ٿا، تنهنڪري ٻيٽن جا رهواسي پنهنجي روزگار ۽ گذر سفر لاءِ گهڻو ڪري سمنڊ تي ڀاڙين ٿا. گهڻا ماڻهو آئوٽ ريگر ٻيڙين جا ملاح ۽ مهاڻا آهن. ڪوپرا جا باغ روزگار جو ٻيو اهم ذريعو آهن. تازن سالن ۾ وڏي تعداد ۾ شهري وڌيڪ شهري نوعيت رکندڙ گاديءَ واري ٻيٽ تاراوا ڏانهن منتقل ٿيا آهن، جتي بيٽيو سڀ کان وڏو شهر آهي، جڏهن تہ ڏکڻ تاراوا ۾ [[بيڪينيبيو]] ۽ [[ٽي اورا ريڪي]] جهڙا وڏا شهري علائقا شامل آهن. 2024ع ۾ ڏکڻ تاراوا جي آبادي جو اندازو 69,710 لڳايو ويو، جڏهن تہ 1978ع ۾ ان جي آبادي 17,921 هئي.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/south-tarawa-population|title=South Tarawa Population 2024|website=World Population Review}}</ref> === نسلي گروهه === [[فائل:Landscape, Kiribati, 2011. Photo- Erin Magee - DFAT (12425893525).jpg|thumb|ڪِريباتي ۾ هڪ ڳوٺ]] {{bar box |title=ڪِريباتي جا نسلي گروهه |titlebar=#ddd |left1=نسلي گروهه |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|آئي-ڪِريباتي|darkgreen|95.71}} {{bar percent|جزوي آئي-ڪِريباتي|purple|3.76}} {{bar percent|تووالو|red|0.24}} {{bar percent|ٻيا|black|1.8}} }} ڪِريباتي جي مقامي ماڻهن کي [[آئي-ڪِريباتي]] چيو وڃي ٿو. نسلي لحاظ کان آئي-ڪِريباتي [[مائڪرونيشيائي ماڻهو|مائڪرونيشيائي]] آهن، جيڪي [[آسٽرونيشيائي ماڻهو|آسٽرونيشيائي ماڻهن]] جو هڪ نسلي ذيلي گروهه آهن.<ref>{{Cite journal |last1=Kukutai |first1=Tahu Hera |author-link=Tahu Kukutai |last2=Broman |first2=Patrick |date=October 2016 |title=From colonial categories to local culture: Evolving state practices of ethnic enumeration in Oceania, 1965–2014 |url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1468796815603755 |journal=Ethnicities |language=en |volume=16 |issue=5 |pages=689–711 |doi=10.1177/1468796815603755 |hdl=10289/11158 |s2cid=147393852 |issn=1468-7968|hdl-access=free }}</ref> جديد آثار قديمه مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ آسٽرونيشيائي ماڻهو هزارين سال اڳ پهريون ڀيرو هنن ٻيٽن تي آباد ٿيا هئا.{{citation needed|date=October 2022}} لڳ ڀڳ 14هين صديءَ ۾ فجي، ساموا ۽ ٽونگا جا ماڻهو ٻيٽن تي آيا، جنهن سان نسلي جوڙجڪ ۾ وڌيڪ تنوع پيدا ٿيو ۽ [[پولينشيائي ٻوليون|پولينشيائي ٻولين]] جون خصوصيتون پڻ مقامي ٻوليءَ ۾ شامل ٿيون. تنهن هوندي بہ، مختلف اباڻي گروهن وچ ۾ شادين سبب وقت سان گڏ اهڙي آبادي وجود ۾ آئي، جيڪا ظاهري صورت ۽ روايتن جي لحاظ کان گهڻي حد تائين هڪجهڙي آهي.<ref name="US State Dept"/> === ٻوليون === ڪِريباتي جا ماڻهو [[گلبرٽي ٻولي|گلبرٽي]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[اوشيانيائي ٻوليون|اوشيانيائي ٻولي]] آهي. انگريزي ٻي [[سرڪاري ٻولي]] آهي، پر ٻيٽن جي گاديءَ واري هنڌ [[تاراوا]] کان ٻاهر ان جو استعمال گهڻو عام ناهي. عام ڳالهه ٻولهه دوران گلبرٽي سان ڪجهه انگريزي لفظ گڏ استعمال ٿيڻ جو امڪان وڌيڪ آهي. آئي-ڪِريباتي جون پراڻيون پيڙهيون ٻوليءَ جون نسبتاً وڌيڪ پيچيده صورتون استعمال ڪن ٿيون. گلبرٽي ٻوليءَ ڪيترائي لفظ يورپي آبادڪارن کان ورتا آهن. مثال طور ڪتي لاءِ استعمال ٿيندڙ گلبرٽي لفظن مان هڪ ''ڪاميا'' آهي، جڏهن تہ ان لاءِ اصل اوشيانيائي لفظ ''ڪِري'' آهي.<ref>{{cite web |title=Kiribati – English Glossary for the Communication and Culture Handbook |url=https://www.trussel.com/kir/glossary.htm |website=Te taetae ni Kiribati—The language of Kiribati |access-date=23 July 2020}}</ref> چيو وڃي ٿو تہ ''ڪاميا'' جو بنياد ان وقت پيو، جڏهن آئي-ڪِريباتي ماڻهن يورپي آبادڪارن کي پنهنجن ڪتن کي "ڪم هيئر" چوندي ٻڌو ۽ ان اظهار کي ''ڪاميا'' جي صورت ۾ اختيار ڪيو.{{sfn|Stearns|1973|page=228}} ٻيا ڪيترائي [[ڌاريو لفظ|ڌاريا لفظ]] پڻ اختيار ڪيا ويا آهن، جهڙوڪ ''بُون'' (چمچو)، ''موڪو'' (دونهون)، ''بيڪي'' (سوئر) ۽ ''باتورو'' (بوتل). ان جي ابتڙ ڪيترين مغربي شين لاءِ مخصوص گلبرٽي لفظ پڻ عام آهن، جهڙوڪ ''وانيڪيبا''، يعني هوائي جهاز، جنهن جي لغوي معنيٰ "اڏامندڙ ٻيڙي" آهي؛ ''ريبوريبوي''، يعني موٽر سائيڪل، جيڪو موٽر جي آواز مان نڪتل لفظ آهي؛ ۽ ''ڪائونيوائي''، يعني جوتا، جنهن جي لغوي معنيٰ "پيرن لاءِ ڳئون" آهي.<ref>{{Cite journal |last=Maude |first=H. E. |date=1963 |title=Memoir No. 35. The Evolution of the Gilbertese BOTI. An Ethnohistorical Interpretation |url=https://www.jstor.org/stable/20704081 |journal=The Journal of the Polynesian Society |volume=72 |issue=1 |pages=3–68 |issn=0032-4000}}</ref>{{Citation needed|date=October 2023}} === مذهب === [[فائل:Kiribati(008).JPG|thumb|بيٽيو ۾ ڪيٿولڪ چرچ]] {{Further|ڪِريباتي ۾ مذهب}} [[عيسائيت]] ڪِريباتي جو مکيه مذهب آهي. ملڪ جي ڏورانهين جاگرافيائي حالت ۽ 19هين صديءَ جي پوئين اڌ تائين يورپين جي نمايان موجودگي نه هجڻ سبب عيسائيت نسبتاً دير سان [[مبلغ|مبلغن]] وسيلي هتي پهتي. آباديءَ جي اڪثريت [[ڪِريباتي ۾ رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]] (58.9 سيڪڙو) آهي، جڏهن تہ ٻن وڏن پروٽيسٽنٽ فرقن، [[ڪِريباتي پروٽيسٽنٽ چرچ]] (8.4 سيڪڙو) ۽ [[ڪِريباتي يونائٽنگ چرچ]] (21.2 سيڪڙو)، جو گڏيل حصو 29.6 سيڪڙو آهي. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جا پيروڪار 5.6 سيڪڙو، [[ڪِريباتي ۾ بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] جا 2.1 سيڪڙو ۽ [[سيونٿ ڊي ايڊوينٽسٽ چرچ]] جا 2.1 سيڪڙو آهن. [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]]، [[يهوواه جا شاهد]] ۽ ٻين ننڍن مذهبي گروهن جو گڏيل حصو 2 سيڪڙو کان گهٽ آهي؛ اهي انگ 2020ع جي آدمشماريءَ مطابق آهن.<ref name="Census 2020"/><ref>{{cite web |title=Religious freedom in Kiribati |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2014religiousfreedom/index.htm?year=2014&dlid=238302#wrapper |access-date=10 August 2022}}</ref> === صحت === {{See also|اوشيانا ۾ اسپتالن جي فهرست#ڪِريباتي}} [[فائل:Prevalence Of Obesity In The Adult Population, Top Countries (2016).svg|thumb|upright=2|بالغ آباديءَ ۾ ٿولهه جي شرح رکندڙ مٿيان ملڪ (2016ع)؛ ڪِريباتي دنيا ۾ ستين نمبر تي هو.]] [[گلبرٽ ٻيٽ|گلبرٽ ٻيٽ]]، جتي ڪِريباتي جي لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو آبادي رهي ٿي، پئسفڪ خطي جي سڀ کان وڌيڪ آباديءَ جي گهاٽائي رکندڙ علائقن مان آهن. هتي [[آسمان ڇهندڙ عمارت|آسمان ڇهندڙ عمارتن]] يا ٻين روايتي گهڻي گهاٽائي وارين رهائشي عمارتن جي غيرموجودگي باوجود آباديءَ جي گهاٽائي هانگ ڪانگ يا سنگاپور جهڙن شهرن سان ڀيٽي وئي آهي. آباديءَ جي اهڙي گهڻائي وڏي مقدار ۾ آلودگي پيدا ڪري ٿي، جيڪا زندگيءَ جي معيار ۽ عمر تي منفي اثر وجهي ٿي. صفائي ۽ پاڻي صاف ڪرڻ جي ناڪافي نظام، ائٽولن جي [[پاڻيءَ جو لينس|تازي پاڻيءَ جي لينس]] جي نزاڪت ۽ موسمي تبديليءَ سبب رڳو لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو ماڻهن کي صاف پاڻي تائين رسائي حاصل آهي. پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيماريون ٻيٽن تي هڪ اهم صحت جو مسئلو آهن. ناقص صفائيءَ سبب اکين جي پردي جي سوزش، دستن، پيچش ۽ فنگس جي انفيڪشن جا ڪيس وڌيا آهن. ڪِريباتي دنيا ۾ تماڪ ڇڪڻ جي سڀ کان وڌيڪ شرح رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي، جتي 54 کان 57 سيڪڙو آباديءَ بابت تماڪ ڇڪڻ جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.<ref>{{cite news |title=Number of smokers up by 35 million in 30 years, study finds |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Number-of-smokers-up-by-35-million-in-30-years-study-finds/articleshow/28530274.cms |access-date=23 July 2020 |work=The Times of India |date=8 January 2014}}</ref> تماڪ ڇڪڻ ۽ ٻين [[طرز زندگيءَ جون بيماريون|طرز زندگيءَ سان لاڳاپيل بيمارين]]، جهڙوڪ [[قسم 2 ذيابيطس]]،<ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/kiribati/kiribati-remote-island-nation-faces-triple-threat-health|title=Kiribati: The remote island nation faces a triple threat to health|website=ReliefWeb|date=16 May 2023}}</ref> سبب ٻيٽن تي عضوا ڪٽڻ جي عملن ۾ تيزيءَ سان واڌ آئي آهي، ۽ ڪجهه سالن اندر انهن جو تعداد ٻيڻو ٿي ويو.{{Citation needed|date=October 2023}} انهن حالتن جي نتيجي ۾ ڪِريباتي ۾ ڄمڻ وقت سراسري متوقع عمر 68.46 سال ٻڌائي وئي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.macrotrends.net/countries/KIR/kiribati/life-expectancy|title = Kiribati Life Expectancy 1950-2021}}</ref> ٻين ذريعن موجب اها 66.9 سال آهي، جنهن مطابق ڪِريباتي اوشيانا جي 20 ملڪن مان متوقع عمر جي لحاظ کان آخري نمبر تي آهي. مردن لاءِ متوقع عمر 64.3 سال ۽ عورتن لاءِ 69.5 سال آهي، جڏهن تہ ٻارن جي موت جي شرح هر 1,000 جيئري ڄاول ٻارن تي 41 موت آهي.<ref name="IMF 2011"/> ملڪ ۾ [[تپ دق]] پڻ موجود آهي، جنهن جا هر سال في 100,000 ماڻهن تي 365 ڪيس رپورٽ ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Kiribati—TB Country Profile |url=http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |publisher=World Health Organization |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100713063006/http://apps.who.int/globalatlas/predefinedReports/TB/PDF_Files/kir.pdf |archive-date=13 July 2010 |url-status=dead}}</ref> 2006ع ۾ صحت تي سرڪاري خرچ قوت خريد جي برابريءَ موجب في ماڻهو 268 آمريڪي ڊالر هو.<ref>{{cite web |url = http://hdrstats.undp.org/en/countries/data_sheets/cty_ds_KIR.html |title = Human Development Report 2009 – Kiribati |publisher = Hdrstats.undp.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 1990ع کان 2007ع تائين هر 100,000 ماڻهن لاءِ 23 ڊاڪٽر موجود هئا.<ref>{{cite web |url = http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110611161258/http://earthtrends.wri.org/text/population-health/variable-1297.html |archive-date = 11 June 2011 |title = Public Health: Physicians per 100,000 people |publisher = Earthtrends.wri.org |access-date = 14 May 2010 }}</ref> 2006ع ۾ ڪيوبا جي ڊاڪٽرن جي اچڻ کان پوءِ ٻارن جي موت جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>{{cite web |url = https://www.rnz.co.nz/international/pacific-news/171387/cuban-doctors-reduce-kiribati-infant-mortality-rate-by-80-percent |title = Cuban doctors reduce Kiribati infant mortality rate by 80 percent |last=Meetai |first= Airam |publisher = Rnzi.com |date = 19 July 2007 |access-date = 14 May 2010 }}</ref> صحت جا گهڻا مسئلا اڌ ڪچي سامونڊي خوراڪ جي استعمال، خوراڪ محفوظ رکڻ جي محدود سهولتن ۽ تازي پاڻيءَ جي ذخيرن ۾ بيڪٽيريا جي آلودگيءَ سان لاڳاپيل آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾، ٻيٽ جي لحاظ کان هر سال آباديءَ جي 1 کان 7 سيڪڙو ماڻهن جو [[خوراڪ جي زهريت]] سبب اسپتالن ۾ علاج ڪيو ويندو هو. 20هين صديءَ جي آخر ۾ جديديت ۽ مختلف ثقافتن جي وڌندڙ رابطي سان غير صحتمند خوراڪ ۽ طرز زندگي، خاص طور نوجوانن ۾ گهڻو تماڪ ڇڪڻ، ۽ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] سميت ٻاهران ايندڙ انفيڪشن جهڙا نوان صحت جا مسئلا پيدا ٿيا.{{sfn|Thomas|2003|pp=8–9}} تازو پاڻي ڪِريباتي لاءِ اڃا بہ هڪ اهم مسئلو آهي. خشڪ موسم (''اومائياڪي'') دوران مينهن جو پاڻي ذخيرو ڪندڙ ٽانڪين بدران زمين هيٺان پاڻي ڪڍڻ لاءِ کوٽائي ڪئي ويندي آهي. تازن سالن ۾ اومائياڪي جو مدو معمول کان وڌيڪ ڊگهو رهيو آهي، جنهن سبب زير زمين پاڻيءَ جي سطح هيٺان وڌيڪ پاڻي ڪڍڻو پيو آهي. ان سان پاڻيءَ وسيلي پکڙجندڙ بيمارين ۾ واڌ ٿي آهي ۽ ملڪ جا صحت جا مسئلا وڌيڪ شديد ٿيا آهن.<ref>{{cite web |title=Fresh water supply |url=http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |website=Climate Change |publisher=Republic of Kiribati |access-date=23 July 2020 |archive-date=30 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930035644/http://www.climate.gov.ki/effects/fresh-water-supply/ |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس ميژرمينٽ انيشيئيٽو<ref>{{cite web |title=Human Rights Measurement Initiative – The first global initiative to track the human rights performance of countries |url=https://humanrightsmeasurement.org/ |access-date=2022-03-18 |website=humanrightsmeasurement.org}}</ref> جي جائزي موجب، ڪِريباتي پنهنجي آمدنيءَ جي سطح کي نظر ۾ رکندي [[صحت جو حق|صحت جي حق]] بابت ان معيار جو 77.2 سيڪڙو پورو ڪري ٿو، جيڪو ان کان متوقع آهي.<ref name=":0">{{cite web |title=Kiribati - HRMI Rights Tracker |url=https://rightstracker.org/ |access-date=2022-03-18 |website=rightstracker.org |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519142734/https://rightstracker.org/ |url-status=dead }}</ref> ٻارن جي صحت جي حق بابت ملڪ پنهنجي موجوده آمدنيءَ جي بنياد تي متوقع معيار جو 93.8 سيڪڙو حاصل ڪري ٿو.<ref name=":0" /> بالغ آباديءَ جي صحت جي حق بابت اهو انگ 92.2 سيڪڙو آهي.<ref name=":0" /> توليدي صحت جي حق جي جائزي ۾ ڪِريباتي کي "تمام خراب" درجي ۾ رکيو ويو آهي، ڇاڪاڻ تہ موجود وسيلن ۽ آمدنيءَ جي بنياد تي حڪومت متوقع معيار جو رڳو 45.5 سيڪڙو پورو ڪري ٿي.<ref name=":0" /> === تعليم === {{further|ڪِريباتي ۾ تعليم}} [[فائل:University of South Pacific, Kiribati Campus.jpg|thumb|[[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو ڪِريباتي ڪيمپس]] پرائمري تعليم ڇهن سالن جي عمر کان شروع ٿيندڙ پهرين نون سالن لاءِ مفت ۽ لازمي آهي.<ref>{{cite web |first= |date=31 May 2022 |title=Education in Kiribati |url=https://www.commonwealthofnations.org/sectors-kiribati/education/ |access-date=31 May 2022 |website=Commonwealth of Nations}}</ref> مشنري اسڪولن کي آهستي آهستي سرڪاري پرائمري اسڪولن جي نظام ۾ شامل ڪيو پيو وڃي. اعليٰ تعليم پڻ وڌي رهي آهي؛ شاگرد فني، استادن جي تربيت يا سامونڊي شعبن ۾ سکيا حاصل ڪري سگهن ٿا يا ٻين ملڪن ۾ تعليم حاصل ڪري سگهن ٿا.<ref name="US State Dept"/> ٻاهرين ملڪ پڙهڻ وارن شاگردن مان گهڻا [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ فجي ويا آهن، جڏهن تہ طبي تعليم مڪمل ڪرڻ جا خواهشمند شاگرد آسٽريليا، نيوزيلينڊ يا ڪيوبا موڪليا ويا آهن.<ref>{{cite news |title=I-Kiribati students perform well in Cuba. |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |access-date=23 July 2020 |work=Pacific Islands Broadcasting Association |date=24 December 2007 |via=HighBeam Research |url-access=subscription |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501140253/http://www.highbeam.com/doc/1G1-172788770.html |archive-date=1 May 2013}}</ref> تعليمي نظام هن ريت ترتيب ڏنل آهي: * 1 کان 5 سالن جي عمر تائين اڳ-پرائمري تعليم؛ * 6 کان 11 سالن جي عمر تائين پرائمري اسڪول، درجو 1 کان 6؛ * 12 کان 14 سالن جي عمر تائين جونيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 1 کان 3؛ * 15 کان 18 سالن جي عمر تائين سينيئر سيڪنڊري اسڪول، درجو 4 کان 7. [[ڪِريباتي جي تعليم واري وزارت]] ملڪ ۾ تعليم جي ذميوار وزارت آهي. سرڪاري هاءِ اسڪولن ۾ [[ڪنگ جارج پنجون ۽ ايلين برناچي اسڪول]]، ''تابيتوئيا اتر سينيئر سيڪنڊري اسڪول'' ۽ ''ميلائنگي تابائي سيڪنڊري اسڪول'' شامل آهن. تيرهن هاءِ اسڪول عيسائي چرچن جي انتظام هيٺ هلن ٿا.<ref>{{cite web |title=English Language Trainer (of Trainers/ Teachers) |url=https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |pages=6–7 |website=Volunteer Service Abroad (Te Tūao Tāwāhi) |access-date=23 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706162000/https://vsa.org.nz/assets/Volunteer/ADSW8/41041-KIR-Eng-Language-Trainer.pdf |archive-date=6 July 2018 |date=12 March 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ڏکڻ پئسفڪ يونيورسٽي]] جو [[ٽي اورا ريڪي]] ۾ هڪ ڪيمپس آهي، جيڪو فاصلاتي ۽ لچڪدار تعليم فراهم ڪرڻ سان گڏ ٻين ڪيمپسن تي سرٽيفڪيٽ، ڊپلوما ۽ ڊگري پروگرامن ۾ داخلا لاءِ تياريءَ واري تعليم پڻ مهيا ڪري ٿو. ڪِريباتي جا ٻيا اهم تعليمي ۽ تربيتي ادارا هي آهن: * بيٽيو ۾ [[سامونڊي تربيتي مرڪز]]؛ * ڪِريباتي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي؛ * ڪِريباتي فشريز ٽريننگ سينٽر؛ * ڪِريباتي اسڪول آف نرسنگ؛ * ڪِريباتي پوليس اڪيڊمي؛ * ڪِريباتي ٽيچرس ڪاليج.<ref>{{cite web |url=https://www.dfat.gov.au/sites/default/files/financing-of-tvet-in-kiribati.pdf |title=Research into the Financing of Technical and Vocational Education and Training (TVET) in the Pacific |series=Kiribati Country Report |date=August 2014 |publisher=Australian Department of Foreign Affairs and Trade |last1=Majumder |first1=Prabir |last2=Tearo |first2=Teweiariki |access-date=20 August 2021 }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ملڪ|اوشيانيا|ٻيٽ }} * [[ڪِريباتي جي شهرن ۽ ڳوٺن جي فهرست]] * [[ڪِريباتي جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist|colwidth=30em}} <references group="lower-alpha"/> == ڪتابيات == {{Refbegin}} * {{cite book |last1=Dixon |first1=Keith |title=Acclimatising to higher ground: The realities of life of a Pacific atoll people |year=2021 |publisher=Sidestone |isbn=978-94-6426-029-8 |url=https://www.sidestone.com/books/acclimatising-to-higher-ground}}. * {{cite book |last1=Ellis |first1=Albert F. |title=Ocean Island and Nauru; Their Story |year=1935 |publisher=Angus and Robertson |location=Sydney, Australia |oclc=3444055 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=A Pattern of Islands |orig-year=1952 |year=1981 |publisher=[[پينگوئن بڪس]] |url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-GriPatt.html |access-date=16 October 2011 |isbn=978-1-906011-45-1 }} * {{cite book |last1=Grimble |first1=Arthur |title=Tungaru Traditions: Writings on the Atoll Culture of the Gilbert Islands |publisher=University of Hawaii Press |series=Penguin Travel Library |year=1989 |isbn=978-0-8248-1217-1}} * {{cite book |last1= Koch |first1= Gerd (translated by Guy Slater)|title=The Material Culture of Kiribati|year=1986 |publisher= University of the South Pacific|location=Suva |isbn=9789820200081 }} * {{cite book |title=Te Rikitianere ni baibara, ae te boki ni kaoti nanon taeka ianena aika 376 aika n te baibara ni kiribati: ma te kankaotanti ae karako |trans-title=Gilbert Islands Bible dictionary, and pocket concordance of proper names and contents of the Bible |publisher=E katauraoaki irouni beiñam |url=https://books.google.com/books?id=ibMUAAAAYAAJ |year=1895 |location=Honolulu |ref={{harvid|HBM|1895}} }} * {{cite book |last1=Macdonald |first1=Barrie |title=Cinderellas of the Empire: Towards a History of Kiribati and Tuvalu |date=1982 |publisher=Australian National University Press |url=https://books.google.com/books?id=_FwTAQAAIAAJ |isbn=9789820203358 |via=Google Books}} * {{cite book |last1=Moseley |first1=William G. |title=An Introduction to Human-Environment Geography: Local Dynamics and Global Processes |publisher=Wiley-Blackwell |year=2014 |isbn=978-1-4051-8932-3 }} * {{cite book |last1=Piciocchi |first1=Alice |title=Kiribati: cronache illustrate da una terra (s)perduta |year=2016|publisher=24 ORE Cultura |location=Milan, Italy |isbn=978-88-6648-307-6}} (فرانسيسي ٻوليءَ ۾ پڻ) * {{cite book |last1=Sabatier |first1=Ernest |title=Dictionnaire gilbertin-français |date=1954 |publisher=Mission of the Sacred Heart}} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Harold Thornton |title=Geologic Setting of the Fossil Goose Bones Found on Molokai Island, Hawaii|url=https://books.google.com/books?id=lbe0AAAAIAAJ&q=kamea+Gilbertese|year=1973|publisher=Bernice P. Bishop Museum|quote=ڪتي لاءِ ملايو-پولينيسي اصطلاح ''تي ڪِري'' ۽ سوئر لاءِ ''تي بواڪا'' گلبرٽي لفظن جي فهرستن ۾ ملن ٿا، پر عام استعمال ۾ ڪتي کي اڪثر ''تي ڪاميا'' ("come here" مان نڪتل) سڏيو وڃي ٿو، جڏهن تہ سوئر کي رڳو ''تي بيڪي'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.}} * {{cite book |last1=Stevenson |first1=Robert Louis |title=In the South Seas |date=1896}} * {{cite journal |last1=Thomas |first1=Frank R. |year=2003 |url=https://www.sil.si.edu/DigitalCollections/AtollResearchBulletin/issues/00501.pdf |title=Kiribati: 'Some aspects of human ecology,' forty years later |journal=Atoll Research Bulletin |volume=501 |pages=1–40 |doi=10.5479/si.00775630.501.1 }} * {{cite book |last1=Troost |first1=J. Maarten |title=The Sex Lives of Cannibals |date=8 June 2004 |publisher=Broadway Books |isbn=978-0-76-791530-4}} * {{cite book |last= Walsh |first= Michael Ravell |date= 2020 |title= A History of Kiribati: From the Earliest Times to the 40th Anniversary of the Republic |page= |isbn=9-79869535-895-7 }} * {{cite book |last1=Whincup |first1=Joan |last2=Whincup |first2=Tony |title=Akekeia! Traditional dance in Kiribati |date=2001 |location=Wellington, NZ |publisher=none}}{{self-published source|date=September 2023}} * {{cite book |last1=Williams |first1=Maslyn |last2=Macdonald |first2=Barrie |title=The Phosphateers: A History of the British Phosphate Commissioners and the Christmas Island Phosphate Commission |year=1985 |publisher=Melbourne University Press |isbn=978-0-522-84302-6}} {{Refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|auto=1|voy=Kiribati}} * [https://www.worldmaps.info/maps/high/KI/ki.jpg ڪِريباتي جو نقشو]، ورلڊ ميپس تان * [http://www.kiribatitourism.gov.ki/ ڪِريباتي قومي سياحت آفيس] * [http://www.parliament.gov.ki/ ڪِريباتي جي پارليامينٽ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110706182920/http://www.parliament.gov.ki/ |date=6 July 2011 }} * [http://www.climate.gov.ki/ ڪِريباتي قومي موسمياتي تبديلي پورٽل] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120202030155/http://www.climate.gov.ki/tarawa_climate_change_conference.html |date=2 February 2012 }} * [https://web.archive.org/web/20090506023409/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-k/kiribati.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (6 مئي 2009ع تي محفوظ ڪيل) === عام معلومات === * [https://web.archive.org/web/20260116154044/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kiribati/ ڪِريباتي]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607085059/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/kiribati.htm ڪِريباتي]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تان (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16431122 ڪِريباتي]، [[بي بي سي نيوز]] تان * {{wikiatlas|Kiribati}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20191203203818/http://www.phoenixislands.org/ فينڪس ٻيٽن جو محفوظ علائقو]}} * [https://web.archive.org/web/20120114110615/http://www.history.navy.mil/ac/exploration/wilkes/wilkes.html نمائش: الفرڊ اگيٽ ڪليڪشن: گڏيل آمريڪي رياستن جي ڳولا مهم، 1838ع–1842ع]، نيوي آرٽ گيلري تان (14 جنوري 2012ع تي محفوظ ڪيل) * [https://kiribati-data.sprep.org/dataset/birds-kiribati ڪِريباتي جا پکي]، [[ڪنزرويشن انٽرنيشنل]] تان {{Kiribati topics}}{{Years in Kiribati}}{{Kiribati geography}} {{Countries and territories of Oceania}} {{The Commonwealth}} {{Pacific Islands Forum (PIF)}} {{Authority control}} {{Coord|1|25|N|173|00|E|display=title}} [[زمرو:ڪِريباتي| ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جي ملڪن جون جمهوريائون]] [[زمرو:مائڪرونيشيا جا ملڪ]] [[زمرو:اوشيانيا جا ملڪ]] [[زمرو:برطانوي اولهه پئسفڪ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ٻيٽن وارا ملڪ]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ننڍيون ٻيٽ ترقي پذير رياستون]] [[زمرو:1979ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ٻي عالمي جنگ جا ماڳ]] [[زمرو:اوشيانيا ۾ 1979ع جون قيامون]] 3f9wy8trc9us1rds246s0vq2wnljzno 0 57475 415236 392206 2026-09-27T20:34:37Z Intisar Ali 8681 415236 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{about|ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> 9lloh5ujjsfzuvf7k8ikp9s70cm3d2q 415237 415236 2026-09-27T20:36:20Z Intisar Ali 8681 415237 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{about|ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> f32vd984h0c0tc81uqwv96t4yizyuyq 415238 415237 2026-09-27T20:40:07Z Intisar Ali 8681 415238 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{about|ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> gv84u6ju1mp0m00ujv6ch1vp0fsxrum 415239 415238 2026-09-27T20:44:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 415239 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> p7jf8k7gsqu5gwlnr5j6c9jgk8q9y6r 415240 415239 2026-09-27T20:49:28Z Intisar Ali 8681 415240 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} hpztu44g7tpwl8qzxb1l6bqj5wcb6er 415241 415240 2026-09-27T20:54:51Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 415241 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Costa Rican censuses}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)<ref name=ciep/> | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} 11vs1soq34vk8n7uvveqnbomuqyljim 415242 415241 2026-09-27T20:55:40Z Intisar Ali 8681 415242 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)<ref name=ciep/> | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} 4vgwv1hmgwfjg0hn5alog58j4s2qwgk 415243 415242 2026-09-27T20:59:34Z Intisar Ali 8681 415243 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)<ref name=ciep/> | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref>{{Unreliable source?|date=February 2011}} === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> m9i34py0t2gb0pqxfdz6kq0nuu9dsz3 415244 415243 2026-09-27T21:00:20Z Intisar Ali 8681 415244 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)<ref name=ciep/> | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> 3izmug8s6z69ndoabmrehsiolwlo5se 415245 415244 2026-09-27T21:02:02Z Intisar Ali 8681 415245 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع)<ref name=ciep/> | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] 8jd2l3ufgcj44cvdtttckk1qc16vi5l 415246 415245 2026-09-27T21:03:58Z Intisar Ali 8681 415246 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == نوٽ == {{notelist}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] 5i96wkvd66kqh8hjhmqge8x416hkxxm 415247 415246 2026-09-27T21:04:26Z Intisar Ali 8681 415247 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا.<ref name=ciep /> لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] daq5bec6juw1bhzomxwyipbmbvwq9r2 415248 415247 2026-09-27T21:05:35Z Intisar Ali 8681 415248 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ {{Ill|تيرابا ماڻهو|es|Térraba|lt=تيرابا}} (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] 4z4gbwh8xvo2yi2u6awoe1a93n5tc0c 415253 415248 2026-09-27T21:18:51Z Intisar Ali 8681 415253 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ [[تيرابا ماڻهو|تيرابا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] erpus59vsrxxleatouurcxvvxd9x3e8 415254 415253 2026-09-27T21:20:22Z Intisar Ali 8681 415254 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه ڪوسٽا ريڪا | common_name = ڪوسٽا ريڪا | native_name = {{native name|es|República de Costa Rica}} | image_flag = Flag of Costa Rica.svg | image_coat = Coat of arms of Costa Rica.svg | national_motto = {{lang|es|"¡Vivan siempre el trabajo y la paz!"|italics=on}}<br />"محنت ۽ امن هميشه قائم رهن!" | national_anthem = ''[[ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو|همنو ناسيونال دي ڪوسٽا ريڪا]]''<br />"ڪوسٽا ريڪا جو قومي ترانو"<div style="padding-top:0.5em">{{center|[[File:Costa Rica National Anthem.ogg]]}}</div> | image_map = CRI orthographic.svg | image_map2 = | capital = [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] | coordinates = {{Coord|9|56|N|84|5|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|اسپيني]] | languages2 = | languages2_type = ٻيون ڳالهايون ويندڙ ٻوليون | ethnic_groups = {{vunblist | 83.6% [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]] يا [[مستيزو]] | 6.7% [[ملاٽو]] (مخلوط [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] ۽ [[اڇا لاطيني آمريڪي|اڇا]]) | 2.4% [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] | 1.1% [[افريقي ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] | 6.2% ٻيا<ref name="livepopulation.com" /> }} | ethnic_groups_year = 2021<ref name=CIA /> | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=ciep>{{cite news|last1=Murillo|first1=Alvaro|title=Encuesta CIEP-UCR evidencia a una Costa Rica estatista y menos religiosa|url=https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|access-date=8 July 2021|agency=Semanario Universidad|date=7 July 2021|archive-date=7 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707133949/https://semanariouniversidad.com/pais/encuesta-ciep-ucr-evidencia-a-una-costa-rica-estatista-y-menos-religiosa/|url-status=live}}</ref> | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 72.6% [[عيسائيت]] ** 47.5% [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]])<ref name="irf2017">{{cite web |title=International Religious Freedom Report for 2017 |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |website=www.state.gov |access-date=29 December 2018 |date=2018 |archive-date=23 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210323030648/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/religiousfreedom/index.htm?year=2017&dlid=281062 |url-status=live }}</ref> ** 22.5% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] ** 2.6% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |27.0% [[لاطيني آمريڪا ۾ لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] |0.4% ٻيا }} | demonym = {{hlist|[[ڪوسٽا ريڪائي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪائي]]|ٽيڪو (ٽيڪا)}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[لورا فرنانديز]] | leader_title2 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | leader_name2 = [[فرانسسڪو گامبوا (سياستدان)|فرانسسڪو گامبوا]] | leader_title3 = [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] | leader_name3 = [[ڊگلس سوٽو]] | legislature = [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي|قانون ساز اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ#اسپين کان آزادي|آزادي]] | established_event1 = [[اسپين]] کان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = {{nowrap|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان}} | established_date3 = 14 نومبر 1838ع | established_event4 = اسپين طرفان تسليم ٿيل | established_date4 = 10 مئي 1850ع | established_event5 = [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] | established_date5 = 7 نومبر 1949ع<ref name=CIA>{{Cite CIA World Factbook|country=Costa Rica|access-date=4 October 2011}}</ref> | area_km2 = 51179.92 | area_rank = 126هون | percent_water = 1.05 (2015ع تائين)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2022 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 5,160,700<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/costa-rica |title=Population of Costa Rica|website=worldpopulationreview |access-date=17 January 2026}}</ref> | population_census = 5,044,197<ref name="inec_cr">{{cite web|url=https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|title=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos de Costa Rica, or INEC|access-date=28 August 2023|date=2022|archive-date=28 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230828175018/https://inec.cr/estimaciones-poblacion-vivienda-2022|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2026 | population_estimates = | population_estimate_rank = 127هون | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = 220 | population_density_rank = 107هون | GDP_PPP = {{increase}} $169.034 بلين<ref name="IMFWEO.CR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=238,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Costa Rica) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |access-date=26 April 2025 }}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 90هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $31,462<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 66هون | GDP_nominal = {{increase}} $102.591 بلين<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 85هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $19,095<ref name="IMFWEO.CR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 64هون | Gini = 45.5 | Gini_year = 2025 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url = https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title = Gini Index |publisher = World Bank |access-date = 7 September 2026 |archive-date = 6 September 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20260906221426/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |url-status = live }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.833 | HDI_rank = 62هون | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | currency = [[ڪوسٽا ريڪائي ڪولون]] | currency_code = CRC | time_zone = [[مرڪزي وقت جو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = {{nowrap|dd/mm/yyyy}} | calling_code = [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ٽيليفون نمبر|+506]] | cctld = [[.cr]]<br />.co.cr | recognized_regional_languages = {{hlist|[[ليمونيز ڪريول|ميڪاٽيليو]]|[[بريبري ٻولي|بريبري]]|[[جميڪائي پيٽوئس|پيٽوئس]]}} | country_code = | today = | }} '''ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{IPAc-en|uk|ˌ|k|ɒ|s|t|ə|_|ˈ|r|iː|k|ə}}, {{IPAc-en|us|audio=En-us-Costa Rica.ogg|ˌ|k|oʊ|s|t|ə|-}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|kosta ˈrika|-|LL-Q1321 (spa)-flor de colombia (Beat Ruest)-Costa Rica.wav}}؛ لفظي معنيٰ "شاهوڪار سامونڊي ڪنارو"}} سرڪاري طور '''جمهوريه ڪوسٽا ريڪا'''،{{efn|{{langx|es|República de Costa Rica}}, {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ˈkosta ˈrika|}}}} [[وچ آمريڪا]] جو هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]]، اتر اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] واقع آهن، جڏهن تہ [[ڪوڪوس ٻيٽ]] جي ڏکڻ ۾ ان جي [[سامونڊي سرحد]] [[ايڪواڊور]] سان ملي ٿي. لڳ ڀڳ {{cvt|51,180|sqkm}} ايراضيءَ تي پکڙيل هن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ پنج ملين آهي.{{UN Population|ref}}<ref name="ignlandarea">{{Cite web |author=Instituto Geográfico Nacional del Registro Nacional |date=2 July 2021 |title=Actualización en el Cálculo de las Áreas Continental e Insular de Costa Rica |trans-title=Update on the Calculation of the Continental and Insular Areas of Costa Rica |url=https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |website=Sistema Nacional de Información Territorial |language=es |access-date=23 April 2024 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730131629/https://files.snitcr.go.cr/boletines/ACTUALIZACION_DE_LAS_AREAS_CONTINENTAL_E_INSULAR_DE_COSTA_RICA_02_07_2021.pdf |url-status=live }}</ref> ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 350,000 ماڻهو رهن ٿا، جڏهن تہ ڀرپاسي واري ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي لڳ ڀڳ ٻه ملين آهي.<ref name="worldscapitalcities.com">{{cite web|url=https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|title=Capital Facts for San José, Costa Rica|date=18 October 2017 |website=World's Capital Cities |access-date=6 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413020706/https://www.worldscapitalcities.com/capital-facts-for-san-jose-costa-rica/|archive-date=13 April 2020}}{{Full citation needed|date=October 2018}}</ref> انسان ڪوسٽا ريڪا ۾ 7,000 کان 10,000 ق.م. جي وچ واري دور کان آباد آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مختلف مقامي قومون]] 16هين صديءَ ۾ [[اسپيني سلطنت|اسپين طرفان نوآبادياتي قبضي]] کان اڳ هن علائقي ۾ رهنديون هيون. ڪوسٽا ريڪا 1821ع ۾ آزادي حاصل ڪرڻ تائين اسپيني سلطنت جي هڪ پريانهين نوآبادي رهيو. آزاديءَ کان پوءِ اهو [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻيو ۽ 1823ع ۾ [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] ۾ شامل ٿيو، جنهن کان 1847ع ۾ باضابطه طور پنهنجي آزاديءَ جو اعلان ڪيائين. ملڪ 19هين صديءَ جي آخر تائين نسبتاً مستحڪم آمرانه حڪمراني هيٺ آهستي آهستي جديديت ڏانهن وڌيو؛ پوءِ هڪ لبرل آئين نافذ ڪيو ويو ۽ وچ آمريڪا جي پهرين آزاد ۽ منصفاڻي قومي چونڊ منعقد ٿي.<ref>{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica - Independence, Democracy, Nature |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica/Independence |access-date=28 August 2025 |website=Britannica |language=en}}</ref> 1948ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه|مختصر گهرو ويڙهه]] کان پوءِ، ڪوسٽا ريڪا 1949ع ۾ پنهنجو [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|موجوده آئين]] اختيار ڪيو، جنهن [[عورتن جو ووٽ جو حق|عام ووٽ جو حق]] ڏنو، سمورن شهرين لاءِ مختلف سماجي، معاشي ۽ تعليمي ضمانتون مهيا ڪيون ۽ فوج کي مستقل طور [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس|ختم]] ڪري ڇڏيو. اهڙيءَ طرح اهو انهن ٿورن خودمختيار [[مستقل فوج کان سواءِ خودمختيار ملڪن جي فهرست|ملڪن مان هڪ]] بڻجي ويو، جن وٽ مستقل فوج ناهي.<ref>{{cite web |url=http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |website=El Espíritu del 48|title=Abolición del Ejército|access-date=9 March 2008 |language=es|archive-date=9 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909091956/http://www.elespiritudel48.org/docu/h013.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |access-date=9 June 2009 |url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |title=Costa Rica |publisher=World Desk Reference |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185659/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/CR/defense.html |archive-date=11 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|access-date=9 June 2009|url=http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas|title=Costa Rica|publisher=Uppsala University|archive-date=10 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015146/http://www.ucdp.uu.se/gpdatabase/gpcountry.php?id=39&regionSelect=4-Central_Americas}}</ref> ڪوسٽا ريڪا هڪ [[صدارتي نظام|صدارتي جمهوريه]] آهي، جنهن ۾ مضبوط ۽ مستحڪم جمهوري نظام قائم آهي.<ref name="seattletimes.com">{{cite web |date=11 March 2017 |title=Amazon invests in Costa Rica as tiny nation carves out profitable niche in world economy |url=http://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907070223/https://www.seattletimes.com/business/amazon/amazon-invests-in-costa-rica-as-it-carves-itself-a-profitable-niche-in-the-world-economy/ |archive-date=7 September 2019 |access-date=4 August 2017}}</ref> قومي بجيٽ جو لڳ ڀڳ چوٿون حصو تعليم تي خرچ ٿئي ٿو، جيڪا 1886ع کان مفت ۽ لازمي آهي؛ اهو خرچ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار جو لڳ ڀڳ 6.2 سيڪڙو آهي، جڏهن تہ عالمي سراسري 3.8 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=28 August 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref> [[ڪوسٽا ريڪا جي معيشت|ملڪ جي معيشت]]، جيڪا ڪنهن وقت زراعت تي تمام گهڻو دارومدار رکندي هئي، هاڻي متنوع ٿي چڪي آهي ۽ ان ۾ ماليات، پرڏيهي ڪمپنين لاءِ ڪارپوريٽ خدمتون، دواسازي ۽ [[ماحولياتي سياحت]] شامل آهن.<ref name="cinde.org">{{cite web |title=The Investment Promotion Agency of Costa Rica |url=http://www.cinde.org/en/why/incentives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232641/http://www.cinde.org/en/why/incentives |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017 |website=www.cinde.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Brierley |first=Tor |date=29 September 2023 |title=Why This Popular Central American Country Is Breaking All Tourism Records Right Now |url=https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117122221/https://www.traveloffpath.com/why-this-popular-central-american-country-is-breaking-all-tourism-records-right-now/ |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=Travel Off Path |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[انساني ترقي جي اشاري]] ۾ مسلسل سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري آهي ۽ 2023ع ۾ دنيا ۾ 62هين ۽ لاطيني آمريڪا ۾ پنجين نمبر تي رهيو. عالمي بئنڪ ڪوسٽا ريڪا کي [[اعليٰ آمدني واري معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿي<ref>{{Cite web |title=Understanding country income: World Bank Group income classifications for FY26 |url=https://blogs.worldbank.org/en/opendata/understanding-country-income--world-bank-group-income-classifica |access-date=16 September 2025 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> ۽ اهو [[اقتصادي تعاون ۽ ترقي جي تنظيم]] جو [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪا ۽ ڪيريبين]] ۾ واحد ميمبر ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |title=Members and partners |url=https://www.oecd.org/en/about/members-partners.html |access-date=16 September 2025 |website=OECD |language=en}}</ref> [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] ڪوسٽا ريڪا کي اهڙو ملڪ قرار ڏنو آهي، جنهن ساڳئي آمدنيءَ وارن ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻي [[انساني ترقي (معاشيات)|انساني ترقي]] حاصل ڪئي آهي ۽ جنهن جو انساني ترقي ۽ عدم مساوات بابت رڪارڊ علائقائي وچولي سطح کان بهتر آهي.<ref name="HDI10">{{cite book|chapter=Table 1: Human development index 2010 and its components |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf |publisher=Human Development Reports |archive-url=https://web.archive.org/web/20101108160356/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete.pdf|archive-date=8 November 2010|access-date=6 November 2010|title=UNDP Human Development Report 2010|date=January 2010 |pages= 5, 49, 144}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[جمهوريت جو اشاري|جمهوري حڪمراني]]، [[عالمي پريس آزادي اشاري|پريس جي آزادي]]، [[عالمي خوشي رپورٽ|ذاتي خوشحالي]] ۽ [[هيپي پلينيٽ انڊيڪس|پائيدار ڀلائي]] جي پيمانن تي پڻ سٺي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو؛<ref>{{Cite book |date=20 March 2023 |chapter=World Happiness, Trust and Social Connections in Times of Crisis |chapter-url=https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |title=World Happiness Report 2023 |access-date=24 March 2023 |publisher=World Happiness Report |last1=Helliwell|first1=J. F.|last2=Huang|first2=H.|last3=Norton|first3=M.|last4=Goff|first4=L.|last5=Wang |first5=S. |language=en |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324035221/https://worldhappiness.report/ed/2023/world-happiness-trust-and-social-connections-in-times-of-crisis/ |url-status=live }}</ref> ملڪ ۾ آمريڪا کنڊ جي بلند ترين خواندگي شرحن مان هڪ آهي<ref name="britannica">{{Cite web |date=27 August 2025 |title=Costa Rica {{!}} History, Map, Flag, Climate, Population, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Costa-Rica |access-date=28 August 2025 |website= Britannica |language=en}}</ref> ۽ ان کي انساني حقن ۽ ماحولياتي تحفظ جي حوالي سان علائقائي اڳواڻن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="britannica"/> == تاريخ == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ}} [[File:Stone spheres of Costa Rica. Museo Nacional.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلا گولا]]، جيڪي [[ڊيڪوئس ثقافت]] سان واسطو رکن ٿا، [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي عجائب گھر|ڪوسٽا ريڪا جي قومي عجائب گھر]] ۾ رکيل آهن. [[ڪوسٽا ريڪا جا پٿريلا گولا|پٿريلو گولو]] ملڪ جي ثقافتي سڃاڻپ جي علامت آهي.]] === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ڪولمبس کان اڳ واري تاريخ}} تاريخدانن [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي مقامي ماڻهن]] کي [[وچولو علائقو|وچولي علائقي]] سان واسطو رکندڙ قرار ڏنو آهي، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ [[اينڊين دنيا|اينڊين]] مقامي ثقافتن جون سرحدون هڪٻئي سان ملنديون هيون. وڌيڪ تازن مطالعي ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] ڪوسٽا ريڪا کي [[اسٿمو-ڪولمبيائي علائقو|اسٿمو-ڪولمبيائي علائقي]] جو حصو پڻ قرار ڏنو ويو آهي. پٿر جا اوزار، جيڪي ڪوسٽا ريڪا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پراڻا ثبوت آهن، [[توريالبا (ضلعو)|توريالبا وادي]] ۾ لڳ ڀڳ 10,000 کان 7,000 [[عام دور کان اڳ|ق.م.]] دوران مختلف [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] گروهن جي اچڻ سان لاڳاپيل آهن. [[ڏکڻ آمريڪا]] مان [[ڪلووس ثقافت]] جهڙن نيزن جي نوڪن ۽ تيرن جي موجودگي ان امڪان کي ظاهر ڪري ٿي تہ هن علائقي ۾ ٻه مختلف ثقافتون هڪ ئي وقت موجود رهيون هجن.<ref name=precolumbian1>{{cite book |last1=Botey Sobrado |first1=Ana María |title=Costa Rica: estado, economía, sociedad y cultura desde las sociedades autóctonas hasta 1914 |date=2002 |publisher=Editorial Universidad de Costa Rica |edition=2a |language=es |pages=30–31 |oclc=51817062}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ رهندڙ آباديءَ ۾ لڳ ڀڳ 5,000 سال اڳ زراعت جا واضح ثبوت ملن ٿا. اهي ماڻهو خاص طور [[ڳنڍيون]] ۽ پاڙون پوکيندا هئا. پهرين ۽ ٻي هزارين ق.م. تائين هتي مستقل زرعي آباديون قائم ٿي چڪيون هيون. اهي آباديون ننڍيون ۽ هڪٻئي کان پري پکڙيل هيون، جيتوڻيڪ هن علائقي ۾ [[شڪاري-گڏ ڪندڙ|شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ]] کان زراعت کي مکيه گذر سفر جي ذريعي طور اختيار ڪرڻ جو صحيح وقت اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name=precolumbian2>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| p=32|sp=yes}}</ref> برتنن جي استعمال جا سڀ کان پراڻا ثبوت لڳ ڀڳ 2,000 کان 3,000 ق.م. جا ملن ٿا. هتان مٽيءَ جي ٿانون جا ٽڪرا، نلڪي نما گلدان، ٿالهيون، تونبا ۽ ٻيا ٿانوَ مليا آهن، جن کي ليڪن، ڇاپن ۽ نقشن سان سينگاريو ويو هو، جڏهن تہ ڪجهه ٿانوَ جانورن جي شڪلين تي پڻ ٺاهيا ويا هئا.<ref name=precolumban3>{{harvnb|Botey Sobrado|2002| pp=32–33|sp=sí}}</ref> جديد ڪوسٽا ريڪائي ثقافت تي [[مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] جو اثر ٻين ڪيترن ملڪن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً گهٽ رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ شروعاتي دور ۾ ملڪ ۾ ڪا تمام طاقتور مقامي تهذيب موجود نہ هئي.{{clarify|date=October 2024}}{{citation needed|date=October 2024}} مقامي آباديءَ جو وڏو حصو پاڻ ۾ شادين وسيلي اسپيني ٻولي ڳالهائيندڙ [[آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي دور|نوآبادياتي سماج]] ۾ ضم ٿي ويو،{{citation needed|date=October 2024}} جڏهن تہ ڪجهه ننڍيون مقامي برادريون برقرار رهيون. انهن مان سڀ کان اهم [[بريبري ماڻهو|بريبري]] ۽ [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] قبيلا آهن، جيڪي اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پاناما]] جي سرحد ڀرسان [[ڪورڊيليرا دي تالامانڪا]] جي جبلن ۾ رهن ٿا. === اسپيني نوآبادياتي دور === اسپيني ٻوليءَ جي اصطلاح {{lang|es|la costa rica}} جي معنيٰ ”شاهوڪار سامونڊي ڪنارو“ آهي. ڪجهه بيانن موجب اهو نالو پهريون ڀيرو [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] استعمال ڪيو، جيڪو 1502ع ۾ پنهنجي آخري سامونڊي سفر دوران ڪوسٽا ريڪا جي اوڀرندي سامونڊي ڪنارن تي پهتو هو،<ref name="embassy">{{cite web | title=About Costa Rica | work=Embassy of Costa Rica in Washington DC | url=http://www.costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | access-date=18 September 2012 | archive-date=26 July 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120726030431/http://costarica-embassy.org/index.php?q=node/19 | url-status=live }}</ref> ۽ هن مقامي ماڻهن وٽ وڏي مقدار ۾ سون جا زيور ڏسڻ جي خبر ڏني هئي.<ref name="lp">{{cite web | title=History of Costa Rica | work=Lonely Planet | url=http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history | access-date=18 September 2012 | archive-date=21 January 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130121150312/http://www.lonelyplanet.com/costa-rica/history }}</ref> اهو نالو فاتح [[گل گونزاليز ڊاويلا]] سان پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو 1522ع ۾ اولهندي سامونڊي ڪناري تي لٿو، مقامي ماڻهن سان مليو ۽ انهن کان سون حاصل ڪيائين؛ ڪڏهن اهو سون تشدد وسيلي ڦريو ويو ۽ ڪڏهن مقامي اڳواڻن طرفان تحفي طور ڏنو ويو.<ref>{{cite book | author=Rojas, Eugenia Ibarra | title=Fronteras etnicas en la conquista de Nicaragua y Nicoya: entre la solidaridad y el conflicto 800 d.C.-1544. | url=https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | publisher=Universidad de Costa Rica. | year=2001 | isbn=978-9977-67-685-2 | access-date=19 March 2023 | archive-date=4 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404075152/https://books.google.com/books?id=IAcx6DtZba4C&dq=gil+gonzalez+davila+costa+rica&pg=PA89 | url-status=live }}</ref> [[File:Iglesia Inmaculada Concepcion Ujarras.jpg|thumb|[[اوهاراس]] جو تاريخي ماڳ، [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو صوبي]] جي اوروسي واديءَ ۾. هي گرجا گهر 1686ع کان 1693ع جي وچ ۾ تعمير ڪيو ويو.]] نوآبادياتي دور جي گهڻي حصي دوران ڪوسٽا ريڪا [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] جو سڀ کان ڏاکڻيون صوبو هو، جيڪو نالي ماتر [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ سلطنت]] جو حصو هو. ڪئپٽنسي جنرل [[اسپيني سلطنت]] اندر وڏي حد تائين خودمختيار انتظامي وحدت هئي. ڪوسٽا ريڪا جو ڪئپٽنسي جي گاديءَ واري هنڌ [[گوئٽي مالا]] کان گهڻو پري هجڻ، [[واپاريت|واپار پسند]] اسپيني قانون تحت ان جي ڏاکڻي پاڙيسري پاناما سان واپار تي قانوني پابندي—جيڪو ان وقت [[نئين غرناطه جي وائسراءِ سلطنت]] يعني [[ڪولمبيا]] جو حصو هو—۽ سون ۽ چاندي جهڙن وسيلن جي کوٽ سبب ڪوسٽا ريڪا اسپيني سلطنت اندر هڪ غريب، الڳ ٿلڳ ۽ گهٽ آبادي وارو علائقو بڻجي ويو.<ref>{{cite book | title= Claudia Quirós. La Era de la Encomienda. Historia de Costa Rica. Editorial de la Universidad de Costa Rica. 1990.}}</ref> 1719ع ۾ هڪ اسپيني گورنر ڪوسٽا ريڪا کي ”سڄي آمريڪا ۾ سڀ کان غريب ۽ بدحال اسپيني نوآبادي“ قرار ڏنو هو.<ref><!--?REPEAT1?-->{{cite book |author=Shafer, D. Michael |title=Winners and losers: how sectors shape the developmental prospects of states |url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf |url-access=registration |publisher=Cornell University Press |location=Ithaca, N.Y. |year=1994|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === آزادي === {{See also|ڪوسٽا ريڪا جي آزاد رياست|پهرين ڪوسٽا ريڪائي جمهوريه}} [[وچ آمريڪا]] جي ٻين علائقن وانگر ڪوسٽا ريڪا بہ اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪا جنگ نہ وڙهي. 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[ميڪسيڪو جي آزاديءَ جي جنگ]] (1810–1821ع) ۾ اسپين جي آخري شڪست کان پوءِ گوئٽي مالا جي اختيارين سڄي وچ آمريڪا جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو. اهو ڏينهن اڄ بہ ڪوسٽا ريڪا ۾ آزاديءَ جي ڏينهن طور ملهايو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web |url=https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |title=Aniversario de la Independencia Nacional |website=Ministerio de Educación Pública |language=es |access-date=13 September 2018 |archive-date=14 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180914022706/https://www.mep.go.cr/calendario/aniversario-independencia-nacional |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ فني طور 1820ع ۾ ٻيهر لاڳو ڪيل [[1812ع جو اسپيني آئين|1812ع جي اسپيني آئين]] تحت [[نڪاراگوا]] ۽ ڪوسٽا ريڪا هڪ خودمختيار صوبو بڻجي چڪا هئا، جنهن جي گادي [[ليون، نڪاراگوا|ليون]] هئي.<ref name="PérezBrignoli2006">{{cite book |last=Pérez Brignoli |first=Héctor |title=A Brief History of Central America |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=2006 |pages=125–127}}</ref> 3 مارچ 1824ع تي ڪوسٽا ريڪا جي رياستي حڪومت [[نيڪويا]] جي ميونسپلٽي کي ملڪ ۾ رضاڪاراڻي طور شامل ٿيڻ جي باضابطه آڇ ڪئي. ان مقصد لاءِ هڪ دستاويز موڪليو ويو، جنهن ۾ ان کي پنهنجي مرضيءَ جي خلاف وڃڻ کان سواءِ صوبي سان شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني وئي. 4 جولاءِ تي نيڪويا ۾ معاملي تي بحث ڪرڻ لاءِ کليل ٽائون هال اجلاس گهرايو ويو، پر شرڪت ڪندڙن ان دليل سان آڇ رد ڪئي تہ ”هي پارٽي ... اختلاف ڪندڙ نٿي ٿي سگهي.“<ref name="nacion">{{cite news |first=Soili |last=Buska |title=Una larga anexión |url=http://wvw.nacion.com/ancora/2008/julio/13/ancora1615634.html |publisher=Revista cultural Áncora, diario [[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)|لا ناسيون]] |date=13 July 2008 |language=es |ref=La autora es profesora de la Escuela de Historia de la Universidad de Costa Rica e integrante del Centro de Investigaciones Históricas de América Central. }}</ref> 25 جولاءِ 1824ع تي نيڪويا شهر ۾ ٻيو [[عوامي راءِ شماري|عوامي راءِ شماري]] ڪرايو ويو. بحث کان پوءِ کليل ٽائون هال اجلاس ۾ ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ويو ۽ ان بابت هڪ دستاويز تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ انضمام جا بنيادي سبب درج ڪيا ويا. انهن ۾ واپار جا فائدا، ڪوسٽا ريڪا ۾ نظر ايندڙ ترقيءَ ۾ حصو وٺڻ جي خواهش، معاشي، انتظامي ۽ عوامي خدمتن جا فائدا، اسڪولن جو قيام، امن ۽ سلامتي شامل هئا. ان وقت نڪاراگوا ۾ جاري جنگ ۽ ان جي نيڪويا پارٽي جي آبادين تائين پکڙجڻ جو خدشو، مقامي شهرن جي غربت ۽ علائقي جي جاگرافي پڻ اتحاد جي سببن طور بيان ڪيا ويا. ٽن ڏينهن کان پوءِ [[سانتا ڪروز (ڪينٽن)، ڪوسٽا ريڪا|سانتا ڪروز]] ۾ بہ اهڙو ئي راءِ شماري ٿيو، جنهن جو نتيجو ساڳيو نڪتو. فيصلو اڪثريتي ووٽ سان ٿيو؛ پارٽي جي 77 سيڪڙو آبادي ڪوسٽا ريڪا سان شامل ٿيڻ جي حق ۾ ۽ 23 سيڪڙو مخالفت ۾ هئي. گواناڪاسٽي شهر واحد آبادي هئي، جنهن الحاق کي رد ڪيو، ڇاڪاڻ تہ ان جي رهواسين جا [[ريواس، نڪاراگوا|ريواس]] شهر سان مضبوط لاڳاپا هئا.<ref name="ActaNicoya1824">{{cite web |title=Acta del Cabildo de Nicoya, 25 de julio de 1824 |url=https://www.archivonacional.go.cr/web/educativo/acta_anexionpartidonicoya.pdf |publisher=Archivo Nacional de Costa Rica |accessdate=1 October 2025}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي اختيارين کي ملڪ جي مستقبل بابت باضابطه فيصلو ڪرڻو پيو. ٻه ڌڙا وجود ۾ آيا: سامراجي، جن جي حمايت [[ڪارتاگو، ڪوسٽا ريڪا|ڪارتاگو]] ۽ [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي [[ميڪسيڪي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|ميڪسيڪي سلطنت سان شامل ٿيڻ]] جا حامي هئا؛ ۽ جمهوري، جن جي نمائندگي [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۽ [[الاهويلا]] جا شهر ڪندا هئا ۽ جيڪي مڪمل آزاديءَ جا حامي هئا. ٻنهي امڪانن تي اتفاق نہ ٿيڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جي پهرين گهرو ويڙهه شروع ٿي. [[اوچوموگو جي جنگ]] 1823ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي مرڪزي وادي|مرڪزي واديءَ]] ۾ واقع [[اوچوموگو]] ٽڪريءَ تي وڙهي وئي. جنگ ۾ جمهوريت پسندن فتح حاصل ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪارتاگو گاديءَ واري شهر جي حيثيت وڃائي ويٺو ۽ گادي سان هوزي منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite book|title = Cartilla Histórica de Costa Rica|publisher = EUNED|year = 2005|isbn = 978-9968-31-375-9}}</ref><ref>{{Cite book|title = Apuntes para la historia de la ciudad de Alajuela|last = Alarmvogel|publisher = Impr. Nacional|year = 1966|location = San José, Costa Rica|oclc = 14462048}}</ref><ref>Obregón Loría, Rafael. "Hechos Militares y Políticos de Nuestra Historia Patria". Museo Histórico Cultural Juan Santamaría, Costa Rica, 1981.</ref> [[File:First postal stamp CR 4 Reales 1863.jpg|thumb|upright|1849ع وارو [[ڪوسٽا ريڪا جو قومي نشان|قومي نشان]] 1862ع ۾ جاري ڪيل ملڪ جي پهرين ٽپال ٽڪيٽ تي ڏيکاريو ويو.]] 1838ع ۾، [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جي عملي طور غيرفعال ٿيڻ کان گهڻو پوءِ، ڪوسٽا ريڪا باضابطه طور وفاق کان ڌار ٿي پاڻ کي خودمختيار ملڪ قرار ڏنو. [[گوئٽي مالا شهر]] ۽ مرڪزي پليٽو جي وچ ۾ تمام گهڻو فاصلو ۽ ناقص مواصلاتي رستا هئا؛ مرڪزي پليٽو ۾ ان وقت بہ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو ۽ اڄ بہ رهي ٿو. ان ڪري مقامي آباديءَ جي گوئٽي مالا ۾ قائم وفاقي حڪومت سان وابستگي تمام گهٽ هئي. نوآبادياتي دور کان ئي ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جي باقي حصن سان معاشي طور ڳنڍجڻ کان گهڻو ڪري پاسو ڪندو رهيو آهي. اڄ بہ، علائقائي انضمام وڌائڻ لاءِ ان جي اڪثر پاڙيسري ملڪن{{Efn|گوئٽي مالا، هونڊوراس، ايل سلواڊور، نڪاراگوا ۽ پاناما}} جي ڪوششن باوجود،<ref>{{cite web |title=Central America |url=http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20170802142535/http://www.cotf.edu/earthinfo/camerica/caeco.html |archive-date=2 August 2017 |access-date=12 August 2017 |website=www.cotf.edu}}</ref> ڪوسٽا ريڪا نسبتاً وڌيڪ آزاد رخ برقرار رکيو آهي. 1849ع تائين، جڏهن اهو [[پاناما]] جو حصو بڻيو، [[چيريڪي صوبو|چيريڪي]] ڪوسٽا ريڪا جو حصو هو. هن اوڀرندي (يا ڏاکڻي) علائقي جي وڃائڻ جي بدلي اتر ۾ [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] جي حاصل ٿيڻ سان ڪوسٽا ريڪائي قومي فخر کي ڪجهه تسلي ملي. === 19هين صديءَ ۾ معاشي ترقي === {{See also|لبرل رياست}} [[ڪافي]] پهريون ڀيرو ڪوسٽا ريڪا ۾ 1808ع ۾ پوکي وئي،<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|title=Costa Rica's Coffee Tradition – Costa Rica Star News|date=21 October 2016|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103455/http://news.co.cr/costa-ricas-coffee-tradition/52303/|url-status=live}}</ref> ۽ 1820ع واري ڏهاڪي تائين اها [[تمباڪو]]، [[کنڊ]] ۽ [[ڪوڪو جو ٻج|ڪوڪو]] کي پوئتي ڇڏي ملڪ جي مکيه [[برآمد]] بڻجي وئي. ڪافي جي پيداوار 20هين صديءَ تائين ڪوسٽا ريڪا جي دولت جو مکيه ذريعو رهي، جنهن سان شاهوڪار آبادگارن جو هڪ طبقو پيدا ٿيو، جن کي ”ڪافي جا بيرن“ چيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.travelcostarica.nu/coffee#history|title=Coffee of Costa Rica – el café|website=www.travelcostarica.nu|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055045/http://www.travelcostarica.nu/coffee#history}}</ref> ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني ملڪ کي جديد بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|title=History of Coffee in Costa Rica|website=Embajada de Costa Rica en Singapur|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813103822/http://www.embassycrsg.com/history-of-coffee-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref><ref name="cafeimports.com">{{cite web|url=http://www.cafeimports.com/origin_costarica|title=Cafe Imports – Costa Rica|first=Cafe|last=Imports|website=www.cafeimports.com|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015137/http://www.cafeimports.com/origin_costarica|url-status=live}}</ref> برآمد ٿيندڙ ڪافيءَ جو گهڻو حصو مرڪزي پليٽو جي مکيه آبادي مرڪزن جي چوڌاري پوکيو ويندو هو ۽ 1846ع ۾ مکيه رستو تعمير ٿيڻ کان پوءِ [[ڏاند گاڏي|ڏاند گاڏين]] ذريعي [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] جي بندرگاهه [[پونتاريناس]] تائين پهچايو ويندو هو.<ref name="cafeimports.com"/> 1850ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين ڪافيءَ جي مکيه منڊي برطانيا بڻجي چڪي هئي.<ref>{{cite web|url=https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|title=Costa Rica Coffee – Past & Present Coffee Cultivations|website=www.anywhere.com|access-date=12 August 2017|archive-date=13 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170813055649/https://www.anywhere.com/costa-rica/travel-guide/coffee|url-status=live}}</ref> جلد ئي مرڪزي پليٽو کان ائٽلانٽڪ سمنڊ تائين مؤثر آمدورفت جو رستو قائم ڪرڻ وڏي ترجيح بڻجي ويو. انهيءَ مقصد لاءِ 1870ع واري ڏهاڪي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت آمريڪي واپاري [[مائنر سي. ڪيٿ]] سان سان هوزي کان [[اولهندي ڪيريبين علائقو|ڪيريبين]] بندرگاهه [[ليمون]] تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جو معاهدو ڪيو. تعمير، بيمارين ۽ مالي مسئلن جي شديد مشڪلاتن باوجود ريلوي 1890ع ۾ مڪمل ٿي.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=l9QOAQAAIAAJ&pg=PA310|title=Coffee Production and Processing on a Large Costa Rican Finca|publisher=Bib. Orton IICA / CATIE|via=Google Books}}</ref> گهڻا افريقي ڪوسٽا ريڪائي [[جميڪا]] مان آيل مهاجرن جو اولاد آهن، جن ان ريلوي جي تعمير ۾ ڪم ڪيو ۽ اڄ اهي ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ 3 سيڪڙو آهن.{{Citation needed|date=February 2022}} آمريڪي قيدين، اطالوين ۽ چيني مهاجرن پڻ تعميراتي منصوبي ۾ حصو ورتو. ريلوي مڪمل ڪرڻ جي بدلي ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت ڪيٿ کي زمين جا وڏا ٽڪرا ۽ ريلوي رستي جي ليز ڏني، جن کي هن [[ڪيلا|ڪيلن]] جي پيداوار ۽ آمريڪا ڏانهن برآمد لاءِ استعمال ڪيو. نتيجي طور ڪيلا ڪوسٽا ريڪا جي مکيه برآمد طور ڪافيءَ جا مقابلي وارا بڻجي ويا، جڏهن تہ پرڏيهي ملڪيت وارين ڪارپوريشنن، جن ۾ بعد ۾ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] بہ شامل هئي، قومي معيشت ۾ اهم ڪردار حاصل ڪيو ۽ آخرڪار استحصالي برآمدي معيشت جي علامت بڻجي ويون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+history+united+fruit+company%27&pg=PA80|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4}}</ref> هارين ۽ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني وچ ۾ وڏو پورهيت تڪرار، جنهن کي ”عظيم ڪيلا هڙتال“ چيو وڃي ٿو، ملڪ جي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو ۽ اهو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ مزدور تنظيمون|مؤثر مزدور تنظيمن]] جي قيام ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ ڪمپنيءَ کي 1938ع ۾ پنهنجن مزدورن سان گڏيل معاهدي تي صحيحون ڪرڻيون پيون.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135|title=Bananas and Business: The United Fruit Company in Colombia, 1899–2000|first=Marcelo|last=Bucheli|date=1 February 2005|publisher=NYU Press|via=Google Books|isbn=978-0-8147-6987-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170206/https://books.google.com/books?id=YujmDAAAQBAJ&q=Great+Banana+strike+1934&pg=PT135#v=snippet&q=Great%20Banana%20strike%201934&f=false|url-status=live}}</ref><ref><!--?REPEAT2?-->{{cite book|url=https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/winnerslosershow00shaf/page/213 213]|title=Winners and Losers: How Sectors Shape the Developmental Prospects of States|first=D. Michael|last=Shafer|date=29 December 1994|publisher=Cornell University Press|via=Internet Archive|isbn=978-0-8014-8188-8}}</ref> === 20هين صدي === {{See also|اصلاحي رياست}} تاريخي طور ڪوسٽا ريڪا کي ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ امن ۽ مسلسل سياسي استحڪام حاصل رهيو آهي. تنهن هوندي بہ، 20هين صديءَ دوران ملڪ تشدد جا ٻه اهم دور ڏٺا. 1917ع کان 1919ع تائين جنرل [[فيديريڪو ٽينوڪو گرانادوس]] فوجي آمر طور حڪومت ڪئي، تان جو کيس اقتدار تان هٽائي جلاوطن ڪيو ويو. [[ٽينوڪو ڀائرن جي آمريت|ٽينوڪو جي حڪومت]] جي غيرمقبوليت سبب سندس زوال کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا جي فوج جي تعداد، دولت ۽ سياسي اثر رسوخ ۾ نمايان گهٽتائي آئي. 1948ع ۾ [[هوزي فيگيريس فيرير]]، [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گوارڊيا]]، جيڪو 1940ع کان 1944ع تائين صدر رهي چڪو هو، ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] وچ ۾ تڪراري صدارتي چونڊ کان پوءِ هٿياربند بغاوت جي اڳواڻي ڪئي.<ref>See {{Deprecated archive|url=https://archive.today/20120717062137/http://reachian.googlepages.com/seniorthesis2|title=Ian Holzhauer, "The Presidency of Calderón Guardia" (University of Florida History Thesis, 2004)}}</ref> ان کان پوءِ شروع ٿيل 44 ڏينهن واري [[ڪوسٽا ريڪا جي گهرو ويڙهه]] ۾ 2,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جنهن ڪري اها 20هين صديءَ جي ڪوسٽا ريڪائي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ خونريز واقعو بڻجي وئي. فتح حاصل ڪندڙ باغين هڪ حڪومتي جنتا قائم ڪئي، جنهن [[ڪوسٽا ريڪا جي فوج|فوج کي مڪمل طور ختم]] ڪري ڇڏيو ۽ جمهوري طريقي سان چونڊيل اسيمبليءَ جي هٿان نئين آئين جي تياريءَ جي نگراني ڪئي.<ref name="nytimes-military"/> اهي سڌارا لاڳو ڪرڻ کان پوءِ جنتا 8 نومبر 1949ع تي اقتدار اولاتي حوالي ڪيو. ان اقتداري تبديليءَ کان پوءِ فيگيريس قومي هيرو بڻجي ويو ۽ نئين آئين هيٺ ملڪ جي پهرين جمهوري چونڊ [[1953ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|1953ع ۾]] کٽيائين. 1958ع کان وٺي ڪوسٽا ريڪا هر چئن سالن کان پوءِ صدارتي چونڊون ڪرائيندو رهيو آهي، جن مان تازيون [[2026ع جون ڪوسٽا ريڪائي عام چونڊون|2026ع ۾]] ٿيون. گهٽ ۾ گهٽ 1948ع کان بنا وقفي هلندڙ جمهوري نظام سبب ملڪ علائقي جي سڀ کان وڌيڪ سياسي طور مستحڪم ملڪن مان هڪ رهيو آهي.<ref name="peace"/><ref name="pacifism"/> == جاگرافي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي جاگرافي}} [[File:Koppen-Geiger Map CRI present.svg|thumb|upright=1.3|ڪوسٽا ريڪا جو [[ڪوپن آبهوا درجابندي|ڪوپن آبهوا جي درجابندي]] وارو نقشو]] ڪوسٽا ريڪا جي اوڀر ۾ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ اولهه ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] آهي. ملڪ جي اتر ۾ [[نڪاراگوا]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پاناما]] سان زميني سرحد ملي ٿي. ملڪ جو سڀ کان اوچو هنڌ [[سيرو چيريپو]] آهي، جنهن جي اوچائي {{convert|3819|m|ft}} آهي. ملڪ جو سڀ کان اوچو آتش فشان [[ايرازو آتش فشان]] ({{convert|3431|m|ft|abbr=on|disp=or}}) آهي، جڏهن تہ سڀ کان وڏي ڍنڍ [[ارينال ڍنڍ]] آهي. ڪوسٽا ريڪا ۾ 14 سڃاتل آتش فشان آهن، جن مان ڇهه گذريل 75 سالن دوران سرگرم رهيا آهن.<ref>{{Cite web |title=Geography - Guide to Costa Rica |url=https://www.yourpuravida.com/costa-rica/ |url-status=live |access-date=2025-11-28 |website=Your Pura Vida |language=en}}</ref> === آبهوا === ڪوسٽا ريڪا ۾ سڄو سال [[اُڀرندي آبهوا]] رهي ٿي. هتي ٻه موسمون ٿين ٿيون. خشڪ موسم ڊسمبر کان اپريل تائين ۽ برساتي موسم مئي کان نومبر تائين رهي ٿي. مارچ ۽ اپريل ملڪ جا سڀ کان گرم مهينا آهن، جڏهن تہ ڊسمبر ۽ جنوري سڀ کان ٿڌا مهينا آهن. تنهن هوندي بہ خشڪ موسم ۾ بہ برسات وارا ڏينهن ٿي سگهن ٿا، جڏهن تہ برساتي موسم دوران ڪڏهن ڪڏهن ڪيترائي هفتا برسات کان سواءِ بہ گذري سگهن ٿا. ڪوسٽا ريڪا انتهائي موسمي واقعن جي حوالي سان تمام گهڻو خطري هيٺ آهي، جن جي شدت [[موسمياتي تبديلي]] سبب وڌي سگهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو وڏو حصو (78 سيڪڙو) ۽ معاشي سرگرمين جو 80 سيڪڙو ([[مجموعي ملڪي پيداوار|مجموعي ملڪي پيداوار]]) اهڙن علائقن ۾ مرڪوز آهي، جيڪي ٻوڏن، زمين کسڪڻ، سامونڊي طوفانن، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي سطح جي واڌ سميت مختلف قدرتي آفتن جي حوالي سان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref>{{Cite web |last=World Bank |title=Costa Rica |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/costa-rica/vulnerability |access-date=3 March 2025 |website=World Bank Climate Change Knowledge Portal |language=en}}</ref> ملڪ ۾ گرمي پد وڌي رهيو آهي، خاص طور تي وڌيڪ اوچائي وارن علائقن ۾؛ ٻنهي سامونڊي ڪنارن تي سمنڊ جي سطح وڌي رهي آهي ۽ برسات جي نمونن ۾ تبديلي اچي رهي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ پئسفڪ واري ڍلان تي ڏڪار ۽ ملڪ جي سڀني علائقن ۾ ٻوڏ جو خطرو وڌي رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=World Bank Group |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/sites/default/files/country-profiles/15989-WB_Costa%20Rica%20Country%20Profile-WEB.pdf |title=Climate Risk Profile: Costa Rica |date=2021 |publisher=World Bank Group |location=Washington}}</ref> وڌندڙ گرمي پد ۽ شديد گرمي انساني صحت، زراعت، خاص طور تي ڪافي ۽ ڪيلن جي پوک، پاڻيءَ جي تحفظ، سياحت ۽ ملڪ جي منفرد حياتياتي تنوع ۽ ماحولياتي نظامن تي اهم اثر وجهندا.<ref>{{Cite journal |last1=Stan |first1=Kayla |last2=Sanchez-Azofeifa |first2=Arturo |last3=Calvo-Rodriguez |first3=Sofia |last4=Castro-Magnani |first4=Marissa |last5=Chen |first5=Jing |last6=Ludwig |first6=Ralf |last7=Zou |first7=Lidong |date=7 February 2020 |title=Climate change scenarios and projected impacts for forest productivity in Guanacaste Province (Costa Rica): lessons for tropical forest regions |url=https://link.springer.com/10.1007/s10113-020-01602-z |journal=Regional Environmental Change |language=en |volume=20 |issue=1 |page=14 |doi=10.1007/s10113-020-01602-z |bibcode=2020REnvC..20...14S |issn=1436-3798|url-access=subscription }}</ref> === نباتات ۽ حيوانات === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|ڪوسٽا ريڪا ۾ قدرتي تحفظ}} [[File:Scarlet Macaw.jpg|thumb|upright|[[ڳاڙهو ميڪا]] ڪوسٽا ريڪا جو مقامي پکي آهي.]] پنهنجي نسبتاً ننڍي ايراضيءَ باوجود ڪوسٽا ريڪا [[لاطيني آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ [[ڪوسٽا ريڪا جي جهنگلي جيوت|حياتياتي تنوع]] رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ جو [[ڪورڪوواڊو قومي پارڪ]] پنهنجي حياتياتي تنوع، جنهن ۾ [[وڏيون ٻليون]] ۽ [[ٽيپر]] بہ شامل آهن، سبب ماحوليات جي ماهرن ۾ عالمي شهرت رکي ٿو ۽ هتي سياحن کي وڏي مقدار ۾ جهنگلي جيوت ڏسڻ جو موقعو ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|title=Corcovado National Park Costa Rica|website=costa-rica-guide.com|access-date=19 May 2012|archive-date=24 February 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040224123641/http://costa-rica-guide.com/Natural/Corcovado.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cID=350 |title=Diversity of Corcovado National Park |publisher=Govisitcostarica.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=14 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100614215405/http://www.govisitcostarica.com/region/city.asp?cid=350 |url-status=live }}</ref> ڪورڪوواڊو ڪوسٽا ريڪا جو واحد پارڪ آهي، جتي [[ڪوسٽا ريڪا جي ڀولڙن جي جنسن جي فهرست|ڪوسٽا ريڪا ۾ ملندڙ ڀولڙن جون چارئي جنسون]] ملي سگهن ٿيون.<ref name=watching>{{cite book|title=Watching Wildlife Central America|author1=Hunter, L. |author2=Andrew, D.|publisher=Lonely Planet|year=2002|page=97|isbn=978-1-86450-034-9}}</ref> انهن ۾ [[اڇي مٿي وارو ڪيپوچن]]، [[مينٽلڊ هائولر]]، خطري هيٺ آيل [[جيفروئي جو اسپائيڊر ڀولڙو]]<ref name=watching/><ref>{{cite iucn |author=Cortes-Ortíz, L. |author2=Solano-Rojas, D. |author3=Rosales-Meda, M. |author4=Williams-Guillén, K. |author5=Méndez-Carvajal, P.G. |author6=Marsh, L.K. |author7=Canales-Espinosa, D. |author8=Mittermeier, R.A. |date=2021 |title=''Ateles geoffroyi'' |volume=2021 |article-number=e.T2279A191688782 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T2279A191688782.en |access-date=12 November 2021}}</ref> ۽ [[وچ آمريڪي اسڪوائرل ڀولڙو]] شامل آهن. آخري جنس صرف ڪوسٽا ريڪا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري ۽ [[پاناما]] جي هڪ ننڍڙي حصي ۾ ملي ٿي. ان کي 2008ع تائين خطري هيٺ آيل جنس سمجهيو ويندو هو، جنهن کان پوءِ ان جي حيثيت بدلائي ڪمزور جنس ڪئي وئي. [[ٻيلن جي واڍي]]، غيرقانوني پالتو جانورن جو واپار ۽ شڪار ان جي خطري هيٺ هجڻ جا اهم سبب آهن.<ref>{{cite iucn |author=Solano-Rojas, D. |date=2021 |title=''Saimiri oerstedii'' |volume=2021 |article-number=e.T19836A17940807 |doi=10.2305/IUCN.UK.2021-1.RLTS.T19836A17940807.en |access-date=12 November 2021}}</ref> [[لا اميستاد بين الاقوامي پارڪ|لا اميستاد]] ۽ [[چيريپو قومي پارڪ|چيريپو]] سمنڊ جي سطح کان 3,000 ميٽر کان وڌيڪ اوچائيءَ تي [[ڪوسٽا ريڪا جو پارامو|پارامو]] آبهوا رکن ٿا، جتي [[اڇي نڪ وارو ڪوئٽي]]، [[سوٽي ٿرش]] ۽ ''[[روجيئرا اموئينا]]'' جهڙيون ٻيون نباتاتي ۽ حيواني جنسون ملن ٿيون. ڪوسٽا ريڪا دنيا جو پهريون اُڀرندي آبهوا وارو ملڪ آهي، جنهن ٻيلن جي واڍيءَ کي روڪي ان جي رخ کي واپس موٽايو؛ ملڪ ڪاميابيءَ سان پنهنجي ٻيلن کي بحال ڪيو ۽ ماحولياتي نظام جي خدمتن جو اهڙو نظام تيار ڪيو، جنهن ذريعي حياتيات ۽ ماحوليات جي ماهرن کي ملڪ جي ماحولياتي تحفظ جي قدمن بابت سکيا ڏني وڃي ٿي.<ref>{{Cite web|author=Nell Lewis|title=This country regrew its lost forest. Can the world learn from it?|url=https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|access-date=2 August 2020|website=CNN|date=27 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801220254/https://www.cnn.com/2020/07/27/americas/reforestation-costa-rica-c2e-spc/index.html|url-status=live}}</ref> 2018ع جي [[ٻيلن جي منظرنامي جي سالميت واري اشاري]] ۾ ملڪ جو سراسري اسڪور 10 مان 4.65 هو ۽ 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 118هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|doi-access=free|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G }}</ref> {{Clear}} == حڪومت ۽ سياست == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 340 | image1 = Laura Fernández March 2026.jpg | caption1 = [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|صدر]] | image2 = Francisco Gamboa Soto retrato oficial (recorte).jpg | caption2 = [[فرانسسڪو گامبوا]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|پهريون نائب صدر]] | image3 = Douglas Soto Campos retrato oficial (cropped 1).jpg | caption3 = [[ڊگلس سوٽو]]<br />[[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|ٻيو نائب صدر]] }} ڪوسٽا ريڪا تي [[ڪوسٽا ريڪا جو آئين|1949ع جي ڪوسٽا ريڪائي آئين]] تحت حڪومت ڪئي وڃي ٿي، جنهن [[صدارتي نظام]] ۽ [[وحداني رياست]] قائم ڪئي. [[انتظامي اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جو صدر|ڪوسٽا ريڪا جي صدر]] وٽ آهي، جيڪو [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻنهي حيثيتن ۾ ڪم ڪري ٿو ۽ سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي چئن سالن لاءِ چونڊيو وڃي ٿو. صدر جي اختيارن ۾ خودمختيار ادارن جي سربراهن جي مقرري، ڪوسٽا ريڪائي وزيرن ۽ سفارتڪارن جي مقرري يا برطرفي، قانونن کي ويٽو ڪرڻ، فرمانن تي صحيحون ڪرڻ، سزائون معاف ڪرڻ ۽ قومي موڪل يا قومي سوڳ جو اعلان ڪرڻ شامل آهن. موجوده صدر [[لائورا فرنانديز ڊيلگاڊو]] آهي، جنهن 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. ساڻس گڏ عوامي ووٽ ذريعي چونڊيل ٻه [[ڪوسٽا ريڪا جو نائب صدر|نائب صدر]]، [[فرانسسڪو گامبوا]] ۽ [[ڊگلس سوٽو]] آهن، جن پڻ 8 مئي 2026ع تي عهدو سنڀاليو. [[قانون ساز اختيار]] [[ڪوسٽا ريڪا جي قانون ساز اسيمبلي]] وٽ آهي، جيڪا 57 ميمبرن تي ٻڌل هڪ ايواني ادارو آهي ۽ قانونن ۽ فرمانن کي منظور ڪرڻ، ترميم ڪرڻ يا رد ڪرڻ جي ذميوار آهي. قانون ساز ميمبر سڌي، ڳجهي ۽ عام عوامي ووٽ ذريعي صوبائي بنيادن تي چئن سالن لاءِ چونڊيا وڃن ٿا. ان جو موجوده صدر [[روڊريگو آرياس سانچيز]] آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت [[ڪوسٽا ريڪا جي سپريم ڪورٽ آف جسٽس]] آهي. سپريم ڪورٽ 22 ججن تي ٻڌل آهي، جن کي قانون ساز اسيمبلي اٺن سالن لاءِ چونڊي ٿي. ان جو موجوده صدر جج اورلينڊو اگيري آهي. سپريم ڪورٽ آف جسٽس، سپريم اليڪٽورل ٽربيونل ٺاهيندڙ مئجسٽريٽن جي مقرريءَ جي ذميوار پڻ آهي. [[جمهوريت ۽ چونڊن بابت بين الاقوامي ادارو|بين الاقوامي آئيڊيا]] جي عالمي جمهوري حالت جي اشارن ۽ جمهوري نگرانيءَ موجب، ڪوسٽا ريڪا مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن تہ مذهبي آزادي، چونڊيل حڪومت ۽ چرپر جي آزاديءَ ۾ خاص طور مضبوط ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/costa-rica |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=6 October 2025 |website=www.idea.int}}</ref> === انتظامي ورهاست === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي انتظامي ورهاست}} [[File:Provinces Costa Rica.png|thumb|163x163px|صوبا: 1 [[الاهويلا صوبو|الاهويلا]]، 2 [[ڪارتاگو صوبو|ڪارتاگو]]، 3 [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]]، 4 [[هيريڊيا صوبو|هيريڊيا]]، 5 [[ليمون صوبو|ليمون]]، 6 [[پونتاريناس صوبو|پونتاريناس]]، 7 [[سان هوزي صوبو|سان هوزي]]]] ڪوسٽا ريڪا ستن صوبن تي مشتمل آهي، جيڪي وري 82 ڪينٽنن ۾ ورهايل آهن ({{langx|es|link=no|cantón}}، جمع {{lang|es|cantones}}). هر ڪينٽن جي انتظام جي سربراهي ميئر ڪندو آهي. هر ڪينٽن جا رهواسي ميئر کي هر چئن سالن کان پوءِ جمهوري طريقي سان چونڊين ٿا. صوبائي سطح تي ڪا قانون ساز اسيمبلي موجود ناهي. ڪينٽن وڌيڪ 488 ضلعن ({{lang|es|distritos}}) ۾ ورهايل آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا پرڏيهي لاڳاپا}} ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۽ [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] جو سرگرم ميمبر آهي. [[انساني حقن جي بين-آمريڪي عدالت]] ۽ [[گڏيل قومن جي امن يونيورسٽي]] ڪوسٽا ريڪا ۾ قائم آهن. ملڪ [[انساني حق|انساني حقن]] ۽ جمهوريت سان لاڳاپيل ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[جمهوريتن جي برادري]]، جو پڻ ميمبر آهي. ڪوسٽا ريڪا جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي مقصد استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائڻ لاءِ انساني حقن ۽ پائيدار ترقيءَ کي هٿي ڏيڻ آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |title=Costa Rican Ministry of International Relations Declaration of Objectives |publisher=Costa Rican Ministry of International relations |access-date=23 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190307023820/https://www.rree.go.cr/?sec=ministerio&cat=politica%20exterior |archive-date=7 March 2019}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] جو ميمبر آهي ۽ [[آمريڪي فوج]] جي تحفظ لاءِ ڪو ٻطرفو استثنا معاهدو نہ ڪيو اٿس، جيئن [[بين الاقوامي فوجداري عدالت جو روم اساسنامو|روم اساسنامي جي آرٽيڪل 98]] تحت ذڪر ٿيل آهي. ڪوسٽا ريڪا [[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]] جو مبصر پڻ آهي. 10 سيپٽمبر 1961ع تي، [[فيدل ڪاسترو]] پاران [[ڪيوبا]] کي سوشلسٽ رياست قرار ڏيڻ کان ڪجهه مهينا پوءِ، ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[ماريو ايچاندي]] ”انتظامي فرمان نمبر 2“ ذريعي ڪيوبا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. اهو سفارتي تعطل 47 سالن تائين جاري رهيو، تان جو صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] 18 مارچ 2009ع تي معمول جا لاڳاپا بحال ڪيا. هن چيو: ”جيڪڏهن اسان پنهنجي حقيقت کان ايترو مختلف نظام رکندڙ ملڪن، جيئن سوويت يونين يا هاڻوڪي دور ۾ جمهوريه چين، سان نئون باب شروع ڪري سگهيا آهيون تہ پوءِ اهڙي ملڪ سان ائين ڇو نہ ڪريون، جيڪو جاگرافيائي ۽ ثقافتي لحاظ کان ڪوسٽا ريڪا جي گهڻو ويجهو آهي؟“ آرياس اعلان ڪيو تہ ٻئي ملڪ سفيرن جي مٽاسٽا ڪندا.<ref>{{cite web|url= https://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/|title= Costa Rica re-establishes ties with Cuba|work=CNN World|date= 18 March 2009|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20090322173735/http://edition.cnn.com/2009/WORLD/americas/03/18/costa.rica.cuba.ties/ |archive-date= 22 March 2009}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جو [[نڪاراگوا]] سان [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار|سان هوان درياهه]] بابت ڊگهي عرصي کان اختلاف رهيو آهي. هي درياهه ٻنهي ملڪن جي سرحد جو حصو ٺاهي ٿو ۽ اختلاف جو هڪ اهم موضوع درياهه تي ڪوسٽا ريڪا جا [[آبي آمدورفت جي آزادي|آمدورفت جا حق]] رهيا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|title=IJC Court Ruling|publisher=nacion.com|access-date=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229193653/http://www.nacion.com/2011-03-08/ElPais/UltimaHora/UH-HAYA1.aspx|archive-date=29 December 2011}}</ref> 14 جولاءِ 2009ع تي هيگ ۾ [[بين الاقوامي عدالت انصاف]] واپاري مقصدن ۽ درياهه جي پنهنجي پاسي روزمره گذران لاءِ [[روايتي مڇي مارڻ|مڇي مارڻ]] بابت ڪوسٽا ريڪا جي آمدورفت جي حقن جي تصديق ڪئي. 1858ع جي هڪ معاهدي ڪوسٽا ريڪا کي آمدورفت جا حق ڏنا هئا، پر نڪاراگوا جو موقف هو تہ مسافرن جي سفر ۽ مڇي مارڻ کي معاهدي ۾ شامل نہ ڪيو ويو هو. عدالت فيصلو ڏنو تہ درياهه تي ڪوسٽا ريڪائي شهرين لاءِ نڪاراگوا جا سياحتي ڪارڊ يا ويزا ضروري نہ آهن؛ تنهن هوندي بہ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين ۽ مسافرن کي پنهنجي رستي تي نڪاراگوا جي پهرين ۽ آخري بندرگاهه تي ترسڻو پوندو. انهن وٽ سڃاڻپ جو دستاويز يا پاسپورٽ هجڻ بہ ضروري آهي. نڪاراگوا ڪوسٽا ريڪائي آمدورفت لاءِ وقت مقرر ڪري سگهي ٿو ۽ ڪوسٽا ريڪائي ٻيڙين کي [[نڪاراگوا جو جهنڊو]] ڏيکارڻ جو پابند ڪري سگهي ٿو، پر پنهنجي بندرگاهن مان روانگيءَ جي اجازت لاءِ فيس وصول نٿو ڪري سگهي. اهي سڀ 2005ع ۾ عدالت آڏو پيش ڪيل تڪرار جا مخصوص معاملا هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230540/http://www.allbusiness.com/legal/legal-services-litigation/12579933-1.html |archive-date=11 May 2011 |title=World Court Settles San Juan River Dispute; Nicaragua and Costa Rica Both Claim Victory |publisher=Allbusiness.com|date=16 July 2009 |access-date=21 December 2010}}</ref> 2010ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا–نڪاراگوا سان هوان درياهه سرحدي تڪرار#2010ع جو اسلا ڪاليرو تڪرار|اسلا ڪاليرو]] جي چوڌاري پڻ تڪرار پيدا ٿيو، جنهن ۾ ان علائقي اندر نڪاراگوا طرفان درياهه جي [[تري کوٽائي]] جا اثر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=International Court of Justice recent provisional Costa Rica-Nicaragua decision |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf?PHPSESSID=dfc78e071a095818c7de6e8f8f29aa1b |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160405043857/http://www.icj-cij.org/docket/files/150/16324.pdf |archive-date=5 April 2016 |access-date=2 November 2011}}</ref> 1 جون 2007ع تي ڪوسٽا ريڪا [[تائيوان]] سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري عوامي جمهوريه چين کي تسليم ڪيو. ائين ڪندڙ ڪوسٽا ريڪا وچ آمريڪا جو پهريون ملڪ هو. صدر [[آسڪر آرياس سانچيز]] تسليم ڪيو تہ اهو فيصلو معاشي ضرورتن جي جواب ۾ ڪيو ويو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |title=Costa Rica Boots Taiwan, Welcomes China In Diplomatic Switch |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511230533/http://www.allbusiness.com/caribbean/4505299-1.html |archive-date=11 May 2011}}. allbusiness.com (14 June 2007). Retrieved: 20 May 2010</ref> ان جي جواب ۾ عوامي جمهوريه چين سان هوزي صوبي جي پارڪي لا سبانا ۾ 100 ملين آمريڪي ڊالرن جي لاڳت سان جديد [[فٽبال]] [[ڪوسٽا ريڪا قومي اسٽيڊيم (2011ع)|اسٽيڊيم]] تعمير ڪيو. لڳ ڀڳ 600 چيني انجنيئرن ۽ مزدورن منصوبي ۾ حصو ورتو. اسٽيڊيم جو افتتاح مارچ 2011ع ۾ [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[چين جي قومي فٽبال ٽيم|چين]] جي قومي ٽيمن وچ ۾ ميچ سان ٿيو. ڪوسٽا ريڪا [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] ۾ پنهنجو مدو مڪمل ڪري چڪو آهي؛ ملڪ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي 2007ع واري چونڊ|2007ع جي چونڊ]] ۾ ٻن سالن جي غيرقابل تجديد مدي لاءِ چونڊيو ويو هو. اهو مدو 31 ڊسمبر 2009ع تي ختم ٿيو ۽ اها ڪوسٽا ريڪا جي سلامتي ڪائونسل ۾ ٽين ميمبرشپ هئي. ايلين وائيٽ گوميز جنيوا ۾ گڏيل قومن جي آفيس لاءِ ڪوسٽا ريڪا جي مستقل نمائندي (2017ع) ۽ ايٽمي هٿيارن تي پابندي لاڳو ڪندڙ قانوني طور پابند معاهدي بابت گڏيل قومن جي ڳالهين واري ڪانفرنس جي صدر رهي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|title=UN News – UN Member States set to adopt 'historic' treaty prohibiting nuclear weapons|first=United Nations News Service|last=Section|date=6 July 2017|website=UN News Service Section|access-date=6 August 2017|archive-date=9 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809230448/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=57131|url-status=live}}</ref> 2024ع جي [[عالمي امن اشاري]] موجب ڪوسٽا ريڪا دنيا جو 58هون سڀ کان پرامن ملڪ هو.<ref>{{Cite web |title=2024 Global Peace Index |url=https://www.economicsandpeace.org/wp-content/uploads/2024/06/GPI-2024-web.pdf}}</ref> === امن پسندي === 1 ڊسمبر 1948ع تي ڪوسٽا ريڪا پنهنجي فوج ختم ڪري ڇڏي.<ref name="peace">{{cite news |title=Why getting rid of Costa Rica's army 70 years ago has been such a success |url=https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |work=USA Today |date=5 January 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=29 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190829140152/https://eu.usatoday.com/story/news/world/2018/01/05/costa-rica-celebrate-70-years-no-army/977107001/ |url-status=live }}</ref> 1949ع ۾ فوج جي خاتمي کي [[ڪوسٽا ريڪا جي آئين جو آرٽيڪل 12|ڪوسٽا ريڪائي آئين جي آرٽيڪل 12]] ۾ شامل ڪيو ويو. جيڪو بجيٽ اڳ فوج لاءِ مختص ٿيندو هو، اهو هاڻي صحت جي سارسنڀال ۽ تعليم جي خدمتن لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref name="nytimes-military">{{cite web|url= https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2010/01/07/opinion/07kristof.html |archive-date=1 January 2022 |url-access=limited|title= The Happiest People|work= The New York Times|date= 6 January 2010}}{{cbignore}}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica's peace dividend: How abolishing the military paid off |url=https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |work=Los Angeles Times |date=15 December 2013 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070406/https://www.latimes.com/opinion/la-xpm-2013-dec-15-la-oe-barash-costa-rica-demilitarization-20131208-story.html |url-status=live }}</ref> ''[[ڊوئچي ويلي]]'' موجب، ”ڪوسٽا ريڪا پنهنجي مستحڪم جمهوريت، ترقي پسند سماجي پاليسين، جهڙوڪ مفت ۽ لازمي سرڪاري تعليم، اعليٰ سماجي ڀلائي ۽ ماحولياتي تحفظ تي زور ڏيڻ سبب مشهور آهي.“<ref name="pacifism">{{cite news |title=Costa Rican president backs holiday for army abolition |url=https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |work=Deutsche Welle |date=28 November 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070409/https://www.dw.com/en/costa-rican-president-backs-holiday-for-army-abolition/a-46480144 |url-status=live }}</ref> قانون لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪوسٽا ريڪا وٽ [[ڪوسٽا ريڪا جي عوامي فورس]] نالي پوليس ادارو آهي. 2017ع ۾ ڪوسٽا ريڪا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=13 August 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Costa Rica, the 11th country to ratify the Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |agency=Pressenza – International Press Agency |date=6 July 2018 |access-date=13 August 2019 |archive-date=13 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813070407/https://www.pressenza.com/2018/07/costa-rica-the-11th-country-to-ratify-the-treaty-on-the-prohibition-of-nuclear-weapons/ |url-status=live }}</ref> === عالمي حڪمراني جي قدمن ۾ اڳواڻي === ڪوسٽا ريڪا [[عالمي آئين]] تيار ڪرڻ لاءِ ڪنوينشن گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪندڙ ملڪن مان هڪ هو.<ref name="Helen Keller Archive">{{Cite web |title=Letters from Thane Read asking Helen Keller to sign the World Constitution for world peace. 1961 |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |access-date=1 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=3 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703034807/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B149-F04-022.1.8 |url-status=live }}</ref><ref name="Helen Keller Archive-2">{{Cite web |title=Letter from World Constitution Coordinating Committee to Helen, enclosing current materials |url=https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |access-date=3 July 2023 |website=Helen Keller Archive |publisher=American Foundation for the Blind |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719170534/https://www.afb.org/HelenKellerArchive?a=d&d=A-HK01-07-B154-F05-028.1.4 |url-status=live }}</ref> ان جي نتيجي ۾ 1968ع ۾ [[عالمي آئين ساز اسيمبلي]] گڏ ٿي، جنهن [[ڌرتيءَ جي وفاق جو آئين]] تيار ڪري منظور ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Preparing earth constitution {{!}} Global Strategies & Solutions {{!}} The Encyclopedia of World Problems |url=http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |access-date=15 July 2023 |website=The Encyclopedia of World Problems {{!}} Union of International Associations (UIA) |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719215501/http://encyclopedia.uia.org/en/strategy/193465 |url-status=live }}</ref> ان وقت ڪوسٽا ريڪا جي صدر [[فرانسسڪو اورليچ بولمارسيچ]] عالمي آئين ساز اسيمبلي گهرائڻ واري معاهدي تي صحيح ڪئي،<ref>{{Cite book |last=Amerasinghe |first=Terence P. |title=Emerging World Law, Volume 1 |publisher=Institute for Economic Democracy |year=2009 |isbn=978-1-933567-16-7 |page=50 |language=en}}</ref> جڏهن تہ اڳوڻن صدرن [[هوزي فيگيريس فيرير]] ۽ [[اوٽيليو اولاتي بلانڪو]] پڻ ان تي صحيحون ڪيون.<ref name="Helen Keller Archive" /><ref name="Helen Keller Archive-2" /> === ماحوليات پسندي === 2021ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ڊينمارڪ سان گڏجي معدني ٻارڻ جي استعمال کي ختم ڪرڻ لاءِ ”تيل ۽ گئس کان اڳتي اتحاد“ قائم ڪيو.<ref>{{cite news |title=Climate change: Whisper it cautiously... there's been progress in run-up to COP26 |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |access-date=10 October 2021 |agency=BBC |date=25 September 2021 |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921171344/https://www.bbc.com/news/science-environment-58678937 |url-status=live }}</ref> هي مهم [[ڪوپ 26]] موسمياتي اجلاس ۾ پيش ڪئي وئي، جتي سويڊن بنيادي ميمبر طور، جڏهن تہ نيوزيلينڊ ۽ پرتگال ساٿي ميمبرن طور اتحاد ۾ شامل ٿيا.<ref>{{cite web|url=https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|date=11 November 2021|title=Denmark, Sweden and Greenland in a new global alliance to seek an end to oil and gas production|author=[[گڏيل قومون]]|access-date=9 December 2021|website=Unric.org|archive-date=9 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209142728/https://unric.org/en/denmark-sweden-and-greenland-in-a-new-global-alliance-to-seek-an-end-to-oil-and-gas-production/|url-status=live}}</ref> == آبادي == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو|ڪوسٽا ريڪا جي آبادي}} {{Pie chart|thumb=right|caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ نسلي گروهه (2011ع جي آدمشماري)<ref name="inec.go.cr">{{cite web|title=Costa Rica: Población total por autoidentificación étnica-racial, según provincia y sexo. (Spanish)|url=http://www.inec.go.cr/social/grupos-etnicos-raciales|website=Instituto Nacional de Estadística y Censos (Costa Rica)|access-date=19 November 2016}}</ref> |label1 = اڇا يا ميسٽيزو |value1 = 83.64 |color1 = White |label2 = [[ملاٽو]] |value2 = 6.72 |color2 = #AA7E54 |label3 = [[ڪوسٽا ريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value3 = 2.42 |color3 = #BE7343 |label4 = [[ڪارا ڪوسٽا ريڪائي|ڪارا]] |value4 = 1.05 |color4 = #62402F |label5 = [[اوڀر ايشيائي ماڻهو|اوڀر ايشيائي]] |value5 = 0.21 |color5 = #E8BF88 |label6 = ڄاڻايل نه |value6 = 5.95 |color6 = Lightgray }} [[ڪوسٽا ريڪا جي 2022ع واري آدمشماري|2022ع جي آدمشماري]] موجب ملڪ جي ڪُل آبادي 5,044,197 هئي.<ref name="inec_cr" /> 2022ع ۾، 1927ع جي آدمشماري کان پوءِ 95 سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ پهريون ڀيرو، آدمشماري دوران سمورن گروهن جي نسلي يا قومي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پڻ درج ڪيو ويو. چوٿين حصي جي سوال نمبر 7 ۾ اختيارن طور مقامي ماڻهو، ڪارا يا آفريقي نسل جا ماڻهو، ملاٽو، چيني، [[ميسٽيزو]]، اڇا ۽ ٻيا شامل هئا.<ref>{{cite web|url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|title=INEC Cuestionario Censo 2022|website=INEC|date=2022|access-date=6 April 2023|archive-date=6 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406043328/https://admin.inec.cr/sites/default/files/media/_por_que_se_hacen_estas_preguntas_1.pdf|url-status=live}}</ref> 2011ع جي انگن اکرن موجب 83.6 سيڪڙو ماڻهو اڇا يا ميسٽيزو، 6.7 سيڪڙو [[ملاٽو]]، 2.4 سيڪڙو [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، ۽ 1.1 سيڪڙو ڪارا يا [[آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي|آفريقي-ڪيريبين]] هئا؛ آدمشماري ۾ 1.1 سيڪڙو کي ”ٻيا“، 2.9 سيڪڙو (141,304 ماڻهو) کي ”ڪوبه نه“ ۽ 2.2 سيڪڙو (107,196 ماڻهو) کي ”اڻڄاڻايل“ طور درج ڪيو ويو.<ref name="livepopulation.com">{{cite web|url=https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|title=Live Costa Rica Population Clock 2017 – Population of Costa Rica Today|website=www.livepopulation.com|access-date=6 August 2017|archive-date=4 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104210502/https://www.livepopulation.com/country/costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[File:CostaRicaPOP2024.png|thumb|2024ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو هرم]] 2011ع ۾ ملڪ ۾ 104,000 کان وڌيڪ مقامي آمريڪي يا مقامي رهواسي هئا، جيڪي ڪُل آباديءَ جو 2.4 سيڪڙو هئا. انهن مان گهڻا الڳ ٿلڳ مخصوص علائقن ۾ رهن ٿا ۽ اٺ نسلي گروهن ۾ ورهايل آهن: [[ڪوئٽيريسي]] (مرڪزي واديءَ ۾)، ماتامبو يا [[چوروٽيگا ماڻهو|چوروٽيگا]] (گواناڪاسٽي)، [[ماليکو ماڻهو|ماليکو]] (اتر الاخيولا)، [[بريبري ماڻهو|بريبري]] (ڏاکڻي ائٽلانٽڪ علائقو)، [[ڪابيڪار ماڻهو|ڪابيڪار]] (ڪورڊيليرا ڊي تالامانڪا)، [[نگابي]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا، پاناما جي سرحد سان)، [[بوروڪا ماڻهو|بوروڪا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا) ۽ [[تيرابا ماڻهو|تيرابا]] (ڏاکڻي ڪوسٽا ريڪا). آباديءَ ۾ [[يورپي ڪوسٽا ريڪائي]] (يورپي نسل جا ماڻهو) پڻ شامل آهن، جيڪي بنيادي طور [[اسپيني ماڻهو|اسپيني]] نسل سان تعلق رکن ٿا،<ref name=CIA/> جڏهن تہ اطالوي، جرمن، انگريز، ڊچ، فرانسيسي، آئرش، پرتگالي ۽ پولش خاندان پڻ وڏي انگ ۾ رهن ٿا، ان سان گڏ هڪ نمايان يهودي برادري پڻ موجود آهي. آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي اڪثريت 19هين صديءَ ۾ آيل ڪارن [[جميڪا جا ماڻهو|جميڪائي]] مهاجر مزدورن جو اولاد آهي، جيڪي [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|ڪريول انگريزي]] ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news |last=Schulman |first=Bob |title='Little Jamaica' Rocks on the Caribbean Coast of Costa Rica |url=https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |work=Huffington Post |access-date=22 January 2019 |archive-date=25 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020543/https://www.huffpost.com/entry/little-jamaica-rocks-on-t_b_8100114 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |last=Koch |first=Charles W. |title=Jamaican Blacks and Their Descendants in Costa Rica |journal=Social and Economic Studies |volume=26 |issue=3 |pages=339–361 |location=Jamaica |publisher=Sir Arthur Lewis Institute of Social and Economic Studies, University of the West Indies |jstor=27861669 |year=1977}}</ref> 2011ع جي آدمشماري ۾ 83.6 سيڪڙو آباديءَ کي اڇو يا [[ميسٽيزو]] قرار ڏنو ويو؛ ميسٽيزو يورپي ۽ آمريڪي مقامي نسل جي گڏيل نسب وارا ماڻهو آهن. [[ملاٽو]] گروهه (اڇي ۽ ڪاري نسل جو ميلاپ) آباديءَ جو 6.7 سيڪڙو، جڏهن تہ مقامي ماڻهو 2.4 سيڪڙو هئا.<ref name=CIA/> مقامي ۽ يورپي گڏيل نسل واري آباديءَ جو تناسب ٻين لاطيني آمريڪي ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهڻو گهٽ آهي. [[گواناڪاسٽي صوبو|گواناڪاسٽي]] ۾ لڳ ڀڳ اڌ آبادي ظاهري طور ميسٽيزو آهي، جيڪو ڪيترين پيڙهين تائين اسپيني آبادڪارن ۽ چوروٽيگا مقامي ماڻهن وچ ۾ ٿيندڙ شادين ۽ نسلي ميلاپ جو نتيجو آهي. [[ليمون]] ۾ آفريقي-ڪوسٽا ريڪائي برادريءَ جي وڏي اڪثريت رهي ٿي. ڪوسٽا ريڪا ڪيترن ئي پناهگيرن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي خاص طور [[ڪولمبيا]] ۽ [[نڪاراگوا]] مان آيل آهن. انهيءَ ۽ غيرقانوني لڏپلاڻ جي نتيجي ۾ اندازي موجب ڪوسٽا ريڪا جي آباديءَ جو 10 کان 15 سيڪڙو (400,000 کان 600,000 ماڻهو) نڪاراگوا جا رهواسي آهن.<ref>[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm www.state.gov "Background Note: Costa Rica – People"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170121153104/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2019.htm |date=21 January 2017 }}, United States Department of State.</ref><ref>{{cite news | url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-mar-23-fg-costa23-story.html | work=Los Angeles Times | title=Costa Rica Seeks to Shut Its Doors to Illegal Migrants From Nicaragua | first1=Marla | last1=Dickerson | first2=Rebecca | last2=Kimitch | date=23 March 2006 | access-date=2 May 2010 | archive-date=6 December 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101206141240/http://articles.latimes.com/2006/mar/23/world/fg-costa23 | url-status=live }}</ref> ڪجهه نڪاراگوا وارا موسمي روزگار جي موقعن لاءِ لڏپلاڻ ڪن ٿا ۽ پوءِ پنهنجي ملڪ ڏانهن موٽي وڃن ٿا. 1970ع ۽ 1980ع جي ڏهاڪن دوران گهرو جنگين ۽ آمريتن کان بچي نڪرندڙ ٻين ڪيترن لاطيني آمريڪي ملڪن جي پناهگيرن کي پڻ ڪوسٽا ريڪا پناهه ڏني، جن ۾ خاص طور [[چلي]] ۽ [[ارجنٽينا]] جا ماڻهو شامل هئا، ان سان گڏ [[ايل سلواڊور]] جا اهي ماڻهو به شامل هئا جيڪي [[گوريلا جنگجو|گوريلا گروهن]] ۽ سرڪاري [[موت جا دستا|موت جي دستن]] کان بچي نڪتا هئا.<ref>{{cite book |author1=Biesanz, Karen Zubris |title=The Ticos: Culture and Social Change in Costa Rica |author2=Biesanz, Mavis Hiltunen |author3=Biesanz, Richard |publisher=[[Lynne Rienner Publishers]] |year=1998 |isbn=978-1-55587-737-8 |location=Boulder, CO |page=118 |author-link2=Mavis Biesanz}}</ref> [[File:Niños costarricenses.JPG|thumb|ڪوسٽا ريڪا جا اسڪولي ٻار|200x200px]] [[عالمي بئنڪ]] موجب 2010ع ۾ ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 489,200 مهاجر رهندا هئا، جن مان گهڻا نڪاراگوا، پاناما، ايل سلواڊور، هونڊوراس، گوئٽي مالا ۽ بيلز مان هئا، جڏهن تہ 125,306 ڪوسٽا ريڪائي آمريڪا، پاناما، نڪاراگوا، اسپين، ميڪسيڪو، ڪئناڊا، جرمني، وينزويلا، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] ۽ [[ايڪواڊور]] ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|title=Costa Rica country profile (from the Migration and Remittances Factbook 2011)|publisher=World Bank|access-date=17 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103144309/http://siteresources.worldbank.org/INTPROSPECTS/Resources/334934-1199807908806/CostaRica.pdf|archive-date=3 November 2011}}</ref> پوءِ وارن سالن ۾ مهاجرن جو انگ گهٽيو، پر 2015ع ۾ به ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 420,000 مهاجر موجود هئا.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|title=International Migrants by Country|date=10 November 2016|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807194636/http://www.pewglobal.org/interactives/migration-tables/|url-status=live}}</ref> پناهه جي درخواست ڏيندڙن جو انگ، جن مان گهڻا هونڊوراس، ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ نڪاراگوا جا هئا، وڌي 110,000 کان مٿي ٿي ويو، جيڪو 2012ع جي ڀيٽ ۾ پنجوڻ تي اضافو هو.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|title=US partners with Costa Rica to protect Central American refugees|first=Amanda|last=Holpuch|newspaper=The Guardian |date=26 July 2016|via=www.theguardian.com|access-date=7 August 2017|archive-date=7 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807232235/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/26/central-american-refugees-costa-rica-obama-administration|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ ملڪ کي ڏکڻ ۽ وچ آمريڪا سميت ٻين ملڪن مان آمريڪا پهچڻ جي اميد رکندڙ مهاجرن لاءِ هڪ ”ڪشش جو مرڪز“ سڏيو ويو.<ref>{{Cite web|last1=Kahn |first1=Carrie |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|title=Costa Rica Becomes A Magnet For Migrants|website=NPR.org|date=September 2016 |access-date=3 April 2018|archive-date=3 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180503023802/https://www.npr.org/sections/parallels/2016/09/01/492066728/costa-rica-becomes-a-magnet-for-migrants|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|title=Nicaragua, Trump, Deportations and the {{sic|Affect|expected=Effect|nolink=y}} on Family Remittances|first=Circles|last=Robinson|date=5 December 2016|access-date=22 November 2020|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130130203/https://havanatimes.org/interviews/nicaragua-trump-deportations-and-the-affect-on-family-remittances/|url-status=live}}</ref> === سڀ کان وڏا ڪينٽون === {{Further|ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون}} {{Largest cities | country = ڪوسٽا ريڪا | kind = ڪينٽون | stat_ref = 2022ع جا تخمينا<ref name="2022popest">{{Cite web |author=Instituto Nacional de Estadística y Censos |author-link=National Institute of Statistics and Census of Costa Rica |date=2023 |title=Resultados Estimacion de Poblacion y Vivienda 2022 |trans-title=2022 Population and Housing Estimate Results |url=https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604233425/https://admin.inec.cr/sites/default/files/2023-11/reResultadosEstimacionPoblacionVivienda2022_3.xlsx |archive-date=4 June 2024 |access-date=21 April 2024 |language=es |format=XLSX}}</ref> | list_by_pop = ڪوسٽا ريڪا جا ڪينٽون | div_name = صوبو |city_1 = سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا{{!}}سان هوزي |div_1 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_1 = 352 381 |city_2 = الاخيولا (ڪينٽون){{!}}الاخيولا |div_2 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_2 = 322 143 |city_3 = ديسامپارادوس، ڪوسٽا ريڪا{{!}}ديسامپارادوس |div_3 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_3 = 223 226 |city_4 = سان ڪارلوس (ڪينٽون){{!}}سان ڪارلوس |div_4 = الاخيولا صوبو{{!}}الاخيولا |pop_4 = 198 742 |city_5 = ڪارتاگو (ڪينٽون){{!}}ڪارتاگو |div_5 = ڪارتاگو صوبو{{!}}ڪارتاگو |pop_5 = 165 417 |city_6 = پيريز زيليدون (ڪينٽون){{!}}پيريز زيليدون |div_6 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_6 = 156 917 |city_7 = پوڪوسي{{!}}پوڪوسي |div_7 = ليمون صوبو{{!}}ليمون |pop_7 = 146 320 |city_8 = پونتاريناس (ڪينٽون){{!}}پونتاريناس |div_8 = پونتاريناس صوبو{{!}}پونتاريناس |pop_8 = 141 697 |city_9 = گوئڪوئچيا (ڪينٽون){{!}}گوئڪوئچيا |div_9 = سان هوزي صوبو{{!}}سان هوزي |pop_9 = 132 104 |city_10 = هيريڊيا (ڪينٽون){{!}}هيريڊيا |div_10 = هيريڊيا صوبو{{!}}هيريڊيا |pop_10 = 131 901 }} === ٻوليون === {{Main|ڪوسٽا ريڪا جون ٻوليون}} ڪوسٽا ريڪا ۾ ڳالهائي ويندڙ مکيه ٻولي اسپيني آهي، جنهن ۾ [[ڪوسٽا ريڪائي اسپيني|ملڪ سان مخصوص خصوصيتون]] ملن ٿيون ۽ اها وچ آمريڪي اسپينيءَ جو هڪ روپ آهي. ڪوسٽا ريڪا لساني لحاظ کان هڪ گهڻ رخو ملڪ آهي ۽ هتي ڪولمبس کان اڳ واري دور جي ماڻهن جي اولاد پاران ڳالهايون ويندڙ گهٽ ۾ گهٽ پنج مقامي ٻوليون اڃا تائين زنده آهن: ماليکو، ڪابيڪار، بريبري، گوائيمي ۽ بوگليري. اڃا تائين ڳالهائجندڙ مقامي ٻولين مان، جيڪي گهڻو ڪري مقامي ماڻهن جي مخصوص علائقن ۾ استعمال ٿين ٿيون، ڳالهائيندڙن جي انگ جي لحاظ کان [[بريبري ٻولي|بريبري]]، [[ماليکو ٻولي|ماليکو]]، [[ڪابيڪار ٻولي|ڪابيڪار]] ۽ [[نگابيري ٻولي|نگابيري]] سڀ کان اهم آهن؛ انهن مان ڪجهه ٻولين جا ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪيترائي هزار ڳالهائيندڙ آهن، جڏهن تہ ٻين جا رڳو ڪجهه سئو ڳالهائيندڙ آهن. [[تيريبي ٻولي|تيريبي]] ۽ [[بوروڪا ٻولي|بوروڪا]] جهڙين ڪجهه ٻولين جا ڳالهائيندڙ هڪ هزار کان به گهٽ آهن. [[بوگليري ٻولي]] ۽ ان سان ويجهي لاڳاپيل [[گوائيمي ٻولي|گوائيمي]] ڏکڻ اوڀر پونتاريناس ۾ ڪجهه ماڻهن پاران ڳالهايون وڃن ٿيون.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|title=What Languages Are Spoken In Costa Rica?|website=WorldAtlas|date=17 July 2019|access-date=22 November 2020|archive-date=8 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608113503/https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-costa-rica.html|url-status=live}}</ref> [[انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي|انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي]]، [[جميڪائي پيٽوئس|جميڪائي ''پيٽوئس'']]، جنهن کي [[ليمونيسي ڪريول|ميڪاٽيليو]] پڻ چيو وڃي ٿو، آفريقي-ڪيريبين مهاجرن پاران ڳالهائي ويندڙ انگريزي بنياد واري ڪريول ٻولي آهي. اهي مهاجر بنيادي طور ڪيريبين سامونڊي ڪناري سان لڳندڙ ليمون صوبي ۾ آباد آهن.<ref name="worldatlas.com"/> ڪوسٽا ريڪا جي بالغ آباديءَ (18 سال يا ان کان وڌيڪ عمر) مان لڳ ڀڳ 10.7 سيڪڙو انگريزي پڻ ڳالهائي ٿو، 0.7 سيڪڙو فرانسيسي، جڏهن تہ 0.3 سيڪڙو ماڻهو [[پرتگالي ٻولي|پرتگالي]] يا جرمن کي ٻي ٻولي طور ڳالهائين ٿا.<ref>{{cite news|url=http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|title=Solo 1 de cada 10 adultos habla un segundo idioma|publisher=[[لا ناسيون (ڪوسٽا ريڪا)]]|author=Jairo Villegas|date=13 March 2008|access-date=22 July 2010|archive-date=17 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120717122852/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2008/marzo/11/pais1457622.html|url-status=live}}</ref> === مذهب === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = ڪوسٽا ريڪا ۾ مذهب (سي آءِ اي پي، 2018ع) | label1 = [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ مذهب]] | value1 = 52 | color1 = DarkOrchid | label2 = [[پروٽيسٽنٽ ازم]] | value2 = 25 | color2 = DodgerBlue | label3 = [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]] | value3 = 17 | color3 = LightGray | label4 = ٻيا مذهب | value4 = 3 | color4 = Gold | label5 = ڪوبه جواب نه | value5 = 3 | color5 = Black }} [[File:Basilica de los Angeles 2007.jpg|thumb|upright=1.25|2007ع جي زيارت دوران باسيليڪا ڊي نيوئسترا سينيورا ڊي لوس اينجلس ([[آور ليڊي آف دي اينجلس جي باسيليڪا، ڪارتاگو]])]] گهڻا ڪوسٽا ريڪائي پاڻ کي ڪنهن نه ڪنهن عيسائي مذهب سان وابسته سمجهن ٿا، جن مان [[ڪيٿولڪ مذهب]] جا پيروڪار سڀ کان وڌيڪ آهن. 1949ع جي آئين موجب ڪيٿولڪ مذهب ملڪ جو سرڪاري [[رياستي مذهب]] پڻ آهي، جڏهن تہ ساڳيو آئين [[مذهبي آزادي]] جي ضمانت ڏئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جي کنڊن ۾ واحد جديد رياست آهي، جتي هن وقت ڪيٿولڪ مذهب رياستي مذهب آهي؛ رياستي مذهب (ڪيٿولڪ، لوٿرن، اينگليڪن يا آرٿوڊوڪس) رکندڙ ٻيا ملڪ يورپ ۾ آهن: [[ليختنشتائن]]، [[موناڪو]]، [[ويٽيڪن سٽي]]، [[مالٽا]]، [[برطانيا]]، [[ڊينمارڪ]]، [[آئس لينڊ]] ۽ [[يونان]].<ref>Travis Mitchell, "Many Countries Favor Specific Religions, Officially and Unofficially", Pew Research Center, 3 October 2017.</ref> 2017ع جي لاطينوباروميٽرو سروي موجب 57 سيڪڙو آبادي پاڻ کي [[رومن ڪيٿولڪ]]، 25 سيڪڙو [[انجيليڪل ازم|انجيليڪل]] [[پروٽيسٽنٽ]]، 15 سيڪڙو پاڻ کي [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان وابسته نه]] ۽ 2 سيڪڙو ڪنهن ٻئي مذهب سان وابسته قرار ڏنو.<ref name="latbar">{{cite web|title=Latinobarómetro 1995 – 2017: El Papa Francisco y la Religión en Chile y América Latina|url=http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.cooperativa.cl/noticias/site/artic/20180112/asocfile/20180112124342/f00006494_religion_chile_america_latina_2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|access-date=30 August 2018|language=es|date=January 2018}}</ref> هن سروي ڪيٿولڪ آباديءَ جي حصي ۾ گهٽتائي ۽ پروٽيسٽنٽ توڙي لامذهب ماڻهن جي حصي ۾ واڌ ڏيکاري.<ref name="latbar"/> ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽيءَ جي 2018ع واري سروي ۾ پڻ ساڳيا تناسب سامهون آيا؛ 52 سيڪڙو ڪيٿولڪ، 22 سيڪڙو پروٽيسٽنٽ، 17 سيڪڙو لامذهب ۽ 3 سيڪڙو ٻين مذهبن سان تعلق رکندڙ هئا. لاطيني آمريڪي معيارن موجب ملڪ ۾ سيڪيولرزم جو تناسب بلند آهي. ايشيا ۽ وچ اوڀر مان ٿيندڙ ٿوري پر مسلسل لڏپلاڻ سبب ٻين مذهبن جي پيروڪارن جو انگ پڻ وڌيو آهي. انهن مان سڀ کان وڌيڪ مقبول [[ٻڌ مت]] آهي، جنهن جا لڳ ڀڳ 100,000 پيروڪار آهن (آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ).<ref name="buddhistchannel.tv">{{cite web|url=http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|title=World – Buddhism in Costa Rica|website=www.buddhistchannel.tv|access-date=16 June 2013|archive-date=16 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616032140/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=71,11009,0,0,1,0|url-status=live}}</ref> ڪيترائي ٻڌ مت جا پيروڪار لڳ ڀڳ 40,000 ماڻهن تي ٻڌل [[هان چيني]] برادريءَ سان تعلق رکن ٿا، جڏهن تہ مقامي ماڻهن مان نوان مذهب قبول ڪندڙ پڻ موجود آهن. ملڪ ۾ [[ڪوسٽا ريڪا ۾ اسلام|مسلمانن]] جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 500 خاندانن يا آباديءَ جي 0.001 سيڪڙو تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite news|title=Navidad se vive diferente en hogares ticos no cristianos|first=Adriana|last=Quirós|language=es|newspaper=La Nación|date=24 December 2010|url=http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|trans-title=Christmas is lived differently in non-Christian Costa Rican homes|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228232240/http://www.nacion.com/2010-12-25/AldeaGlobal/FotoVideoDestacado/AldeaGlobal2626179.aspx|archive-date=28 December 2010}}</ref> سيناگوگا شائري زيون عبادتگاهه<ref>[http://www.centroisraelita.com/ Centro Israelita de Costa Rica, Comunidad Judía de Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226183123/http://www.centroisraelita.com/ |date=26 February 2010 }}, Costa Rican Jewish Community</ref> [[لا سابانا ميٽروپوليٽن پارڪ]] جي ويجهو [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]] ۾ واقع آهي. پارڪ جي اوڀر واري پاڙي ۾ ڪيترن گهرن تي [[دائود جو تارو]] ۽ ٻيون يهودي علامتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |title=Jewish Community in Costa Rica |publisher=Jcpa.org |access-date=26 June 2010 |archive-date=27 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100727140623/http://www.jcpa.org/dje/articles2/costarica.htm |url-status=live }}</ref> [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] موجب ڪوسٽا ريڪا ۾ ان جا 35,000 کان وڌيڪ رڪن آهن، ۽ سان هوزي ۾ ان جو [[سان هوزي ڪوسٽا ريڪا مندر|مندر]] پڻ آهي، جيڪو ڪوسٽا ريڪا لاءِ علائقائي عبادت مرڪز طور ڪم ڪندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |title=Costa Rica |access-date=13 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825062417/http://newsroom.lds.org/ldsnewsroom/eng/contact-us/costa-rica |archive-date=25 August 2010}}. LDS Newsroom. Retrieved on 13 December 2008</ref> اهي ملڪ جي آباديءَ جو هڪ سيڪڙو کان گهٽ حصو آهن.<ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |title=San José Costa Rica LDS (Mormon) Temple |publisher=Ldschurchtemples.com |access-date=26 June 2010 |archive-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323181446/https://churchofjesuschristtemples.org/san-jose-costa-rica-temple/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020308040039/http://www.lds.org/temples/geographical/0,11380,1899-1---19,00.html |archive-date=8 March 2002 |title=List of LDS (Mormon) temples in Central America and the Caribbean |publisher=Lds.org |access-date=26 June 2010}}</ref> === تعليم === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ تعليم}} [[File:Estudios Generales.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] ملڪ جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ۽ [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل{{why|date=June 2026}} يونيورسٽين مان هڪ آهي.]] ڪوسٽا ريڪا ۾ خواندگيءَ جي شرح لڳ ڀڳ 97 سيڪڙو آهي ۽ ملڪ جي سياحت واري صنعت سبب انگريزي پڻ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي.<ref name="2016.export.gov"/> جڏهن 1949ع ۾ فوج ختم ڪئي وئي تہ چيو ويو تہ ”فوج جي جاءِ استادن جي فوج والاريندي“.<ref>[http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf Abolición del Ejército en Costa Rica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304035643/http://www.sinabi.go.cr/Biblioteca%20Digital/BIBLIOGRAFIA/Bibliografias/Bib%20Abolicion%20ejercito.pdf |date=4 March 2016 }}. Ministerio de Cultura, Juventud y Deportes, San José, Costa Rica. 2004. {{ISBN|9968-856-21-5}}</ref> سڀني لاءِ [[سرڪاري تعليم]] جي ضمانت آئين ۾ ڏنل آهي؛ پرائمري تعليم لازمي آهي، جڏهن تہ پري اسڪول ۽ سيڪنڊري تعليم ٻئي مفت آهن. 11هين جماعت مڪمل ڪندڙ شاگردن کي ڪوسٽا ريڪا جي تعليم واري وزارت کان منظور ٿيل ڪوسٽا ريڪائي بيچيليراٽو ڊپلوما ڏنو وڃي ٿو. ملڪ ۾ سرڪاري توڙي خانگي يونيورسٽيون موجود آهن. رياست جي مالي سهائتا هيٺ هلندڙ [[ڪوسٽا ريڪا يونيورسٽي]] کي ”ڪوسٽا ريڪا جي تعليم ۽ ثقافت جو قابلِ قدر ادارو“ جو لقب ڏنو ويو آهي ۽ ان ۾ لڳ ڀڳ 25,000 شاگرد پڙهن ٿا، جيڪي ملڪ جي مختلف علائقن ۾ قائم ڪيل ڪيترن ئي ڪيمپسز ۾ تعليم حاصل ڪن ٿا. آمريڪي حڪومت جي 2016ع واري هڪ رپورٽ ۾ ملڪ جي تعليمي نظام کي درپيش موجوده مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي، جن ۾ سيڪنڊري اسڪول جي شاگردن ۾ تعليم اڌ ۾ ڇڏڻ جي بلند شرح پڻ شامل آهي. ملڪ کي انگريزي سان گڏ پرتگالي، مينڊرين ۽ فرانسيسي جهڙين ٻولين تي عبور رکندڙ وڌيڪ افرادي قوت جي ضرورت آهي. رپورٽ موجب سائنس، ٽيڪنالاجي، انجنيئرنگ ۽ رياضي جي پروگرامن مان وڌيڪ گريجوئيٽ پيدا ٿيڻ پڻ ملڪ لاءِ فائديمند ٿيندو.<ref name="2016.export.gov"/> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا 72هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/costa-rica |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[World Intellectual Property Organization]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> === صحت === {{Main|ڪوسٽا ريڪا ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[File:Life expectancy in Costa Rica.svg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ متوقع عمر جي تبديلي]] [[File:Hospital Calderón Guardia, Costa Rica.JPG|thumb|ڪالڊيرون گارڊيا اسپتال، جنهن جو نالو [[رافائيل اينخيل ڪالڊيرون گارڊيا|صدر]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، جنهن 1941ع ۾ سڄي ملڪ ۾ [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] جو نظام متعارف ڪرايو.]] [[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام|گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] موجب 2010ع ۾ ڪوسٽا ريڪائي ماڻهن جي ڄمڻ وقت سراسري [[متوقع عمر]] 79.3 سال هئي.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |author=Human Development Report |author-link=Human Development Report |publisher=[[UNDP]] |title=International Human Development Indicators |access-date=18 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120625092634/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/CRI.html |archive-date=25 June 2012}}</ref> [[نيڪويا اپٻيٽ]] کي دنيا جي [[نيرو علائقو|نيرن علائقن]] مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي ماڻهو عام طور 100 سالن کان وڌيڪ عمر تائين سرگرم زندگي گذارين ٿا.<ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080416114031/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080414-longest-lived.html|archive-date=16 April 2008|title=Long-Lived Costa Ricans Offer Secrets to Reaching 100|magazine=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] News|date=14 April 2008|author=Anne Casselman|access-date=4 March 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|title=Report from the 'Blue Zone': Why Do People Live Long in Costa Rica?|work=ABC News|author=Dan Buettner|author-link=Dan Buettner|date=2 February 2007|access-date=4 March 2011|archive-date=11 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511054437/https://abcnews.go.com/Technology/LivingLonger/story?id=2843049&page=1|url-status=live}}</ref> [[نيو اڪنامڪس فائونڊيشن]] 2009ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] ۾ ڪوسٽا ريڪا کي پهريون نمبر ڏنو ۽ 2012ع ۾ پڻ ملڪ ٻيهر پهرين نمبر تي رهيو. هي انڊيڪس ماحولياتي وسيلن جي استعمال جي مقابلي ۾ حاصل ٿيندڙ صحت ۽ خوشحاليءَ جي ماپ ڪري ٿو.<ref name=HPI01>{{cite news|url=http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|title=Costa Rica es nuevamente el país más feliz del mundo, según índice 'Happy Planet'|language=es|trans-title=Costa Rica once again the happiest nation of the world, according to the Happy Planet Index|author=Irene Rodríguez|work=[[La Nación (San José)|La Nación]]|date=14 June 2012|access-date=14 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504202401/http://www.nacion.com/2012-06-14/AldeaGlobal/Costa-Rica-es-nuevamente-el-pais-mas-feliz-del-mundo--segun-indice--Happy-Planet-.aspx|archive-date=4 May 2013}}</ref><ref name="HPI02">{{cite news |author=Harvey |first=Fiona |author-link=Fiona Harvey |date=14 June 2012 |title=UK citizens better off than EU counterparts, says happiness index |url=https://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019203216/http://www.theguardian.com/environment/2012/jun/14/uk-happy-index-developed-world |archive-date=19 October 2013 |access-date=14 June 2012 |work=[[The Guardian]]}}</ref> نيو اڪنامڪس فائونڊيشن موجب ڪوسٽا ريڪا جي اڳڀرائيءَ جو سبب ان جي تمام گهڻي متوقع عمر آهي، جيڪا [[آمريڪائون|آمريڪائن]] ۾ ٻئي نمبر تي بلند ۽ آمريڪا کان به وڌيڪ آهي. ملڪ ۾ خوشحاليءَ جي سطح ڪيترن وڌيڪ شاهوڪار ملڪن کان به مٿي رهي، جڏهن تہ في ماڻهو [[ماحولياتي نقش قدم]] آمريڪا جي ڀيٽ ۾ رڳو ٽيون حصو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|title=Measuring what matters: the Happy Planet Index 2012|author=Nic Marks|publisher=[[New Economics Foundation]]|date=14 June 2012|access-date=17 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618032057/http://www.neweconomics.org/blog/2012/06/14/measuring-what-matters-the-happy-planet-index-2012|archive-date=18 June 2012}}</ref> 2002ع ۾ في ماڻهو 0.58 نوان عام طبيب جا طبي مشورا ۽ 0.33 نوان ماهر ڊاڪٽر جا طبي مشورا ٿيا، جڏهن تہ اسپتال ۾ داخل ٿيڻ جي شرح 8.1 سيڪڙو هئي. بچاءَ واري صحت جي سار سنڀال پڻ ڪامياب رهي آهي. 2002ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي 96 سيڪڙو عورتن حمل روڪڻ جو ڪو نه ڪو طريقو استعمال ڪيو ۽ سڀني حامله عورتن مان 87 سيڪڙو کي [[حمل کان اڳ واري سار سنڀال]] جون خدمتون فراهم ڪيون ويون. هڪ سال کان گهٽ عمر جي سڀني ٻارن کي صحتمند ٻارن جي ڪلينڪن تائين رسائي حاصل آهي، جڏهن تہ 2020ع ۾ سمورن اينٽيجنز لاءِ حفاظتي ٽُڪن جي ڪوريج 95 سيڪڙو کان وڌيڪ هئي.<ref name=measles-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, measles (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=hepb-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, HepB3 (% of one-year-old children) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211539/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.HEPB?locations=CR|url-status=live}}</ref><ref name=dpt-vaccine>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|access-date=21 July 2022|website=[[عالمي بئنڪ|ورلڊ بئنڪ]]|title=Immunization, DPT (% of children ages 12–23 months) – Costa Rica|archive-date=21 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721211538/https://data.worldbank.org/indicator/SH.IMM.IDPT?locations=CR|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ۾ [[مليريا]] جي شرح تمام گهٽ رهي آهي، جيڪا 2000ع ۾ في 100,000 ماڻهن تي 48 ڪيس هئي، جڏهن تہ 2002ع ۾ [[ارڙي]] جو ڪو به ڪيس رپورٽ نه ٿيو. پيدائش جي آس پاس واري عرصي ۾ موت جي شرح 1972ع ۾ في 1,000 ڄمڻ تي 12.0 مان گهٽجي 2001ع ۾ 5.4 ٿي وئي.<ref>{{cite journal |doi=10.2105/AJPH.2006.099598 |last1=Unger |first1=Jean-Pierre |last2=Buitrón |first2=René |last3=Soors |first3=Werner |last4=Soors |pmc=2376989 |year=2008 |first4=W. |title=Costa Rica: Achievements of a Heterodox Health Policy |journal=American Journal of Public Health |volume=98 |issue=4 |pages=636–643 |url=http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |pmid=17901439 |access-date=21 September 2010 |archive-date=11 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511103340/http://ajph.aphapublications.org/cgi/content/full/98/4/636 |url-status=live }}</ref> [[File:Hospital CIMA. Escazú. Costa Rica.JPG|thumb|ايسڪاسو ۾ [[سيما اسپتال]]]] ڪوسٽا ريڪا کي وچ آمريڪا ۾ صحت جي شعبي جي هڪ وڏي ڪاميابيءَ طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite book|last=OECD|date=22 November 2017|chapter=Executive summary|chapter-url=https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|language=en|pages=11–12|doi=10.1787/9789264281653-3-en|title=OECD Reviews of Health Systems: Costa Rica 2017|isbn=978-92-64-28163-9|access-date=22 January 2019|archive-date=23 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190123075826/https://www.oecd-ilibrary.org/social-issues-migration-health/oecd-reviews-of-health-systems-costa-rica-2017/executive-summary_9789264281653-3-en|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي گهريلو پيداوار گهڻي گهٽ هجڻ باوجود ان جي صحت جي سار سنڀال واري نظام کي آمريڪا جي نظام کان مٿانهون درجو ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacob |first1=Brian |year=2009 |title=CLOSING THE GAPS: The Challenge to Protect Costa Rica's Health Care System |journal=The Georgetown Public Policy Review |issue=77 |url=https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |access-date=19 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025358/https://litigation-essentials.lexisnexis.com/webcd/app?action=DocumentDisplay&crawlid=1&doctype=cite&docid=15+Geo.+Public+Pol%27y+Rev.+77&srctype=smi&srcid=3B15&key=c9ac6e737b89580642db61a5300fe8fc |archive-date=17 January 2013 }}</ref> 1940ع کان اڳ سرڪاري اسپتالون ۽ خيراتي ادارا صحت جي سار سنڀال جون گهڻيون خدمتون مهيا ڪندا هئا. پر 1941ع ۾ سماجي بيمي واري اداري (''Caja Costarricense de Seguro Social'' – CCSS) جي قيام کان پوءِ ڪوسٽا ريڪا پنهنجي اجرت تي ڪم ڪندڙ رهواسين کي [[عالمگير صحت جي سار سنڀال]] مهيا ڪرڻ شروع ڪئي ۽ وقت سان گڏ سندن زير ڪفالت ماڻهن تائين به ڪوريج وڌائي وئي. 1973ع ۾ سي سي ايس ايس ملڪ جي سڀني 29 سرڪاري اسپتالن ۽ سمورين صحت جي خدمتن جو انتظام سنڀالي ورتو ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال لاءِ ڳوٺاڻي صحت پروگرام (''Programa de Salud Rural'') پڻ شروع ڪيو، جنهن کي بعد ۾ سڄي ملڪ جي بنيادي صحت جي خدمتن تائين وڌايو ويو. 1993ع ۾ اهڙا قانون منظور ڪيا ويا، جن تحت چونڊيل صحت بورڊ قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي، جيڪي صحت جي خدمتن جي استعمال ڪندڙن، سماجي بيمي جي نمائندن، ملازمن ۽ سماجي تنظيمن جي نمائندگي ڪندا هئا. 2000ع تائين ڪوسٽا ريڪا جي 82 سيڪڙو آباديءَ لاءِ سماجي صحت بيمي جي ڪوريج موجود هئي. هر صحت ڪميٽي ڪوسٽا ريڪا جي 83 انتظامي ڪينٽونن مان هڪ جي برابر علائقي جو انتظام ڪري ٿي. خانگي ۽ منافعي لاءِ هلندڙ صحت خدمتن جو استعمال محدود آهي، جيڪو ملڪ جي صحت تي ڪُل خرچ جو لڳ ڀڳ 14.4 سيڪڙو آهي. مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ 7 سيڪڙو صحت جي شعبي لاءِ مختص ڪيو وڃي ٿو، جنهن مان 70 سيڪڙو کان وڌيڪ سرڪاري مالي مدد سان فراهم ٿئي ٿو. ڪوسٽا ريڪا ۾ بنيادي صحت جي سار سنڀال جي سهولتن ۾ صحت مرڪز شامل آهن، جن ۾ هڪ [[عام طبيب]]، نرس، ڪلارڪ، فارماسسٽ ۽ بنيادي صحت جو ٽيڪنيشن شامل هوندا آهن<!---, around one per two population--- Clarify?---->. 2008ع ۾ ملڪ ۾ پنج قومي خصوصي اسپتالون، ٽي قومي عام اسپتالون، ست علائقائي اسپتالون، 13 پري وارن علائقن جون اسپتالون ۽ 10 وڏيون ڪلينڪون هيون، جيڪي بنيادي صحت جي ڪلينڪن لاءِ ريفرل مرڪزن طور ڪم ڪنديون هيون. اهي ڪلينڪون حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي خدمتون، خانداني ۽ برادريءَ تي ٻڌل طبي خدمتون، ۽ صحت جي واڌاري توڙي بيمارين کان بچاءَ جا پروگرام پڻ مهيا ڪن ٿيون. مريض انتظار جي فهرستن کان بچڻ لاءِ خانگي صحت جون خدمتون چونڊي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Mateo |first=Don |date=21 July 2023 |title=Costa Rica Expat Living: Healthcare |url=https://ticotimes.net/2023/07/21/costa-rica-expat-living-healthcare |access-date=1 April 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> ڪوسٽا ريڪا انهن لاطيني آمريڪي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[طبي سياحت]] لاءِ مقبول منزلون بڻجي چڪا آهن.<ref name=Herrick>{{Cite book|last= Herrick|first=Devon M.|title=Medical Tourism: Global Competition in Health Care|year =2007|pages= 4–6, 9|publisher=National Center for Policy Analysis, Dallas, Texas| isbn =978-1-56808-178-6|url=http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720093845/http://www.unf.edu/brooks/center/pdfs/Medical%20Tourism%20Herrick.pdf|archive-date=20 July 2011}}</ref><ref name=Bookman>{{Cite book|last1=Bookman| first1=Milica Z.|last2=Bookman |first2=Karla R.| title =Medical Tourism in Developing Countries| year =2007| pages= 3–4, 58, 95, and 134–135|publisher=[[Palgrave Macmillan]], New York|isbn =978-0-230-60006-5}}</ref> 2006ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ طبي علاج لاءِ 150,000 پرڏيهي آيا.<ref name=Herrick/><ref name=Bookman/><ref name=Stats>{{cite web|url=http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics/|title=Medical Tourism Statistics and Facts|publisher=Health-Tourism.com|access-date=2 March 2011|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302083839/http://www.health-tourism.com/medical-tourism/statistics|url-status=live}}</ref> جاگرافيائي ويجهڙائي، طبي خدمتن جي اعليٰ معيار ۽ علاج جي گهٽ خرچ سبب ڪوسٽا ريڪا خاص طور آمريڪي شهرين لاءِ پرڪشش منزل آهي.<ref name=Bookman/> 2024ع جي عالمي بک انڊيڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا انهن 22 ملڪن مان هڪ هو، جن جو عالمي بک انڊيڪس اسڪور 5 کان گهٽ هو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=13 December 2024 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en}}</ref> == معيشت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي معيشت}} [[File:Real GPD per capita development of Costa Rica.jpg|thumb|right|ڪوسٽا ريڪا ۾ حقيقي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جي واڌ]] [[File:Intel Costa 12 2007 SJO 105b.jpg|thumb|ڪوسٽا ريڪا ۾ [[انٽيل]] جو مائڪروپروسيسر مرڪز، جيڪو هڪ وقت ملڪ جي برآمدن جي 20 سيڪڙو ۽ مجموعي ملڪي پيداوار جي 5 سيڪڙو جو ذميوار هو]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت تازن سالن ۾ لچڪ ۽ واڌ ڏيکاري آهي. 2024ع ۾ ملڪ جي نالي ماتر في فرد مجموعي ملڪي پيداوار جو ڪاٿو 17,501 آمريڪي ڊالر هو، جيڪو مسلسل معاشي ترقيءَ جي عڪاسي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Costa Rica Nominal GDP Per Capita {{!}} 2025 {{!}} Data |url=https://www.worldeconomics.com/GrossDomesticProduct/Current-GDP-Per-Capita/Myanmar.aspx/Costa%20Rica.aspx |access-date=7 May 2025 |website=World Economics |language=en-us}}</ref><ref name="COSTA RICA">{{Cite web |title=COSTA RICA |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-cri.pdf}}</ref> بيروزگاريءَ جي شرح ۾ پڻ بهتري آئي ۽ ڊسمبر 2024ع ۾ اها گهٽجي 6.9 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>{{Cite web |title=Tasa de Desempleo Abierto |url=https://inec.cr/indicadores/tasa-desempleo-abierto |access-date=7 May 2025 |website=INEC |language=es}}</ref><ref name="COSTA RICA" /> اها گهٽتائي روزگار جي منڊيءَ جي بحالي ۽ روزگار جي موقعن ۾ واڌ ڏانهن اشارو ڪري ٿي. غربت جي سطح پڻ گهٽجي آهي ۽ 2024ع ۾ قومي غربت جي شرح 10.0 سيڪڙو ٿي وئي، جيڪا تازن سالن جي سڀ کان گهٽ شرح هئي.<ref name="COSTA RICA" /> هن بهتريءَ کي سماجي پروگرامن ۽ معاشي شموليت سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |last=Times |first=Tico |date=9 September 2024 |title=Poverty Decreases in Costa Rica, But Wage Gaps Persist |url=https://ticotimes.net/2024/09/09/poverty-decreases-in-costa-rica-but-wage-gaps-persist |access-date=7 May 2025 |website=The Tico Times {{!}} Costa Rica News {{!}} Travel {{!}} Real Estate |language=en-US}}</ref> 2025ع ۾ [[عالمي بئنڪ]] ڪوسٽا ريڪا کي [[وڏي آمدني واري معيشت]] طور ٻيهر درجابندي ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Country and Lending Groups – World Bank Data Help Desk |url=https://datahelpdesk.worldbank.org/knowledgebase/articles/906519-world-bank-country-and-lending-groups |access-date=2 July 2025 |website=datahelpdesk.worldbank.org}}</ref> ڪوسٽا ريڪا قابل تجديد توانائيءَ کي ترجيح ڏيڻ جاري رکيو آهي ۽ 2023ع ۾ ان جي بجليءَ جو لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ٿيو. انهن ۾ آبي بجليءَ جو حصو سڀ کان وڏو آهي، جنهن کان پوءِ ارضي حرارتي، هوائي، شمسي ۽ حياتياتي مادي مان حاصل ٿيندڙ توانائي اچي ٿي. تنهن هوندي بہ ڏڪار سبب ملڪ کي مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پيو، جنهن جي نتيجي ۾ 2024ع ۾ بجليءَ جي راشن بندي ڪرڻي پئي.<ref>{{Cite web |last=Murillo |first=Alvaro |date=9 May 2024 |title=Suffering worst drought in decades, Costa Rica orders electricity rationing |url=https://www.reuters.com/world/americas/suffering-worst-drought-decades-costa-rica-orders-electricity-rationing-2024-05-09/ |access-date=7 May 2025 |website=Reuters}}</ref> حڪومت ماحولياتي پائيداريءَ لاءِ پنهنجو عزم جاري رکيو آهي ۽ گرين هائوس گئسن جي اخراج کي گهٽائڻ ۽ صاف توانائيءَ جي منصوبن کي هٿي ڏيڻ لاءِ پاليسيون لاڳو ڪيون آهن. اهي ڪوششون 2050ع تائين ڪاربان جي خالص اخراج کي ٻڙي تائين آڻڻ واري ڪوسٽا ريڪا جي مقصد سان هم آهنگ آهن.<ref>{{Cite news |date=22 April 2024 |title='This country is what the world would like to be': can Costa Rica's environment minister keep its green reputation intact? |url=https://www.theguardian.com/global-development/2024/apr/22/sustainable-or-solvent-costa-rica-environment-minister-franz-tattenbach-on-balancing-green-credentials-and-growth |access-date=7 May 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === واپار ۽ پرڏيهي سيڙپڪاري === [[File:Costa Rica Free Trade Agreements.png|thumb|نيري رنگ ۾ ڏيکاريل اهي ملڪ، جن ڪوسٽا ريڪا سان آزاد واپاري معاهدا ڪيا آهن]] ڪوسٽا ريڪا جا آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن سان آزاد واپاري معاهدا آهن. درآمدن کي متاثر ڪندڙ ڪي اهم واپاري رڪاوٽون ناهن ۽ ملڪ ٻين وچ آمريڪي ملڪن لاءِ محصولن ۾ گهٽتائي آڻيندو رهيو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|title=Costa Rica - Import Tariffs - export.gov|website=www.export.gov|access-date=7 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805023310/https://www.export.gov/article?id=Costa-Rica-Import-Tariffs|url-status=live}}</ref> ملڪ جا آزاد واپاري علائقا پيداواري ۽ خدمتي صنعتن کي ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪم ڪرڻ لاءِ مراعتون ڏين ٿا. 2015ع ۾ انهن علائقن 82 هزار کان وڌيڪ سڌن ۽ 43 هزار اڻ سڌن روزگار جي موقعن کي سهارو ڏنو، جڏهن تہ آزاد واپاري علائقن ۾ سراسري اجرت ملڪ جي باقي حصن ۾ خانگي ادارن جي سراسري اجرت کان 1.8 ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref>{{cite web |date=23 August 2016 |title=Major Business Success for Costa Rica Free Trade Zones – Costa Rica Star News |url=http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807193902/http://news.co.cr/major-business-success-costa-rica-free-trade-zones/50129/ |archive-date=7 August 2017 |access-date=7 August 2017}}</ref> مثال طور 2016ع ۾ ايمازون جا ڪوسٽا ريڪا ۾ لڳ ڀڳ 3,500 ملازم هئا ۽ ڪمپني 2017ع ۾ وڌيڪ 1,500 ملازم ڀرتي ڪرڻ جو منصوبو رکندي هئي، جنهن ڪري اها ملڪ جي اهم ملازمت ڏيندڙ ادارن مان هڪ بڻجي وئي.<ref name="seattletimes.com"/> ملڪ جو مرڪزي جاگرافيائي مقام آمريڪي منڊين تائين پهچ سان گڏ يورپ ۽ ايشيا تائين سڌي سامونڊي رسائي فراهم ڪري ٿو. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم برآمدن ۾ طبي اوزار، ڪيلا، اُڀرندي علائقن جا ميوا، انٽيگريٽيڊ سرڪٽ ۽ هڏن جي علاج جا اوزار شامل هئا.<ref name="atlas.media.mit.edu">{{cite web|url=http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/|title=OEC – Costa Rica (CRI) Exports, Imports, and Trade Partners|website=atlas.media.mit.edu|access-date=4 August 2017|archive-date=10 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810120223/http://atlas.media.mit.edu/en/profile/country/cri/}}</ref> انهيءَ سال مجموعي درآمدن جي ماليت 15 ارب آمريڪي ڊالر هئي. 2015ع ۾ ڊالر جي ماليت موجب اهم درآمدي شين ۾ صاف ڪيل پيٽروليم، گاڏيون، پيڪ ٿيل دوائون، نشرياتي سامان ۽ ڪمپيوٽر شامل هئا. مجموعي برآمدون 12.6 ارب آمريڪي ڊالر رهيون ۽ 2015ع ۾ واپاري خسارو 2.39 ارب آمريڪي ڊالر هو.<ref name="atlas.media.mit.edu"/> [[File:DirkvdM orosi valley bird.jpg|thumb|[[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پوک]]، [[اوروسي|اوروسي ماٿري]] ۾]] دواسازي، مالي خدمتن جي ٻاهرين ذريعن کان فراهمي، سافٽ ويئر جي تياري ۽ [[ماحولياتي سياحت]] ڪوسٽا ريڪا جي معيشت جون اهم صنعتون بڻجي ويون آهن. رهواسين ۾ تعليم جي اعليٰ سطح ملڪ کي سيڙپڪاريءَ لاءِ پرڪشش بڻائي ٿي. 1999ع کان سياحت ملڪ جي ٽن اهم [[نقد آور فصل|نقد آور فصلن]] جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ پرڏيهي ناڻو ڪمائيندي رهي آهي؛ انهن ۾ خاص طور ڪيلا ۽ انناس،<ref name="qcostarica.com">{{cite web|url=http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|title=Costa Rica's Fruits Exports Beyond Pineapples And Bananas|date=16 May 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=19 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170619054336/http://qcostarica.com/costa-ricas-fruits-exports-beyond-pineapples-and-bananas/|url-status=live}}</ref> ۽ ڪافي سميت ٻيا فصل شامل آهن.<ref name="ICT2006">{{cite web|author=Departamento de Estadísticas ICT|url=http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|title=Anuário Estadísticas de Demanda 2006|publisher=Intituto Costarricense de Turismo|year=2006|language=es|access-date=29 July 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.visitcostarica.com/ict/backoffice/treeDoc/files/Anuario%20de%20Turismo%202006%20(VERSION%20FINAL).pdf|archive-date=2 March 2011}} Table 44 and 45</ref> [[ڪوسٽا ريڪا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافيءَ جي پيداوار]] ڪوسٽا ريڪا جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ 2006ع ۾ اها ملڪ جو ٽيون اهم نقد آور برآمدي فصل هئي.<ref name="ICT2006"/> هڪ ننڍو ملڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا هاڻي دنيا جي ڪافيءَ جي پيداوار جو هڪ سيڪڙو کان بہ گهٽ حصو پيدا ڪري ٿو.<ref name="cafeimports.com"/> 2015ع ۾ ڪافيءَ جي برآمدن جي ماليت 305.9 ملين آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا 2.7 ارب آمريڪي ڊالرن جي مجموعي زرعي برآمدن جو هڪ ننڍڙو حصو هئي.<ref name="qcostarica.com"/> ڪافيءَ جي پيداوار 2015–16ع ۾ 13.7 سيڪڙو وڌي، 2016–17ع ۾ 17.5 سيڪڙو گهٽجي وئي، جڏهن تہ ايندڙ سال ان ۾ لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو واڌ جي توقع ڪئي وئي هئي.<ref>{{cite web|url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://gain.fas.usda.gov/Recent%20GAIN%20Publications/Coffee%20Annual_San%20Jose_Costa%20Rica_5-22-2017.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live |title=Annual report |date=2017 |website=gain.fas.usda.gov}}</ref> ڪوسٽا ريڪا [[ماحولياتي خدمتن جي ادائيگي|ماحولياتي خدمتن لاءِ ادائيگين]] جو هڪ نظام تيار ڪيو آهي.<ref name="ODI1">Jessica Brown and Neil Bird 2010. [http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation Costa Rica sustainable resource management: Successfully tackling tropical deforestation] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514083601/http://www.odi.org.uk/resources/details.asp?id=5049&title=costa-rica-sustainable-resource-management-successfully-tackling-tropical-deforestation|date=14 May 2011}}. London: Overseas Development Institute</ref> اهڙيءَ طرح ڪوسٽا ريڪا پاڻيءَ جي آلودگيءَ تي پڻ محصول لاڳو ڪري ٿو، جنهن تحت انهن ڪاروباري ادارن ۽ گهر مالڪن تي ڏنڊ لاڳو ڪيو وڃي ٿو، جيڪي گندو پاڻي، [[زرعي ڪيميائي مادا]] ۽ ٻيا آلودگي پيدا ڪندڙ مادا آبي وهڪرن ۾ خارج ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url= http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558|title= Costa Rica taxing firms that dump wastewater into rivers|publisher= Latin American Herald Tribune|date= 7 April 2007|access-date= 19 May 2012|archive-date= 17 January 2013|archive-url= https://web.archive.org/web/20130117025315/http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=331428&CategoryId=23558}}</ref> مئي 2007ع ۾ ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت 2021ع تائين مڪمل طور [[ڪاربان غيرجانبدار]] ٿيڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |title=Bright Green: Costa Rica and New Zealand on Path to Carbon Neutrality |work=Worldchanging |access-date=5 May 2011 |date=7 November 2007 |first=Janet L. |last=Sawin |archive-url=https://web.archive.org/web/20110504015643/http://www.worldchanging.com/archives/007549.html |archive-date=4 May 2011}}</ref> 2015ع تائين ملڪ جي بجليءَ جو 93 سيڪڙو [[ڪوسٽا ريڪا ۾ قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيندو هو.<ref>{{cite news |title= Costa Rica uses 100 pct. clean energy to generate power for over 90 days |work= EFE |publisher= Fox News Latino |date= 13 August 2015 |url= http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-url= https://web.archive.org/web/20150818071137/http://latino.foxnews.com/latino/news/2015/08/13/costa-rica-uses-100-pct-clean-energy-to-generate-power-for-over-0-days/ |archive-date= 18 August 2015}}</ref> 2019ع ۾ ملڪ پنهنجي بجليءَ جو 99.62 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان پيدا ڪيو ۽ لڳاتار 300 ڏينهن مڪمل طور قابل تجديد ذريعن تي بجلي پيدا ڪئي.<ref>{{cite news|url=https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|title=Costa Rica's Electricity Is Nearly At 100% Renewable Energy|date=23 February 2020|publisher=intelligentliving.co|access-date=23 February 2020|archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223231331/https://www.intelligentliving.co/costa-ricas-electricity-nearly-100-renewable-energy/|url-status=live}}</ref> [[File:Zona Franca América, Heredia, Costa Rica.jpg|thumb|[[هيريڊيا، ڪوسٽا ريڪا|هيريڊيا]] ۾ هڪ [[صنعتي پارڪ]]]] 1996ع ۾ ٻيلن جو قانون منظور ڪيو ويو، جنهن تحت زميندارن کي ماحولياتي خدمتون فراهم ڪرڻ جي بدلي سڌيون مالي مراعتون ڏنيون ويون.<ref name=ODI1/> ان سان ٻيلن جي شعبي جو رخ تجارتي ڪاٺ جي پيداوار ۽ ان جي نتيجي ۾ ٿيندڙ [[ٻيلن جي واڍي]] کان هٽي ويو ۽ معيشت ۽ سماج لاءِ ٻيلن جي خدمتن بابت آگاهي وڌڻ ۾ مدد ملي. انهن خدمتن ۾ [[ڪاربان جو تثبيت]]، آبي خدمتون جهڙوڪ پيئڻ جو تازو پاڻي مهيا ڪرڻ، حياتياتي تنوع جو تحفظ ۽ قدرتي منظرن جي خوبصورتي فراهم ڪرڻ شامل آهن.<ref name=ODI1/> آمريڪي حڪومت جي 2016ع جي هڪ رپورٽ ۾ آمريڪا، ۽ ممڪن طور ٻين ملڪن، جي ڪمپنين سان گڏجي پنهنجي معيشت وڌائڻ دوران ڪوسٽا ريڪا کي درپيش ٻين مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي.<ref name="2016.export.gov">{{cite web |last=ITA |title=Export.gov – CCG |url=http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20170418225120/http://2016.export.gov/costarica/doingbusinessincostarica/index.asp |archive-date=18 April 2017 |access-date=4 August 2017 |website=2016.export.gov}}</ref> نشاندهي ڪيل اهم مسئلا هي هئا: * بندرگاهن، رستن، ريلوي نظام ۽ پاڻيءَ جي فراهميءَ واري نظام کي وڏي پيماني تي بهتر ڪرڻ جي ضرورت هئي، جنهن بابت ٻين رپورٽن ۾ بہ خدشا ظاهر ڪيا ويا هئا.<ref>{{cite journal|url=http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|title=A bird-eye view of Costa Rica's transport infrastructure|first1=Mauro|last1=Pisu|first2=Federico|last2=Villalobos|date=3 August 2016|journal=OECD Economics Department Working Papers|doi=10.1787/5jlswbwvwqjf-en|doi-access=free|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020809/http://www.oecd-ilibrary.org/economics/a-bird-eye-view-of-costa-rica-s-transport-infrastructure_5jlswbwvwqjf-en|url-status=live|issn = 1815-1973 }}</ref> اهڙن شعبن کي بهتر ڪرڻ لاءِ چين طرفان سيڙپڪاري جون ڪوششون ”بيوروڪريسي ۽ قانوني خدشن سبب رڪجي ويون“. * بيوروڪريسي ”اڪثر سست ۽ پيچيده“ آهي. [[ڪوسٽا ريڪا ۾ کاڻ کوٽائي]] معيشت ۾ ٿورو حصو وجهي ٿي. 2018ع ۾ 5.2 ٽن سون پيدا ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=DGM |title=DGM |url=https://geologia.go.cr/mineria/mineria_de_costa_rica_en_datos.aspx |access-date=1 May 2025 |website=geologia.go.cr |language=es}}</ref> === سياحت === {{main|ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت}} {{see also|ڪوسٽا ريڪا جي هوائي اڏن جي فهرست}} [[File:CostaRica25 (8414513243).jpg|thumb|upright|[[ارينال آتش فشان قومي پارڪ]] ملڪ جي [[ڪوسٽا ريڪا ۾ سياحت|سياحتي ماڳن]] مان هڪ آهي.]] 2016ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ 2.9 ملين پرڏيهي سياح آيا، جيڪو 2015ع جي ڀيٽ ۾ 10 سيڪڙو واڌ هئي.<ref name="Central America Data">{{cite news|title=Costa Rica: Flow of Visitors Up 10% in 2016|url=http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|access-date=21 March 2017|work=Central America Data|date=8 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202746/http://www.centralamericadata.com/en/article/home/Costa_Rica_Flow_of_Visitors_Up_10_in_2016|url-status=live}}</ref> 2015ع ۾ سياحت جو شعبو ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جو 5.8 سيڪڙو، يعني 3.4 ارب آمريڪي ڊالر، پيدا ڪرڻ جو ذميوار هو.<ref>{{cite news|title=Tourism Represents 5.8% of GDP in Costa Rica – Costa Rica Star News|url=https://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|website=Costa Rica Star News|date=16 June 2017|access-date=25 February 2018|archive-date=4 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170804053233/http://news.co.cr/tourism-represents-large-gdp-costa-rica/62237/|url-status=live}}</ref> 2016ع ۾ سڀ کان وڌيڪ سياح آمريڪا مان آيا، جن جو انگ 10 لک هو، جڏهن تہ يورپ مان 434,884 سياح آيا.<ref name="El Financiero">{{cite news|last1=Rodriguez Valverde|first1=Andrea|title=Costa Rica alcanza cifra récord en llegadas internacionales: 2,9 millones de visitantes|url=http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|access-date=21 March 2017|work=El Financiero|date=17 February 2017|archive-date=22 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170322202909/http://www.elfinancierocr.com/economia-y-politica/Costa-Rica-internacionales-millones-visitantes_0_1118888103.html|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا ويڪيشنز موجب ملڪ ۾ پهچندڙ سياحن مان 22 سيڪڙو [[تاماريندو، ڪوسٽا ريڪا|تاماريندو]]، 18 سيڪڙو [[ارينال، ڪوسٽا ريڪا|ارينال]]، 17 سيڪڙو [[ليبريا، ڪوسٽا ريڪا|ليبريا]]، جتي [[ڊينيئل اوڊوبر ڪيروس بين الاقوامي هوائي اڏو]] واقع آهي، 16 سيڪڙو ملڪ جي راڄڌاني [[سان هوزي، ڪوسٽا ريڪا|سان هوزي]]، [[هوان سانتاماريا بين الاقوامي هوائي اڏي]] ذريعي، جڏهن تہ 18 سيڪڙو مانوئل انتونيو ۽ 7 سيڪڙو مونٽيوردي ويندا آهن.<ref name="Costa RIca Vacations">{{cite web|title=Costa Rica Vacations|url=http://costaricavacations.com/|website=Costa Rica Vacations|access-date=21 March 2017|archive-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223190657/http://costaricavacations.com/|url-status=live}}</ref> 2004ع تائين سياحت ڪيلن ۽ ڪافيءَ جي گڏيل برآمدن کان وڌيڪ آمدني ۽ [[پرڏيهي ناڻي جا ذخيرا|پرڏيهي ناڻو]] پيدا ڪري رهي هئي.<ref name="ICT2006"/><ref>{{cite news|url=http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22|language=es|date=29 December 2004|access-date=13 April 2008|newspaper=La Nación|title=Turismo, principal motor de la economía durante el 2004|author=José Enrique Rojas|archive-date=11 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080411201314/http://www.elempleo.co.cr/clientes/news_cli.asp?not_id=22}}</ref> 2016ع ۾ عالمي سفر ۽ سياحت ڪائونسل جي ڪاٿن موجب ڪوسٽا ريڪا جي مجموعي ملڪي پيداوار ۾ سياحت جو سڌو حصو 5.1 سيڪڙو هو ۽ هن شعبي 110,000 سڌيون نوڪريون مهيا ڪيون؛ سياحت سان اڻ سڌي طرح سهارو ملندڙ نوڪرين جو مجموعي انگ 271,000 هو.<ref>{{cite web |url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |title=Research |date=2017 |website=www.wttc.org |access-date=4 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720140155/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2017/costarica2017.pdf |archive-date=20 July 2018 }}</ref> [[File:Tenorio Volcano Nationalpark, Costa Rica — bright blue paradise fantasy waterfall—2021.jpg|left|thumb|[[ٽينوريو آتش فشان قومي پارڪ]] ۾ آبشار]] [[ماحولياتي سياحت]] جي اڳواڻ ملڪن مان هڪ هجڻ سبب ڪوسٽا ريڪا جا وسيع قومي پارڪ ۽ ٻيا محفوظ علائقا وڏي تعداد ۾ سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{Cite book | last = Honey | first = Martha | year = 1999 | title = Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns Paradise? | page = [https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5 5] | publisher = Island Press; 1 edition, Washington, D.C. | isbn = 978-1-55963-582-0 | url = https://archive.org/details/ecotourismsustai00hone/page/5}}</ref> [[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]] پيچرو سياحن کي ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري کان پئسفڪ سامونڊي ڪناري تائين ملڪ پيادل پار ڪرڻ جو موقعو ڏئي هن سياحت کي هٿي ڏئي ٿو. 2011ع جي [[سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري رپورٽ|سفر ۽ سياحت جي مقابلي واري اشاري]] ۾ ڪوسٽا ريڪا دنيا ۾ 44هين ۽ لاطيني آمريڪي ملڪن ۾ ميڪسيڪو کان پوءِ ٻئي نمبر تي هو.<ref name="TTCI2011">{{cite web| url =http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| editor =Jennifer Blanke| editor2 =Thea Chiesa| year =2011| title =Travel & Tourism Competitiveness Report 2011| publisher =[[عالمي اقتصادي فورم]], Geneva, Switzerland| access-date =14 March 2011| archive-date =9 October 2022| archive-url =https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www3.weforum.org/docs/WEF_TravelTourismCompetitiveness_Report_2011.pdf| url-status =live}}</ref> 2017ع جي رپورٽ تائين ملڪ 38هين نمبر تي پهچي چڪو هو ۽ پاناما کان ٿورو پوئتي هو.<ref>{{cite web|url=http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|title=Costa Rica Ranks 38th in Tourism and Travel Competitiveness Report 2017 – Costa Rica Star News|date=23 June 2017|access-date=4 August 2017|archive-date=5 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805020359/http://news.co.cr/costa-rica-ranks-38-in-tourism-and-travel-competitiveness-report-2017/62394/|url-status=live}}</ref> ايٿيڪل ٽريولر گروپ جي 2017ع واري دنيا جي ڏهن بهترين اخلاقي سياحتي منزلن جي فهرست ۾ ڪوسٽا ريڪا پڻ شامل هو. چونڊيل ملڪن مان ڪوسٽا ريڪا ماحولياتي تحفظ ۾ سڀ کان وڌيڪ اسڪور حاصل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|title=The Most Ethical Travel Destinations for 2017|first1=Molly|last1=Blakemore|first2=Karen|last2=Blansfield|first3=Morgan|last3=Lance|first4=Natalie Lefevre with Jeff|last4=Greenwald|website=Earth Island Journal|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129173346/https://www.earthisland.org/journal/index.php/articles/entry/the_most_ethical_travel_destinations_for_2017/|url-status=live}}</ref> ڪوسٽا ريڪا 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[ٻيلن جي واڍي]] جو رخ واپس موڙڻ شروع ڪيو ۽ ملڪ صرف [[قابل تجديد توانائي]] استعمال ڪرڻ ڏانهن اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن تہ ان جي سموري توانائيءَ جو 93 سيڪڙو قابل تجديد ذريعن مان حاصل ٿئي ٿو.<ref>{{Citation|last=Democracy Now!|title=Fossil-Free Costa Rica: How One Country Is Pursuing Decarbonization Despite Global Inaction|date=13 December 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=gy2lhbtJExg| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/gy2lhbtJExg| archive-date=27 October 2021|access-date=13 December 2018}}{{cbignore}}</ref> {{Clear}} == ثقافت == {{Main|ڪوسٽا ريڪا جي ثقافت}} [[File:Costa Rica Sarchi ox drawn cart.jpg|thumb|[[لاس ڪاريتاس، ڪوسٽا ريڪائي ڍڳي گاڏيون|لاس ڪاريتاس (ڍڳي گاڏيون)]] قومي علامت آهن.]] ڪوسٽا ريڪا اهو علائقو هو، جتي [[ميسوآمريڪا|ميسوآمريڪي]] ۽ ڏکڻ آمريڪي مقامي ثقافتون هڪ ٻئي سان ملنديون هيون. ملڪ جو اتر اولهه وارو حصو، نيڪويا اپٻيٽ، [[ناهواتل]] ثقافتي اثر جو ڏاکڻيون ڇيڙو هو، جڏهن 16هين صديءَ ۾ اسپيني فاتح ([[ڪونڪئسٽاڊور]]) هتي پهتا. ملڪ جي مرڪزي ۽ ڏاکڻين حصن تي [[چبچا]] ثقافت جا اثر هئا. ٻئي طرف ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو 17هين ۽ 18هين صدين دوران آفريقي مزدورن سان آباد ٿيو. اسپيني ماڻهن جي لڏپلاڻ جي نتيجي ۾، سندن 16هين صديءَ واري اسپيني ثقافت ۽ ان جي ارتقا اڄ تائين ڪوسٽا ريڪا جي روزمره زندگي ۽ ثقافت تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، جنهن ۾ اسپيني ٻولي ۽ ڪيٿولڪ مذهب بنيادي اثر رکندڙ عنصر آهن. ثقافت، نوجوانن ۽ راندين وارو کاتو ثقافتي سرگرمين جي واڌاري ۽ هم آهنگيءَ جو ذميوار آهي. کاتي جو ڪم ثقافت، بصري فنن، اسٽيج فنن، موسيقي، ثقافتي ورثي ۽ لائبريرين جي نظام جي شعبن ۾ ورهايل آهي. مستقل پروگرام، جهڙوڪ ڪوسٽا ريڪا جو قومي سمفني آرڪيسٽرا ۽ نوجوانن جو سمفني آرڪيسٽرا، ڪم جي ٻن شعبن، ثقافت ۽ نوجوانن، جي گڏيل سهڪار سان هلن ٿا.{{Citation needed|date=June 2009}} ناچ سان لاڳاپيل موسيقيءَ جون صنفون، جهڙوڪ ''[[سوڪا موسيقي|سوڪا]]''، ''[[سالسا موسيقي|سالسا]]''، ''[[باچاتا (موسيقي)|باچاتا]]''، ''[[ميرينگي موسيقي|ميرينگي]]''، ''[[ڪمبيا]]'' ۽ ڪوسٽا ريڪائي سوئنگ، نوجوانن جي ڀيٽ ۾ وڏي عمر جي ماڻهن ۾ وڌيڪ مقبول آهن. گٽار پڻ مقبول آهي، خاص طور تي لوڪ ناچن سان سنگت لاءِ؛ جڏهن تہ [[مارمبا]] کي ملڪ جو قومي ساز قرار ڏنو ويو آهي. نومبر 2017ع ۾ ''[[نيشنل جيوگرافڪ]]'' رسالي ڪوسٽا ريڪا کي دنيا جو سڀ کان خوش ملڪ قرار ڏنو،<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019011402/http://www.nationalgeographic.com/magazine/2017/11/worlds-happiest-places/|archive-date=19 October 2017|title=These Are the World's Happiest Places|website=[[National Geographic Society]]|date=16 October 2017}}</ref> ۽ ملڪ خوشحاليءَ جي مختلف ماپن ۾ باقاعدي طور مٿانهين درجن تي اچي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|title=Costa Rica is one of the world's happiest countries. Here's what it does differently|date=31 January 2019 |access-date=30 October 2020|publisher=World Economic Forum|archive-date=4 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201104041601/https://www.weforum.org/agenda/2019/01/sun-sea-and-stable-democracy-what-s-the-secret-to-costa-rica-s-success/|url-status=live}}</ref> مضمون ۾ هن ريت خلاصو ڏنو ويو: ”ڪوسٽا ريڪا جا ماڻهو اهڙي هنڌ تي روزاني زندگي ڀرپور نموني گذارڻ جو مزو ماڻين ٿا، جتي دٻاءُ گهٽجي ٿو ۽ خوشي وڌي ٿي.“<ref>{{cite web|url=http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|title=Costa Rica is the Happiest Places in the World According to National Geographic..|date=9 November 2017|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140456/http://www.todayincostarica.com/costa-rica-is-the-happiest-places-in-the-world-according-to-national-geographic/|url-status=live}}</ref> تنهنڪري اها ڳالهه حيران ڪندڙ ناهي تہ ”ٽيڪوس“ ۾ سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اصطلاحن مان هڪ ''Pura Vida'' آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ ”خالص زندگي“ آهي. اهو اصطلاح اتان جي ماڻهن جي زندگيءَ بابت فلسفي جي عڪاسي ڪري ٿو،<ref name="elementonatural.com">{{Cite web|url=http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|title=What does Pura Vida mean...|date=12 August 2016|access-date=7 December 2017|archive-date=7 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171207140930/http://www.elementonatural.com/2016/08/12/what-does-pura-vida-mean/|url-status=live}}</ref> جنهن مان سادي، دٻاءَ کان آزاد، مثبت ۽ پرسڪون زندگيءَ جو تصور ظاهر ٿئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|title=The History of Costa Rica|first=Monica A.|last=Rankin|date=29 December 2017|publisher=ABC-CLIO|via=Google Books|isbn=978-0-313-37944-4|access-date=16 October 2020|archive-date=3 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240203170333/https://books.google.com/books?id=bUM8y5L1h8kC&q=costa+rica+meaning+of+pura+vida&pg=PA1|url-status=live}}</ref> هي اصطلاح ڳالهه ٻولهه دوران مختلف موقعن تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="speakinglatino.com">{{Cite web|url=https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|title=PURA VIDA: The Most Important Costa Rica Spanish Expression|date=21 August 2012|website=Speaking Latino|access-date=7 December 2017|archive-date=25 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825031424/https://www.speakinglatino.com/pura-vida-the-most-important-phrase-in-costa-rica/|url-status=live}}</ref> گهڻو ڪري ماڻهو گهٽين ۾ هلندي يا دڪانن تان کاڌو خريد ڪندي ''Pura Vida'' چئي هڪ ٻئي کي سلام ڪندا آهن. ان کي سوال طور يا ڪنهن جي موجودگيءَ کي تسليم ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري سگهجي ٿو. ”توهان ڪيئن آهيو؟“ جي جواب ۾ پڻ ''Pura Vida'' چوڻ مناسب سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book|title=Selected Proceedings of the First Workshop on Spanish Sociolinguistics|last=Trester|first=Anna Marie|publisher=Cascadilla Proceedings Project|year=2003|isbn=978-1-57473-400-3|editor-last=Sayahi|editor-first=Lotfi|location=Somerville, MA|pages=61–69|chapter=Bienvenidos a Costa Rica, la tierra de la pura vida: A Study of the Expression "pura vida" in the Spanish of Costa Rica|chapter-url=http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.lingref.com/cpp/wss/1/paper1008.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live}}</ref> اهڙي استعمال ۾ ان جو مطلب ”شاندار“ يا ”سڀ ڪجهه ٺيڪ آهي“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="speakinglatino.com"/> سوال طور استعمال ٿيڻ تي ان جو مفهوم ”سڀ ڪجهه ٺيڪ هلي رهيو آهي؟“ يا ”توهان ڪيئن آهيو؟“ ٿي سگهي ٿو.<ref name="elementonatural.com"/> گڏيل قومن جي عالمي خوشحالي رپورٽ ۾ 2017ع جي [[هيپي پلانيٽ انڊيڪس]] موجب ڪوسٽا ريڪا 12هين نمبر تي هو؛<ref>{{cite web|url=http://worldhappiness.report/ed/2017/|title=World Happiness Report 2017 – World Happiness Report|website=worldhappiness.report|date=20 March 2017|access-date=6 August 2017|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320110735/http://worldhappiness.report/ed/2017/|url-status=live}}</ref> جڏهن تہ ملڪ کي لاطيني آمريڪا جو سڀ کان خوش ملڪ پڻ چيو ويو آهي. ان جا سبب سماجي خدمتن جي بلند سطح، رهواسين جي خيال رکڻ واري طبيعت، ڊگهي متوقع عمر ۽ نسبتاً گهٽ بدعنواني کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|title=The 21 happiest countries in the world|first=Erin|last=Brodwin|website=Business Insider|access-date=22 November 2020|archive-date=20 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320095419/https://www.businessinsider.com/world-happiness-report-happiest-countries-2017-3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/travel/galleries/worlds-happiest-countries/ |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Revealed: The world's 10 happiest countries for 2019|newspaper=The Telegraph|date=20 March 2017|via=www.telegraph.co.uk}}{{cbignore}}</ref> === کاڌا === {{Further|ڪوسٽا ريڪائي کاڌا}} [[File:Gallo pinto cr.jpg|thumb|[[گايو پينٽو]] سان ڪوسٽا ريڪائي ناشتو]] ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا [[آمريڪا جا مقامي ماڻهو|مقامي آمريڪي]]، اسپيني، آفريقي ۽ ٻين ڪيترين ئي کاڌي جي روايتن جو ميلاپ آهن. انتهائي روايتي [[تامال (کاڌو)|تامال]] ۽ مڪئي مان ٺهندڙ ٻيا ڪيترائي کاڌا ملڪ جي مقامي رهواسين جي کاڌي جي سڀ کان نمايان نمائندگي ڪن ٿا ۽ پاڙيسري ميسوآمريڪي ملڪن جي کاڌن سان پڻ مشابهت رکن ٿا. اسپيني ماڻهو ٻين علائقن مان ملڪ ۾ ڪيترائي نوان جزا کڻي آيا، خاص طور مصالحا ۽ پاليل جانور. بعد ۾ 19هين صديءَ دوران ٻين ڪيريبين ذائقن جي ميلاپ سان آفريقي کاڌي جا اثر پڻ نمايان ٿيا. اهڙيءَ طرح اڄ ڪوسٽا ريڪا جا کاڌا تمام گهڻ رخي آهن، ۽ ملڪ جي آباديءَ جو حصو بڻجندڙ هر نئين نسلي گروهه ملڪ جي کاڌي جي ثقافت تي پنهنجو اثر ڇڏيو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |title=Costa Rican Typical Food |publisher=Southerncostarica.biz |access-date=2 November 2011 |archive-date=15 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115142555/http://www.southerncostarica.biz/General/cat-others/Costarican-Typical-Food/179/ |url-status=live }}</ref> === رانديون === {{main|اولمپڪس ۾ ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽا ريڪا ۾ فٽبال}} [[File:Uruguay - Costa Rica FIFA World Cup 2014 (29).jpg|thumb|برازيل ۾ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ]] دوران ڪوسٽا ريڪا جا حمايتي]] ڪوسٽا ريڪا پهريون ڀيرو 1936ع ۾ [[اونهاري جون اولمپڪ رانديون|اونهاري جي اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite book |last=Mallon |first=Bill |title=Historical dictionary of the Olympic movement |date=2006 |publisher=Scarecrow Press |others=Ian Buchanan |isbn=978-0-8108-6524-2 |edition=3rd |location=Lanham, Md. |page=58 |oclc=301358310 }}</ref> ڀينرن [[سلويا پول|سلويا]] ۽ [[ڪلاڊيا پول]] ترڻ ۾ ملڪ جا چارئي [[اولمپڪ تمغا]] کٽيا آهن؛ جن ۾ هڪ سونو، هڪ چانديءَ ۽ ٻه ڪانسي جا تمغا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=Costa Rican Medals and Results in the Olympic Games |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |website=Olympian Data Base |access-date=16 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217032801/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28331&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Costa Rican Olympic Medalists – list of medalists from Costa Rica |url=https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |access-date=19 April 2022 |website=www.olympiandatabase.com |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217034756/https://www.olympiandatabase.com/index.php?id=28333&L=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Staff |first=Tcrn |date=21 September 2018 |title=Sylvia Poll's Record: 30 Years of A Historical Feat |url=https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |access-date=19 April 2022 |website=The Costa Rica News |language=en-us |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518042743/https://thecostaricanews.com/sylvia-polls-record-30-years-of-a-historical-feat/ |url-status=live }}</ref> [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] ڪوسٽا ريڪا جي سڀ کان مقبول راند آهي. [[ڪوسٽا ريڪا جي قومي فٽبال ٽيم|قومي ٽيم]] پنج [[فيفا ورلڊ ڪپ]] مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع فيفا ورلڊ ڪپ|2014ع]] ۾ پهريون ڀيرو ڪوارٽر فائنل تائين پهتي.<ref>{{cite news|title=World Cup: Costa Rica defies the odds in winning Group D|author=Griffiths, F.|url=https://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|date=24 June 2014|access-date=29 June 2014|newspaper=[[Toronto Star]]|archive-date=27 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627132821/http://www.thestar.com/sports/soccer/2014/06/24/world_cup_costa_rica_defies_the_odds_in_winning_group_d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Navas Carries Costa Rica to World Cup Quarters|work=[[ABC News (United States)|ABC News]]|author=Martel, B.|date=29 June 2014|access-date=29 June 2014|url=https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630082929/https://abcnews.go.com/Sports/wireStory/navas-carries-costa-rica-world-cup-quarters-24358976|archive-date=30 June 2014}}</ref> علائقائي [[ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ]] ۾ ان جي بهترين ڪارڪردگي [[2002ع ڪونڪاڪاف گولڊ ڪپ|2002ع]] ۾ ٻئي نمبر تي اچڻ هئي. [[پائولو وانچوپي]]، جيڪو 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۽ 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انگلينڊ جي [[پريميئر ليگ]] جي ٽن ڪلبن لاءِ فارورڊ طور کيڏيو، کي ڪوسٽا ريڪائي فٽبال جي پرڏيهي سڃاڻپ وڌائڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite news|title=World Cup 2014: Paulo Wanchope, the player who put Costa Rica on the map, has warning for England|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/costa-rica/10681889/World-Cup-2014-Paulo-Wanchope-the-player-who-put-Costa-Rica-on-the-map-has-warning-for-England.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=4 June 2019|newspaper=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> ڪوسٽا ريڪا کي [[پاناما]] سان گڏ 2020ع جي [[فيفا انڊر-20 عورتن جي ورلڊ ڪپ]] جي ميزبانيءَ جا حق ڏنا ويا هئا، پر [[ڪوويڊ-19 عالمي وبا]] سبب مقابلو 2021ع تائين ملتوي ڪيو ويو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|title=Costa Rica and Panama to host FIFA U-20 Women's World Cup 2020|access-date=20 December 2019|website=FIFA.com|archive-date=20 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120185402/https://www.fifa.com/womens-football/news/costa-rica-and-panama-to-host-fifa-u-20-women-s-world-cup-2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|title=Bureau of the FIFA Council decisions on FIFA events|access-date=12 May 2020|website=FIFA.com|archive-date=12 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512172426/https://www.fifa.com/who-we-are/news/bureau-of-the-fifa-council-decisions-on-fifa-events|url-status=live}}</ref> 17 نومبر 2020ع تي [[فيفا]] اعلان ڪيو تہ هي مقابلو 2022ع ۾ ڪوسٽا ريڪا ۾ منعقد ٿيندو.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|title=Update on FIFA Club World Cup 2020 and women's youth tournaments|access-date=17 November 2020|website=FIFA.com|archive-date=27 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127094253/https://www.fifa.com/who-we-are/news/update-on-fifa-club-world-cup-2020-and-women-s-youth-tournaments|url-status=live}}</ref> 2021ع جي آخر تائين [[ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي والي بال ٽيم]] [[وچ آمريڪا]] جي افيڪا وول (وچ آمريڪي والي بال فيڊريشنن جي انجمن) علائقي جي مٿانهين ٽيم هئي.<ref>{{cite news |title=Belize drops game to Nicaragua, drops to 1–4 at Central American Senior Women's Volleyball Championship |url=https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |access-date=28 December 2021 |work=[[Breaking Belize News]] |date=23 October 2021 |archive-date=4 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404035656/https://www.breakingbelizenews.com/2021/10/23/belize-drops-game-to-nicaragua-drops-to-1-4-at-central-american-senior-womens-volleyball-championship/ |url-status=live }}</ref> ڪوسٽا ريڪا جي عورتن جي قومي [[سامونڊي والي بال]] ٽيم پڻ [[2018–2020 نارسيڪا سامونڊي والي بال ڪانٽينينٽل ڪپ]] ۾ حصو ورتو.<ref>{{cite news |title=Continental Cup Finals start in Africa |url=https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |access-date=7 August 2021 |work=[[FIVB]] |date=22 June 2021 |archive-date=7 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807141038/https://www.fivb.com/en/about/news/continental-cup-finals-start-in-africa?id=94414 |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[ڪوسٽا ريڪا جو خاڪو]] * ''[[ڪامينو ڊي ڪوسٽا ريڪا]]'' – ملڪ مان گذرندڙ پيچرو، جيڪو [[ائٽلانٽڪ سمنڊ|ائٽلانٽڪ]] کان [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تائين وڃي ٿو {{Clear}} == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * بليڪ، بيٽريس. ''دي نيو ڪي ٽو ڪوسٽا ريڪا'' (برڪلي: يوليسس پريس، 2009ع). * چيس، سيڊا ايس. "ڪوسٽا ريڪائي آمريڪي". ''گيل انسائيڪلوپيڊيا آف ملٽي ڪلچرل آمريڪا،'' ٿامس رگس جي ادارت هيٺ، (ٽيون ڇاپو، جلد 1، گيل، 2014ع)، ص.&nbsp;543–551. [https://link.gale.com/apps/doc/CX3273300053/GPS?u=wikipedia&sid=GPS&xid=be35522c آن لائن] * ايڊلمين، مارڪ. ''پيزيئنٽس اگينسٽ گلوبلائيزيشن: رورل سوشل موومينٽس ان ڪوسٽا ريڪا''. اسٽينفورڊ: اسٽينفورڊ يونيورسٽي پريس، 1999ع. * {{cite news |last=Eisenberg |first=Daniel |title=In Costa Rica |magazine=Journal of Hispanic Philology |volume=10 |year=1985 |pages=1–6 |url=https://www.academia.edu/31761991}} * هون، سيبسٽين: ''[https://web.archive.org/web/20110514041457/http://www.giga-hamburg.de/dl/download.php?d=%2Fcontent%2Fpublikationen%2Fpdf%2Fwp101_huhn.pdf ڪوسٽا ريڪا ۾ عدم تشدد تي ٻڌل قومي خود ادراڪ جا تڪراري بنياد: هڪ تاريخي جائزو]'', 2009ع. * ڪيلر، ماريوس؛ نئسٽروئي، انگيبورگ؛ گارسيا شمڊٽ، آرمانڊو؛ ايشي، اينڊرياس. "[https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/winning-strategies-for-a-sustainable-future-1 ڪوسٽا ريڪا: پائيداريءَ ۾ اڳواڻي]". برٽيلسمان شٽفٽونگ (مرتب) جي ''پائيدار مستقبل لاءِ ڪامياب حڪمت عمليون'' مان اقتباس (ص.&nbsp;81–102). گيوٽرسلو، جرمني: ورلاگ برٽيلسمان شٽفٽونگ، 2013ع. * لارا، سلويا لارا، ٽام بيري ۽ پيٽر سائمنسن. ''انسائيڊ ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت، سماج ۽ ماحول بابت بنيادي رهنما''. لنڊن: لاطيني آمريڪا بيورو، 1995ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ۽ ايوان مولينا. ''اسٽفنگ دي بيلٽ باڪس: فراڊ، چونڊ سڌارا ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ جمهوريت سازي''. ڪيمبرج: ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 2002ع. * ليهوڪ، فيبريس اي. ''[https://web.archive.org/web/20110302194925/http://www.iadb.org/res/publications/pubfiles/pubS-306.pdf جمهوري ڪوسٽا ريڪا ۾ پاليسي سازي، پارٽيون ۽ ادارا]'', 2006ع. * لانگلي، ڪائل. ''اسپيرو اينڊ دي هاڪ: هوزي فيگيريس جي عروج دوران ڪوسٽا ريڪا ۽ آمريڪا''. (يونيورسٽي آف الاباما پريس، 1997ع). * مائونٽ، گريم ايس. "ڪوسٽا ريڪا ۽ سرد جنگ، 1948–1990ع". ''ڪينيڊين جرنل آف هسٽري'' 50.2 (2015ع): 290–316. * پالمر، اسٽيون ۽ ايوان مولينا. ''دي ڪوسٽا ريڪا ريڊر: تاريخ، ثقافت، سياست''. ڊرهم ۽ لنڊن: ڊيوڪ يونيورسٽي پريس، 2004ع. * سينڊوول، ڪارلوس. ''ٿريٽننگ ادرز: نڪاراگوا جا ماڻهو ۽ ڪوسٽا ريڪا ۾ قومي سڃاڻپن جي جوڙجڪ''. ايٿنس: اوهايو يونيورسٽي پريس، 2004ع. * ولسن، بروس ايم. ''ڪوسٽا ريڪا: سياست، معيشت ۽ جمهوريت''. بولڊر، لنڊن: لين رينر پبلشرز، 1998ع. == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Portal|ڪوسٽا ريڪا }} {{Sister project links|voy=Costa Rica}} * {{Official website|https://www.presidencia.go.cr/}} ڪوسٽا ريڪا جي حڪومت جو صدر {{in lang|es}} ** [https://www.presidencia.go.cr/gabinete ڪوسٽا ريڪا جي ڪابينا] {{in lang|es}} * {{Cite EB1911|wstitle= Costa Rica | volume= 7 | pages = 219–222 |short= 1}} * {{Wikiatlas|Costa Rica}} * [https://www.rree.go.cr/ پرڏيهي معاملن ۽ عبادت واري وزارت] {{in lang|es}} * [https://www.asamblea.go.cr/ ڪوسٽا ريڪا جي قانونساز اسيمبلي] {{in lang|es}} * [https://www.visitcostarica.com/ ڪوسٽا ريڪا سياحت بورڊ]، سياحتي ويب سائيٽ <!-- ******************************************************************** مهرباني ڪري هتي وڌيڪ سياحتي ڳنڍڻا شامل نه ڪريو، ٻي صورت ۾ اهي وڪيپيڊيا جي ٻاهرين ڳنڍڻن ۽ اسپام بابت پاليسين موجب هٽايا ويندا. جيڪڏهن توهان وٽ اهڙو ڳنڍڻو آهي، جيڪو توهان جي خيال ۾ واقعي شامل ٿيڻ گهرجي، تہ مهرباني ڪري ان کي بحث صفحي تي پيش ڪريو. *********************************************************** --> {{Costa Rica topics}} {{Central America topic}} {{North America topic}} {{Authority control}} {{Coord|10|N|84|W|display=title}} [[زمرو:ڪوسٽا ريڪا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻيون اسپيني نوآباديون]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جون رڪن رياستون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:اقتصادي سهڪار ۽ ترقي واري تنظيم جا رڪن]] [[زمرو:عالمي آئيني ڪنوينشن جي سڏ جا صحيح ڪندڙ]] <references group="lower-alpha"/> kbr43sjn07zh1vgi3f8it8xfsy3q1u4 0 57486 415255 321436 2026-09-27T21:40:04Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[گواتيمالا]] کي [[گوئٽي مالا]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 321436 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گواتيمالا | common_name = | native_name = گواتيمالا | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = "آزاد ۽ شاداب ٿي اڀرو" | national_anthem = [[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]] | other_symbol = ''[[La Granadera]]''<br />({{Lang-en|" گريناڊيرا جو گيت"}})<br />{{center|[[File:La Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = March: | image_map = Guatemala (orthographic projection).svg | map_caption = {{map caption location_color= تيز سائي رنگ ۾ | region=اولھندو زميني اڌ گول |region_color=خاڪي رنگ سان ڏيکاريل}} | image_map2 = Guatemala - Location Map (2013) - GTM - UNOCHA.svg | capital = [[گواتيمالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا سٽي]] | official_languages = [[اسپيني ٻولي ]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% لڊينو |41.66% مايا |1.77% زنڪا |0.19% آفريڪي |0.13% گاريفونا |0.24% پرڏيھي }} | ethnic_groups_year = 2018 Census<ref name="censopoblacion.gt">https://www.censopoblacion.gt/mapas</ref> | demonym =گوئٽيمالن يا گوئٽيمالٽيڪو | government_type = [[وحداني رياست|وحداني]]، [[صدارتي نظام|صدارتي]] [[ريپبلڪ]] | leader_title1 = صدر | leader_name1 = اليجينڊرو گيامٽئي | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = گئلرمو ڪاسٽيلو | leader_title3 = ڪانگريس جو صدر | leader_name3 = ايلن روڊريگز | leader_title4 =سپريم ڪورٽ جو صدر | leader_name4 = نئسٽر واسڪيز پائمينتي | legislature = ڪانگريس | sovereignty_type = آزادي (اسپيني سلطنت کان) | established_event1 = آزادي جو اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر، 1821ع | established_event2 = پھرين ميڪسيڪن ايمپائر کان آزادي | established_date2 = پهرين جولاءِ، 1823ع | established_event3 = موجوده آئين | established_date3 = 31 مئي، 1985ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{increase}} 17,263,239<ref name=IMF>{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=47&pr.y=10&sy=2016&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=258&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2018 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=7 March 2019}}</ref> | population_estimate_year = 2018ع | population_estimate_rank = 67هون | population_density_km2 = 129 | population_density_sq_mi = 348.6 | population_density_rank = 85هون | GDP_PPP =145.249 ارب آمريڪي ڊالر <ref name=IMF/> | GDP_PPP_rank =75هون | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_per_capita = 8,413 آمريڪي ڊالر<ref name=IMF/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 118th | GDP_nominal = $79.109 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_rank = 68هون | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = 4,582 آمريڪي ڊالر<ref name=IMF/> | GDP_nominal_per_capita_rank =103هون | Gini = 48.3 <!--number only--> | Gini_year = 2014 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = | Gini_rank = | HDI = 0.651 <!--number only--> | HDI_year = 2018<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=10 December 2019|accessdate=10 December 2019|format=PDF}}</ref> | HDI_rank = 126th | currency = گواتيمالائي ڪوئيزل | currency_code = GTQ | time_zone = سينٽرل ٽائيم زون | utc_offset = −6 | drives_on = ساڄو پاسو | calling_code = +502 | cctld = [[.gt]] }} '''گواتيمالا''' (Guatemala) جو سرڪاري نالو جمهوريه گواتيمالا آھي. اھو وچ آمريڪا ۾ واقع ملڪ آهي جنھن جون سرحدون اتر ۽ اولھه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر-اوڀر ۾ [[بيليز]] ۽ [[ڪيريبئن سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[هونڊورس|ھونڊرس]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[ايل سيلويڊور]] ۽ ڏکڻ ۾ [[پيسفڪ سمنڊ]] سان ملن ٿيون. ان کي گادي جي هنڌ ۽ سڀ کان وڏي شھر جو نالو [[گواتيمالا شهر|نوئيوا]] آهي جنھن کي [[گواتيمالا شهر]] پڻ سڏيندا آهن. == تاريخ== ھن ملڪ جي سرزمين [[مايا تھذيب]] جو مرڪز ھئي جيڪا [[ميسو-آمريڪا ]] تائين ڦھليل ھئي. سورھين صدي عيسويءَ ۾ اسپين ھن ملڪ جي سرزمين تي قابض ٿيو ۽ ان کي [[نئون اسپين|نئين اسپين]] جي [[وائسرائلٽي]] جو حصو بڻايو. 1821ع م گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا جي وفاقي ريپبلڪ]] جي حصي جي حيثيت م آزاد ٿيو. 1841ع م اھو وفاق ثٽي ويو. ويھين صديءَ جي شروع ۾ ھتي لاڳاتار آمرن [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]]، [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس]] جي ٽيڪ تي حڪومتون ڪيون. 1944ع ۾ [[جارج اوبيڪو ]] نالي آمر کي جمھوريت جي حق م ڪيل فوجي انقلاب ذريعي ھٽايو ويو ۽ ملڪ م سماجي ۽ معاشي سڌارا آيا. 1954ع ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد سان فوجي بغاوت ٿي جنھن سان ان انقلاب جو خاتمو آندو ويو. 1960 کان 1996 تائين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي حمايت يافتہ حڪومتن ۽ کاٻي ڌر جي باغين وچ ۾ گھرو ويڙھ ھلي. بعد م گڏيل قومن جي مدد سان امن معاھدو عمل ۾ آيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] oonkvwrctgcma94sftydu2qqeqbseb0 415257 415255 2026-09-27T21:41:10Z Intisar Ali 8681 415257 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = {{nativename|es-GU|República de Guatemala}} | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|Libre crezca fecundo{{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو|Himno Nacional de Guatemala]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا|La Granadera]]}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. 14843ehqze7zaz8suimsnzoxxykrsxe 415258 415257 2026-09-27T21:48:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 415258 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا|La Granadera]]}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. 6n3pa9eje9eulkcvks7p1i49a2j4qwi 415259 415258 2026-09-27T21:51:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 415259 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. p5r3gqs27hnupa2v9bz0v35htsssexb 415260 415259 2026-09-27T21:53:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 415260 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> 9fqg97w06k5v4k2eumlbvmxh3xh6o0j 415262 415260 2026-09-27T21:57:29Z Intisar Ali 8681 415262 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند {{Interlanguage link|ايسينينا خاندان|es|Clan Aycinena}} جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] leaxgcho6rjckidavbs454bhvnmc4cy 415263 415262 2026-09-27T21:59:11Z Intisar Ali 8681 415263 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] rorkbrmxmze61dmri1v9gqri2m2p5xx 415264 415263 2026-09-27T22:03:08Z Intisar Ali 8681 415264 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. 83kr8dvf75gbzplws4hldl361gnl0f5 415265 415264 2026-09-27T22:05:26Z Intisar Ali 8681 415265 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> mbjfuqvfgn2b11bptf78gv0dt6uf4cd 415266 415265 2026-09-27T22:06:32Z Intisar Ali 8681 415266 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> 02stb9lclukemzws2jag9dp8vlby970 415267 415266 2026-09-27T22:10:40Z Intisar Ali 8681 415267 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو) ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> ozpmvl7zwmwsmmtd19uc6gy5yuzvqmt 415268 415267 2026-09-27T22:12:57Z Intisar Ali 8681 415268 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}} [[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]] [[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]] [[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]] [[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]] گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو. ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن. === قدرتي آفتون === {{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}} [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.<ref>{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]]. دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب. === حياتياتي گوناگونيت === {{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}} گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}</ref> [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}} [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === سياسي نظام === {{Main|گوئٽي مالا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg | caption1 = [[برنارڊو اريوالو]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg | caption2 = [[ڪارين هيريرا]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]] [[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]] گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. 2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.<ref name=Maldonado>{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.<ref name=soria>{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}</ref> ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1" /> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.<ref name="auto" /> گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،<ref name="congr">{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}</ref> جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}} {{Guatemala labelled map|float=left}} گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.<ref name=segeplan>{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14:quetzaltenango&Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14%3Aquetzaltenango&Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}</ref> هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}} گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.</ref> تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}</ref> === فوج === {{Main|گوئٽي مالا جي فوج}} گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}</ref> 2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}} 1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،<ref name=ic>{{cite web |title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala |first=James |last=Bargent |date=4 July 2013 |work=InsightCrime |url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |access-date=6 January 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |url-status=live }}</ref> پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.<ref name=yale>{{cite web |url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |publisher=Yale University |work=Genocide Studies Program |title=Violence and Genocide in Guatemala |first=Victoria |last=Sanford |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |archive-date=28 August 2016 |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.<ref name=yale /> انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.<ref name=yale /> {|class="wikitable" style="align:center;" !colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل |- |style="text-align:center;"|2010ع |style="text-align:right;"|5,072 |- |style="text-align:center;"|2011ع |style="text-align:right;"|279 |- |style="text-align:center;"|2012ع |style="text-align:right;"|439 |- |colspan=2|<small>ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز</small><ref name=ic /> |} 2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.<ref name=bbc>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}</ref> ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.<ref name=bbc /> 5chojnhypx7fgqlf6fek7glgmaqvcfb 415269 415268 2026-09-27T22:16:31Z Intisar Ali 8681 415269 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}} [[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]] [[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]] [[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]] [[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]] گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو. ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن. === قدرتي آفتون === {{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}} [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.<ref>{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]]. دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب. === حياتياتي گوناگونيت === {{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}} گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}</ref> [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}} [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === سياسي نظام === {{Main|گوئٽي مالا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg | caption1 = [[برنارڊو اريوالو]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg | caption2 = [[ڪارين هيريرا]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]] [[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]] گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. 2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.<ref name=Maldonado>{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.<ref name=soria>{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}</ref> ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1" /> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.<ref name="auto" /> گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،<ref name="congr">{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}</ref> جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}} {{Guatemala labelled map|float=left}} گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.<ref name=segeplan>{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14:quetzaltenango&Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14%3Aquetzaltenango&Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}</ref> هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}} گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.</ref> تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}</ref> === فوج === {{Main|گوئٽي مالا جي فوج}} گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}</ref> 2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}} 1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،<ref name=ic>{{cite web |title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala |first=James |last=Bargent |date=4 July 2013 |work=InsightCrime |url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |access-date=6 January 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |url-status=live }}</ref> پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.<ref name=yale>{{cite web |url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |publisher=Yale University |work=Genocide Studies Program |title=Violence and Genocide in Guatemala |first=Victoria |last=Sanford |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |archive-date=28 August 2016 |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.<ref name=yale /> انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.<ref name=yale /> {|class="wikitable" style="align:center;" !colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل |- |style="text-align:center;"|2010ع |style="text-align:right;"|5,072 |- |style="text-align:center;"|2011ع |style="text-align:right;"|279 |- |style="text-align:center;"|2012ع |style="text-align:right;"|439 |- |colspan=2|<small>ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز</small><ref name=ic /> |} 2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.<ref name=bbc>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}</ref> ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.<ref name=bbc /> == معيشت == {{Main|گوئٽي مالا جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_El_Salvador,_Guatemala_and_Honduras.svg|upright=1.3|thumb|[[اترئين ٽڪنڊي|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس]] جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]] [[File:Fields in Quetzaltenango.jpg|thumb|upright=1.3|[[ڪويتزالتينانگو]] ۾ زرعي زمينون]] 2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 113.9 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (nominal) |date=April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/GTM }}</ref> ۽ [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (PPP) |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/GTM }}</ref> جنهن سان اها [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.<ref name="ITA-M">{{Cite web |title=Guatemala - Market Overview |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-market-overview }}</ref> گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.<ref name="ITA-M" /> تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،<ref name="cia">{{cite web |date=2023 |title=CIA World Factbook, Guatemala |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |url-status=dead |archive-date=16 January 2026 |access-date=2026-01-03}}</ref><ref>{{cite web |title=Guatemala: An Assessment of Poverty |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |publisher=World Bank |access-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302150027/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |archive-date=2 March 2010 |url-status=live}}</ref> ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="BTI-2026">{{Cite web |title=BTI 2026 Guatemala Country Report |work=[[برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس]] |date=2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/GTM }}</ref> غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،<ref name="WorldBank-2026">{{Cite web |title=Guatemala |work=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-gtm.pdf }}</ref> جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.<ref name="ITA-M" /> گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ [[الائچي]]<ref>{{cite web |url=https://pdf.usaid.gov/PDF_DOCS/PA00KNZM.PDF |title=The World Market for Cardamom |publisher=USAID |access-date=8 January 2024 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607171538/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00KNZM.pdf |url-status=dead }}</ref> ۽ [[ڪافي]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |title=Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season |date=19 May 2021 |work=Reuters |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408123943/https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۽ [[چين]] گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[تائيوان جي بين الاقوامي سڃاڻپ|تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا]] رکن ٿا.<ref name="ITA-M" /> آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل [[پرڏيهي ناڻي جون موڪلون|رقم جون موڪلون]] ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.<ref name="cia" /><ref name="BTI-2026" /> 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="WorldBank-2026" /> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا [[بازاري معيشت]] سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ [[آزاد واپار|واپاري آزادي]]، [[سرڪاري ملڪيت واري اداري|سرڪاري ادارن]] جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.<ref name="BTI-2026" /> ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،<ref name="ITA-M" /> جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت [[ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |title=Guatemala Report 2006: Summary Review |access-date=15 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |archive-date=8 February 2007}} ''Amnesty International'', 2006. Retrieved 26 January 2007.</ref> 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.<ref name="BTI-2026" /> نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.<ref name="BTI-2026" /> 2025ع ۾ گوئٽي مالا [[اقتصادي آزادي جي اشاريي]] ۾ 71هين نمبر تي،<ref name="BTI-2026" /> جڏهن تہ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 123هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/guatemala |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[سماجي ڀلائي]] جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ [[ڪمند]]، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب [[ايواڪاڊو]]، [[بيري|بيريون]]، [[سنو مٽر]] ۽ [[بروڪلي]] جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Guatemala - Agribusiness and Equipment |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-agribusiness-and-equipment }}</ref> [[حياتياتي ٻارڻ]] جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ [[پام جو تيل]]، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب [[بنيادي خوراڪ|بنيادي خوراڪي شين]]، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108075322/http://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html |date=8 January 2013 }}. The New York Times. 5 January 2013</ref> ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>Dan Oancea [http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf Mining In Central America]. Mining Magazine. January 2009 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |date=16 May 2011 }}</ref> 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-20 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> === سياحت === {{main|گوئٽي مالا ۾ سياحت}} [[File:Santa Catalina Arch - Antigua Guatemala Feb 2020.jpg|thumb|نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]]، جيڪو يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي. مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ [[ٽيڪال]]، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ [[ڍنڍ اٽيٽلان]] ۽ [[سيمڪ چيمپي]]؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي. === آمدورفت === {{main|گوئٽي مالا ۾ آمدورفت}} rj9xxgf8ika38hwaek3oy42cjzp2kux 415270 415269 2026-09-27T22:21:50Z Intisar Ali 8681 415270 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}} [[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]] [[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]] [[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]] [[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]] گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو. ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن. === قدرتي آفتون === {{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}} [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.<ref>{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]]. دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب. === حياتياتي گوناگونيت === {{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}} گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}</ref> [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}} [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === سياسي نظام === {{Main|گوئٽي مالا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg | caption1 = [[برنارڊو اريوالو]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg | caption2 = [[ڪارين هيريرا]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]] [[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]] گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. 2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.<ref name=Maldonado>{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.<ref name=soria>{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}</ref> ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1" /> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.<ref name="auto" /> گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،<ref name="congr">{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}</ref> جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}} {{Guatemala labelled map|float=left}} گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.<ref name=segeplan>{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14:quetzaltenango&Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14%3Aquetzaltenango&Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}</ref> هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}} گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.</ref> تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}</ref> === فوج === {{Main|گوئٽي مالا جي فوج}} گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}</ref> 2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}} 1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،<ref name=ic>{{cite web |title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala |first=James |last=Bargent |date=4 July 2013 |work=InsightCrime |url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |access-date=6 January 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |url-status=live }}</ref> پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.<ref name=yale>{{cite web |url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |publisher=Yale University |work=Genocide Studies Program |title=Violence and Genocide in Guatemala |first=Victoria |last=Sanford |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |archive-date=28 August 2016 |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.<ref name=yale /> انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.<ref name=yale /> {|class="wikitable" style="align:center;" !colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل |- |style="text-align:center;"|2010ع |style="text-align:right;"|5,072 |- |style="text-align:center;"|2011ع |style="text-align:right;"|279 |- |style="text-align:center;"|2012ع |style="text-align:right;"|439 |- |colspan=2|<small>ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز</small><ref name=ic /> |} 2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.<ref name=bbc>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}</ref> ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.<ref name=bbc /> == معيشت == {{Main|گوئٽي مالا جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_El_Salvador,_Guatemala_and_Honduras.svg|upright=1.3|thumb|[[اترئين ٽڪنڊي|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس]] جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]] [[File:Fields in Quetzaltenango.jpg|thumb|upright=1.3|[[ڪويتزالتينانگو]] ۾ زرعي زمينون]] 2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 113.9 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (nominal) |date=April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/GTM }}</ref> ۽ [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (PPP) |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/GTM }}</ref> جنهن سان اها [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.<ref name="ITA-M">{{Cite web |title=Guatemala - Market Overview |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-market-overview }}</ref> گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.<ref name="ITA-M" /> تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،<ref name="cia">{{cite web |date=2023 |title=CIA World Factbook, Guatemala |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |url-status=dead |archive-date=16 January 2026 |access-date=2026-01-03}}</ref><ref>{{cite web |title=Guatemala: An Assessment of Poverty |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |publisher=World Bank |access-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302150027/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |archive-date=2 March 2010 |url-status=live}}</ref> ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="BTI-2026">{{Cite web |title=BTI 2026 Guatemala Country Report |work=[[برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس]] |date=2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/GTM }}</ref> غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،<ref name="WorldBank-2026">{{Cite web |title=Guatemala |work=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-gtm.pdf }}</ref> جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.<ref name="ITA-M" /> گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ [[الائچي]]<ref>{{cite web |url=https://pdf.usaid.gov/PDF_DOCS/PA00KNZM.PDF |title=The World Market for Cardamom |publisher=USAID |access-date=8 January 2024 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607171538/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00KNZM.pdf |url-status=dead }}</ref> ۽ [[ڪافي]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |title=Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season |date=19 May 2021 |work=Reuters |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408123943/https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۽ [[چين]] گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[تائيوان جي بين الاقوامي سڃاڻپ|تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا]] رکن ٿا.<ref name="ITA-M" /> آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل [[پرڏيهي ناڻي جون موڪلون|رقم جون موڪلون]] ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.<ref name="cia" /><ref name="BTI-2026" /> 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="WorldBank-2026" /> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا [[بازاري معيشت]] سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ [[آزاد واپار|واپاري آزادي]]، [[سرڪاري ملڪيت واري اداري|سرڪاري ادارن]] جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.<ref name="BTI-2026" /> ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،<ref name="ITA-M" /> جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت [[ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |title=Guatemala Report 2006: Summary Review |access-date=15 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |archive-date=8 February 2007}} ''Amnesty International'', 2006. Retrieved 26 January 2007.</ref> 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.<ref name="BTI-2026" /> نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.<ref name="BTI-2026" /> 2025ع ۾ گوئٽي مالا [[اقتصادي آزادي جي اشاريي]] ۾ 71هين نمبر تي،<ref name="BTI-2026" /> جڏهن تہ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 123هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/guatemala |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[سماجي ڀلائي]] جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ [[ڪمند]]، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب [[ايواڪاڊو]]، [[بيري|بيريون]]، [[سنو مٽر]] ۽ [[بروڪلي]] جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Guatemala - Agribusiness and Equipment |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-agribusiness-and-equipment }}</ref> [[حياتياتي ٻارڻ]] جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ [[پام جو تيل]]، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب [[بنيادي خوراڪ|بنيادي خوراڪي شين]]، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108075322/http://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html |date=8 January 2013 }}. The New York Times. 5 January 2013</ref> ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>Dan Oancea [http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf Mining In Central America]. Mining Magazine. January 2009 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |date=16 May 2011 }}</ref> 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-20 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> === سياحت === {{main|گوئٽي مالا ۾ سياحت}} [[File:Santa Catalina Arch - Antigua Guatemala Feb 2020.jpg|thumb|نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]]، جيڪو يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي. مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ [[ٽيڪال]]، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ [[ڍنڍ اٽيٽلان]] ۽ [[سيمڪ چيمپي]]؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي. === آمدورفت === {{main|گوئٽي مالا ۾ آمدورفت}} [[File:Peaje_-_Vía_Alterna_del_Sur.jpg|thumb|right|[[گوئٽي مالا شهر]] ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٽول پلازا]] [[گوئٽي مالا]] ۾ آمدورفت جي نظام ۾ روڊ، آبي رستا، هوائي اڏا ۽ ميڪسيڪو کان ايندڙ هڪ مختصر سرحد پار ريلوي لائين شامل آهن. [[مواصلات، بنيادي ڍانچي ۽ رهائش واري وزارت]] ملڪ جي بنيادي ڍانچي ۽ آمدورفت جي نظام جي رٿابندي، سار سنڀال ۽ ترقي جي نگراني ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=civ.gob.gt - Objetivos |url=https://www.civ.gob.gt/web/guest/institucional/objetivos |access-date=2024-02-18 |website=www.civ.gob.gt}}</ref> روڊن جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ ملڪ جي روڊن جي رٿابندي، ڊزائن، تعميراتي ڪمن جي نگراني ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي.<ref>{{Cite web |last=Caminos |first=Dirección General de |title=Dirección General de Caminos |url=https://caminos.gob.gt/quienes-somos.html |access-date=2024-02-18 |website=Dirección General de Caminos |language=es-ES}}</ref> == آبادي == {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي|گوئٽي مالا جي شهرن جي فهرست}} [[File:santiago de atitlan natives 2009.JPG|thumb|[[تزوتوجيل ماڻهو|تزوتوجيل]] مرد، [[سانتياگو اٽيٽلان]] ۾]] گوئٽي مالا جي آبادي {{UN_Population|Guatemala}} ({{UN_Population|Year}} جو اندازو) آهي.{{UN_Population|ref}} 1900ع ۾ ملڪ جي آبادي رڳو 885,000 هئي؛ اهڙي ريت 20هين صديءَ دوران گوئٽي مالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح اولهندي اڌ گول ۾ سڀ کان تيز رهي.<ref>{{cite web |url=http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |title=Population Statistics |publisher=Populstat.info |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522101502/http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |archive-date=22 May 2010 |url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جمهوريه جي پهرين آدمشماري 1778ع ۾ ڪئي وئي.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|title=The States of Central America: Compromising Chapters on Honduras, San Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Guatemala, Belize, the Bay Islands, the Mosquito Shore, and the Honduras Inter-Oceanic Railway|last=Squier|first=E. G|publisher=Harper & Brothers|year=1858|location=Franklin Square, New York|pages=45, 49, 57|access-date=17 October 2020|archive-date=17 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217061501/https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|url-status=live}}</ref> 1778ع، 1880ع، 1893ع ۽ 1921ع جي آدمشمارين جا اصل رڪارڊ بعد ۾ ردي ڪاغذ طور استعمال ڪيا ويا ۽ هاڻي موجود ناهن، جيتوڻيڪ انهن جي شمارياتي معلومات محفوظ رهي آهي.<ref name=":3" /> ملڪ ۾ آدمشماريون باقاعده وقفن سان نه ٿيون آهن. 1837ع واري آدمشماري کي ان وقت ناقابل اعتبار قرار ڏنو ويو؛ شماريات دان ڊان هوزي ڊي لا وائي اندازو لڳايو تہ 1837ع ۾ گوئٽي مالا جي آبادي 600,000 هئي.<ref name=":0" /> 1940ع واري آدمشماري جا رڪارڊ سڙي ويا.<ref name=":1">{{Cite book|title=Rural Guatemala, 1760-1940|last=McCreery|first=David|publisher=Stanford University Press|year=1994|isbn=9780804723183|location=Stanford, CA|page=346}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Census Records for Latin America and the Hispanic United States|last=Platt|first=Lyman|publisher=Genealogical Publishing Company|year=1998|isbn=0806315555|location=Baltimore, MD|page=38}}</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities | country = گوئٽي مالا | stat_ref = 2018ع جي آدمشماري موجب<ref>{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/guatemala/cities/ |title=Guatemala: Departments |website=citypopulation.de |access-date=30 April 2022}}</ref> | list_by_pop = | div_name = کاتو | div_link = |city_1 = گوئٽي مالا شهر |div_1 = گوئٽي مالا کاتو |pop_1 = 1,221,739 |city_2 = ميڪسڪو |div_2 = گوئٽي مالا کاتو |pop_2 = 463,019 |city_3 = ولا نويوا |div_3 = گوئٽي مالا کاتو |pop_3 = 426,316 |city_4 = ڪوبان |div_4 = آلتا ويراپاز |pop_4 = 212,047 |city_5 = ڪويتزالتينانگو |div_5 = ڪويتزالتينانگو |pop_5 = 180,706 |city_6 = هالاپا |div_6 = هالاپا |pop_6 = 159,840 |city_7 = ايسڪوينتلا |div_7 = ايسڪوينتلا |pop_7 = 156,313 |city_8 = سان خوان ساڪاتيپيڪيز |div_8 = گوئٽي مالا کاتو |pop_8 = 155,965 |city_9 = هوتياپا |div_9 = هوتياپا |pop_9 = 145,880 |city_10 = پيتاپا |div_10 = گوئٽي مالا کاتو |pop_10 = 129,124 }} === نسلي گروهه === {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي#نسلي گروهه}} {{Pie chart|thumb=right|caption=گوئٽي مالا جا نسلي گروهه (2018ع جي آدمشماري)<ref name="censopoblacion.gt">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}</ref> |label1 = [[لادينو ماڻهو|لادينو]] |value1 = 56.01 |color1 = #CBA481 |label2 = [[گوئٽي مالا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value2 = 43.43 |color2 = #BE7343 |label3 = [[ڪارا گوئٽي مالا واسي|ڪارا]] |value3 = 0.32 |color3 = #62402F |label4 = ٻيا |value4 = 0.24 |color4 = Lightgray }} گوئٽي مالا ۾ مختلف نسلي، ثقافتي ۽ لساني گروهه آباد آهن. [[گوئٽي مالا جو قومي شماريات ادارو|قومي شماريات اداري]] پاران ڪرايل 2018ع جي آدمشماري موجب 56 سيڪڙو آبادي [[لادينو ماڻهو|لادينو]] آهي، جيڪي مقامي آمريڪي ۽ يورپي نسل جي گڏيل ورثي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=14 April 2022 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308102324/https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |url-status=live }}</ref> مقامي گوئٽي مالا واسي قومي آباديءَ جو 43.6 سيڪڙو آهن، جيڪو آمريڪي کنڊن ۾ مقامي آباديءَ جي سڀ کان وڏن تناسبن مان هڪ آهي ۽ پيرو ۽ بوليويا کان پوءِ اچي ٿو. گهڻا مقامي گوئٽي مالا واسي (قومي آباديءَ جو 41.7 سيڪڙو) [[مايا ماڻهو]] آهن، جن ۾ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] (11.0 سيڪڙو)، [[ڪيڪچي ماڻهو|ڪيڪچي]] (8.3 سيڪڙو)، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] (7.8 سيڪڙو)، [[مام ماڻهو|مام]] (5.2 سيڪڙو) ۽ ”ٻيا [[مايا ماڻهو]]“ (7.6 سيڪڙو) شامل آهن. قومي آباديءَ جو 2 سيڪڙو غير مايا مقامي ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جو 1.8 سيڪڙو زنڪا ۽ 0.1 سيڪڙو گاريفونا آهي.<ref name="ReferenceA"/> تنهن هوندي بہ مقامي ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن موجب مقامي آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |title=Guatemala Minority Rights Group International, State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala, 24 September 2013 |date=24 September 2013 |website=refworld |publisher=[[اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ]] |access-date=15 August 2021 |archive-date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915150023/https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |url-status=live }}</ref> [[File:Guatemala ethnie maya 2018.png|thumb|left|ميونسپلٽيءَ موجب پاڻ کي مايا سڃاڻيندڙ ماڻهن جو سيڪڙو (2018ع)]] يورپي نسل جا [[اڇا ماڻهو|اڇا گوئٽي مالا واسي]]، جن کي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] پڻ چيو وڃي ٿو، گوئٽي مالا جي آدمشماري ۾ لادينو ماڻهن کان الڳ شمار نٿا ڪيا وڃن.<ref name="ReferenceA"/> انهن مان گهڻا جرمن ۽ هسپانوي آبادڪارن جا نسل آهن، جڏهن تہ ٻين جا ابا ڏاڏا اطالوي، برطانوي، فرانسيسي، سوئس، بيلجيائي، ڊچ، روسي ۽ ڊينمارڪي هئا. گوئٽي مالا ۾ ڪرسمس ٽري جي روايت آڻڻ جو سهرو جرمن آبادڪارن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905053744/http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|url-status=dead|title=History of the Christmas Tree|archive-date=5 September 2006}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 110,000 ايل سلواڊور واسي پڻ رهن ٿا.{{citation needed|date=September 2025|reason=Is this including temporary refugees? Official census say 36,320 foreigners total}} [[گاريفونا ماڻهو|گاريفونا]]، جيڪي بنيادي طور سينٽ ونسينٽ ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهندڙ ۽ شاديون ڪندڙ آفريقي نسل جي ماڻهن جو اولاد آهن، خاص طور [[لونگسٽن، گوئٽي مالا|لونگسٽن]] ۽ [[پويرتو باريوس]] ۾ رهن ٿا. [[افريقي گوئٽي مالا واسي]] ۽ مخلوط آفريقي نسل جا ماڻهو بنيادي طور ڪيلي جي باغن ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جو اولاد آهن. ملڪ ۾ [[ايشيائي ماڻهو]] پڻ آباد آهن، جن مان گهڻا [[هان چيني|چيني]] نسل جا آهن؛ ان کان سواءِ [[لبناني ماڻهو|لبناني]]، فلسطيني ۽ [[شامي ماڻهو|شامي]] نسل جا، گهڻو ڪري عيسائي، [[عرب ماڻهو]] پڻ رهن ٿا.<ref>Rodríguez, Luisa (29 August 2004) {{cite web |url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330000812/http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-date=30 March 2009 |title=Guatemala como residencia |url-status=dead |access-date=1 June 2016 }}. prensalibre.com.</ref> === ٻوليون === {{Main|گوئٽي مالا جون ٻوليون|گوئٽي مالائي هسپانوي}} {{bar box |title=گوئٽي مالا جون ٻوليون (مادري ٻولي ڳالهائيندڙ)<ref>{{cite report|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_24/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2024.pdf|access-date=2025-05-25|title=El español en el mundo|page=34|lang=es|date=2024|publisher=[[انسٽيٽيوٽو سيروانتيس]]}}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ٻوليون |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]]|darkgreen|75.9}} {{bar percent|[[مايا ٻوليون]]|purple|23.7}} {{bar percent|ٻيون|blue|0.2}} {{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|red|0.1}} {{bar percent|ڪا بہ نه|green|0.1}} }} گوئٽي مالا جي واحد سرڪاري ٻولي [[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]] آهي. اها آباديءَ جي 93 سيڪڙو ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي<ref>{{Cite web|url=https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|title=Mil Milagros|website=www.milmilagros.org|accessdate=19 November 2025}}</ref> ۽ اندازي موجب 75.9 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. ملڪ ۾ 21 [[مايا ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾. ان کان سواءِ ٻه غير مايا مقامي ٻوليون پڻ آهن: [[زنڪا ٻولي|زنڪا]]، جيڪا ملڪ جي مقامي ٻولي آهي، ۽ [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]]، جيڪا [[آراواڪ ٻوليون|آراواڪ]] ٻولي آهي ۽ ڪيريبين سامونڊي ڪناري تي ڳالهائي وڃي ٿي. 2003ع جي ٻولين واري قانون موجب انهن ٻولين کي قومي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Decreto19-2003">{{cite web |access-date=10 June 2007 |url=http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |title=Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003 |language=es |publisher=El Congreso de la República de Guatemala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235237/http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |archive-date=27 September 2007 }}</ref> === مقامي ماڻهن جو سماجي انضمام ۽ ٻه لساني تعليم === {{main|گوئٽي مالا ۾ بين الثقافتي ٻه لساني تعليم}} 20هين صديءَ دوران [[مايا ٻوليون|مايا ٻولين]] کي گوئٽي مالا جي سماج ۽ تعليمي نظام ۾ شامل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي اڳڀرايون ٿيون. سياسي سببن مان شروع ٿيل انهن عملن ڪجهه مايا ٻولين جي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ ٻه لساني تعليم کي اڳتي وڌايو. [[File:Idiomasmap Guatemala.svg|thumb|گوئٽي مالا جو لساني نقشو؛ ”ڪاستيليائي“ علائقا هسپانوي ٻوليءَ وارن علائقن جي نمائندگي ڪن ٿا.]] 1945ع ۾ گوئٽي مالا جي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ قومي ادارو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد مايا ٻارن کي هسپانوي بدران سندن مادري ٻوليءَ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، جيئن بعد ۾ کين هسپانوي ٻوليءَ واري سماج ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. پهرين ٻوليءَ ۾ خواندگيءَ جي تعليم، جنهن کي گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، 1952ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌي، جڏهن ڊيلاس، ٽيڪساس ۾ قائم سمر انسٽيٽيوٽ آف لنگئسٽڪس گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ڪئي. ٻن سالن اندر مايا ٻولين ۾ ڪيترائي لکيل ڪم ڇپجي شايع ٿيا ۽ نئين عهدنامي جي ترجمي ۾ پڻ نمايان اڳڀرائي ٿي. ايندڙ سالن ۾ مقامي ماڻهن کي لادينو سماج ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪيون ويون،<ref>Heimberger, Janet L. Language and Ethnicity: Multiple Literacies in Context, Language Education in Guatemala. ''Bilingual Research Journal''. Vol. 30, Issue 1, pp. 65–86, 2006.</ref> جن ۾ مايا شاگردن کي هسپانوي ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ هڪ خاص الفابيٽ جي تياري ۽ ڪيڪچي علائقي ۾ ٻه لساني تعليم شامل هئي. 1965ع ۾ هسپانوي کي گوئٽي مالا جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ کان پوءِ حڪومت ٻه لساني ڪاستيليائيزيشن پروگرام ۽ ريڊيو اسڪولن سميت ڪيترائي پروگرام شروع ڪيا، جن جو مقصد مايا شاگردن جي هسپانوي ڏانهن منتقلي تيز ڪرڻ هو. ٻوليءَ ذريعي مقامي ماڻهن جي سماجي انضمام لاءِ ڪيل انهن ڪوششن، خاص طور نئين الفابيٽ، تعليمي ادارن کي اسڪولن ۾ مايا ٻوليون استعمال ڪرڻ جا وسيلا فراهم ڪيا. جيتوڻيڪ ان سان مايا ٻارن جي سکيا بهتر ٿي، پر رڳو هسپانوي ٻوليءَ واري تعليمي ماحول ۾ سندن سکيا لاءِ ڪجهه مسئلا برقرار رهيا. ان ڪري 1980ع ۾ ٻه لساني تعليم کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو ۽ هڪ تجرباتي پروگرام شروع ٿيو، جنهن تحت ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ ان وقت تائين تعليم ڏني ويندي هئي، جيستائين هو هسپانويءَ ۾ مناسب مهارت حاصل نه ڪن. تجرباتي پروگرام جي شاگردن هسپانويءَ ۾ فقط تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ڀيٽ ۾ بهتر تعليمي نتيجا ڏيکاريا. 1987ع ۾ تجرباتي پروگرام ختم ٿيڻ وقت ٻه لساني تعليم کي گوئٽي مالا ۾ باضابطه حيثيت ڏني وئي. === مذهب === {{Main|گوئٽي مالا ۾ مذهب}} [[File:Guatemala City 3. catedral.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر جو گرجاگهر|ميٽروپوليٽن گرجاگهر]]، گوئٽي مالا شهر]] [[عيسائيت]] گوئٽي مالا جي سماج تي مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي لحاظ کان گهرو اثر رکي ٿي. ملڪ تي ڪنهن وقت [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] جو غلبو هو، جنهن کي هسپانوي نوآبادياتي دور ۾ متعارف ڪرايو ويو، پر هاڻي هتي مختلف عيسائي فرقن جو اثر موجود آهي. 2001ع کان 2012ع تائين ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب 55 سيڪڙو مان گهٽجي 47.9 سيڪڙو ٿيو.<ref>CID Gallup November 2001, September 2012</ref> ساڳئي عرصي دوران [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آبادي 30 سيڪڙو مان وڌي 38.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ ماڻهن جو تناسب 12.7 سيڪڙو مان گهٽجي 11.6 سيڪڙو ٿيو. باقي آبادي، جنهن ۾ [[گوئٽي مالا ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس|مورمن]]، [[گوئٽي مالا جا يهودي|يهودي]]، [[گوئٽي مالا ۾ اسلام|مسلمان]] ۽ [[ٻڌ مت|ٻڌ ڌرم جا پيروڪار]] شامل هئا، مجموعي آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.ranchocolibri.net/prolades/cra/regions/cam/gte/guate_polls_1990-2018.pdf|title=Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018 |first1=Clifton L. |last1=Holland |via=Rancho Colibri |website=Prolades.com|access-date=9 April 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082428/http://www.prolades.com/cra/regions/cam/gte/guat_polls_1990-2012.pdf|url-status=live}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان، ۽ خاص طور گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، گوئٽي مالا ۾ مشنري سرگرمين جي واڌ سبب پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور [[انجيلي عيسائيت|انجيلي]] ۽ [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] فرقن، تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. پروٽيسٽنٽ عيسائيت هاڻي گوئٽي مالا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي، جنهن سان 45.7 سيڪڙو آبادي وابسته ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="cia" /> گوئٽي مالا کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ انجيلي عيسائي اثر رکندڙ ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref>{{cite web |last1=Shellnutt |first1=Kate |url-access=subscription |title=Blessed Through Israel: How Guatemala's Evangelicals Inspired Its Embassy Move |url=https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |website=Christianity Today |date=17 May 2018 |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151117/https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |url-status=live }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ غير رجسٽرڊ گرجاگهر پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America |url=https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |date=7 March 2016 |website=Evangelical Focus |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151114/https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |url-status=live }}</ref> ان لحاظ کان برازيل ۽ [[هونڊوراس ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|هونڊوراس]] جو تناسب پڻ ان جي ويجهو يا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Evangélicos podem desbancar católicos no Brasil em pouco mais de uma década |trans-title=Evangelicals can beat Catholics in Brazil in just over a decade |first1=Anna Virginia |last1=Balloussier |url=https://www1.folha.uol.com.br/poder/2020/01/evangelicos-podem-desbancar-catolicos-no-brasil-em-pouco-mais-de-uma-decada.shtml |website=Folha de S.Paulo |date=14 January 2020 |access-date=8 January 2022}}</ref> اها واڌ خاص طور نسلي مايا آباديءَ ۾ نمايان رهي آهي، ۽ گوئٽي مالا جي نيشنل انجيلي پريسبيٽيرين چرچ جون مقامي ٻولين ۾ 11 پريسبيٽريون آهن. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جي رڪنن جو انگ 1984ع ۾ 40,000 مان وڌي 1998ع ۾ 164,000 ٿيو ۽ ان کان پوءِ پڻ وڌندو رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |title=List of Temples |publisher=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=1 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101081317/https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |title=Quetzaltenango Guatemala Temple |publisher=Temples of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190325/https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |url-status=live }}</ref> [[File:San andres xecul church 2009.JPG|thumb|[[سان اندريس شيڪول]] ۾ هڪ نوآبادياتي دور جو گرجاگهر]] گوئٽي مالا ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] جي واڌ پڻ نمايان رهي آهي، ۽ ڪجهه ذريعن موجب گذريل پنجن سالن دوران لکين ماڻهن آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي.<ref name=EOC3>{{cite web |last1=Jackson |first1=Fr. Peter |title=150,000 Converts in Guatemala |work=Interview Transcript |publisher=Ancient Faith Radio |date=13 September 2013 |url=http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013125640/http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |archive-date=13 October 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Catholic Church of Guatemala |publisher=Orthodox Metropolis of Mexico |year=2013 |url=http://www.goarchmexico.org/news_121231_4.html |access-date=23 May 2014 |ref=none |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140507094816/http://www.goarchmexico.org/guatemala.html |archive-date=7 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Brandow |first1=Jesse |title=Seminarian Witnesses "Explosion" of Orthodox Christianity in Guatemala |publisher=St. Vladimir's Orthodox Theological Seminary |date=27 August 2012 |url=http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829214257/http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |archive-date=29 August 2012 |url-status=live}}</ref>{{Better source needed|reason=Current sources are only orthodox websites|date=October 2015}} ڪجهه دعوائن موجب ملڪ ۾ اولهندي اڌ گول جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس پيروڪارن جو تناسب تمام گهڻو آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} روايتي [[مايا مذهب]] [[ثقافتي هم آهنگي]] جي عمل ذريعي اڃا تائين موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه روايتي عمل ڪيٿولڪ عقيدي سان موافق هجڻ جي صورت ۾ ڪيٿولڪ رسمن ۽ عبادتن ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>[http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%E2%80%99inculturazione/ From Guatemala: the focolare, a school of inculturation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814111329/http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%e2%80%99inculturazione/ |date=14 August 2011 }}. Focolare. 28 July 2011. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref>Duffey, Michael K [http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 Guatemalan Catholics and Mayas: The Future of Dialogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618072213/http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 |date=18 June 2012 }}</ref> امن معاهدن تحت قائم ڪيل ثقافتي تحفظن جي نتيجي ۾ مقامي مذهبي رسمن ۾ واڌ آئي آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} حڪومت مايا جي هر آثار قديمه واري ماڳ تي روايتي مذهبي رسمون ادا ڪرڻ لاءِ قربان گاهون مهيا ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي. === اميگريشن === {{main|گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن}} نوآبادياتي دور ۾ گوئٽي مالا ۾ آباد ٿيڻ لاءِ پرڏيهي ماڻهو تقريباً رڳو اسپين مان آيا. 19هين صديءَ جي وچ کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين گوئٽي مالا ۾ يورپ مان اميگريشن جون لهرون آيون،{{clarify|date=June 2015}} جن ۾ خاص طور جرمن شامل هئا. انهن مهاجرن [[آلتا ويراپاز]]، [[زاڪاپا]]، [[ڪويتزالتينانگو]]، [[باخا ويراپاز]] ۽ [[ايزابال کاتو|ايزابال]] ۾ ڪافي ۽ الائچي جا زرعي فارم قائم ڪيا. ان کان گهٽ تعداد ۾ اسپين، فرانس، بيلجيم، انگلينڊ، اٽلي، سويڊن ۽ ٻين يورپي ملڪن مان ماڻهو آيا. گوئٽي مالا ڏانهن ايندڙ ڪيترائي يورپي مهاجر سياستدان، پناهگير ۽ واپاري هئا، جڏهن تہ ڪيترائي خاندان مستقل آباد ٿيڻ جي مقصد سان آيا. 1950ع تائين، [[ڪوسٽا ريڪا]] کان پوءِ گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مهاجر قبول ڪندڙ ملڪ هو، ۽ اڄ به ملڪ ۾ مهاجر اچن ٿا.{{clarify|date=June 2015}} 1890ع واري ڏهاڪي کان اوڀر ايشيا مان پڻ اميگريشن ٿيندي رهي آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[يهودي]] مهاجرن جي اچڻ سان پرڏيهي ڄاول آباديءَ ۾ پڻ واڌ ٿي.{{Citation needed|date=March 2022}} 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران لاطيني آمريڪي ملڪن، خاص طور ميڪسيڪو، ڪيوبا ۽ ارجنٽينا کان گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن وڌي، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا مهاجر آمريڪا ڏانهن پنهنجي آخري منزل تي وڃڻ کان اڳ رڳو عارضي طور گوئٽي مالا ۾ رهيا.{{citation needed|date=November 2018}} هن وقت گوئٽي مالا ۾ مهاجرن جا سڀ کان وڏا گروهه پاڙيسري ايل سلواڊور ۽ ميڪسيڪو مان آهن. {| class="sortable wikitable" |- | '''گوئٽي مالا ۾ پرڏيهي ڄاول رهواسي''' || '''سال''' |- ! اصل ملڪ || 2019ع |- | {{SLV}} || align=right| 19,704 |- | {{MEX}} || align=right| 18,003 |- | {{USA}} || align=right| 8,871 |- | {{NIC}} || align=right| 8,787 |- | {{HND}} || align=right| 8,608 |- | {{KOR}} || align=right| 1,833 |- | {{ESP}} || align=right| 1,354 |- | {{CRI}} || align=right| 1,192 |- | {{COL}} || align=right| 1,186 |- | {{BLZ}} || align=right| 904 |- | '''ڪل''' || align=right|'''80,421''' |- | colspan="5" |<small>ذريعو: ڊيٽوس ميڪرو.<ref>{{cite web |url=https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |title=Guatemala-Inmigración 2019 |language=es |website=Datosmacro |access-date=18 May 2022 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053436/https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |url-status=live }}</ref></small> |} === تعليم === {{Main|گوئٽي مالا ۾ تعليم}} [[File:Recursos Educativos.jpg|thumb|[[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] جي لائبريري؛ هي آمريڪي کنڊن ۾ قائم ٿيندڙ چوٿين يونيورسٽي هئي]] گوئٽي مالا ۾ تعليم جو وڏو حصو سرڪاري طور مهيا ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي مالي مدد ۽ نگراني مرڪزي حڪومت ڪري ٿي. [[گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت|تعليم واري وزارت]] قومي تعليمي پاليسي ۽ نصاب جي جوڙجڪ، نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي، جنهن ۾ [[پرائمري تعليم]]، ان کان پوءِ [[ثانوي تعليم]] ۽ فني تربيت جي سطح مطابق [[اعليٰ تعليم]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> تعليم جو مکيه ذريعو هسپانوي ٻولي آهي. جن علائقن ۾ مقامي آبادي اڪثريت ۾ آهي، اتي [[گوئٽي مالا جون ٻوليون|مقامي آمريڪي ٻولين]] ۾ ٻه لساني تعليم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[گوئٽي مالا جي يونيورسٽين جي فهرست|15 يونيورسٽيون]] آهن، جن مان هڪ سرڪاري ۽ 14 نجي آهن. 1676ع ۾ قائم ٿيل [[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] گوئٽي مالا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ آمريڪي کنڊن جي چوٿين پراڻي يونيورسٽي آهي.<ref>{{Cite web |date=29 January 2022 |title=Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala |url=https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |access-date=4 February 2024 |language=es |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204225057/https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |url-status=live }}</ref> 2023ع ۾ گوئٽي مالا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 3.2 سيڪڙو تعليم تي خرچ ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=4 February 2024 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}</ref> [[گوئٽي مالا جا نوجوان|نوجوانن جي تعليمي شرڪت]]، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۽ مقامي برادرين ۾، هڪ مستقل چئلينج رهي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|title=Development + Cooperation: Guatemala's Social Problems - "Free - but still too expensive"|date=20 February 2016 |publisher=Development + Cooperation: D+C|access-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106210451/https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|archive-date=6 January 2019|url-status=live}}</ref> ٻهراڙيءَ جي استادن لاءِ مناسب تربيت جي کوٽ ملڪ ۾ خواندگيءَ جي گهٽ شرح جي اهم سببن مان هڪ آهي. تعليم ۾ اڳڀرائيءَ جي نتيجي ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 2012ع ۾ 74.5 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ 82.1 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>[http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 Education (all levels) profile&nbsp;– Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112213255/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 |date=12 January 2012 }}. UNESCO Institute for Statistics. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref name="cia" /> چائلڊ ايڊ، پيوبلو آ پيوبلو ۽ ڪامن هوپ جهڙيون تنظيمون، جيڪي مرڪزي جابلو علائقي جي برادرين ۾ استادن کي تربيت ڏين ٿيون، ٻارن جي تعليمي نتيجن کي بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون رهيون آهن. === صحت === {{Main|گوئٽي مالا ۾ صحت}} 2003ع ۾ گوئٽي مالا جا صحت جا نتيجا لاطيني آمريڪا جي ڪمزور ترين نتيجن مان هئا؛ ملڪ ۾ ٻارن جي موت جي شرح خطي جي بلند ترين شرحن مان هڪ ۽ ڄمڻ وقت متوقع عمر گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |title=Health and poverty in Guatemala, Volume 1 |last1=Gragnolati |first1=Michele |last2=Marini |first2=Alessandra |date=2003 |work=Poverty and Inequality |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714112129/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 60 لک ماڻهن لاءِ 16,000 ڊاڪٽر موجود هئا، جنهن سان گوئٽي مالا ۾ ڊاڪٽرن ۽ آباديءَ جو تناسب [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل شرح جو لڳ ڀڳ اڌ هو.<ref>{{cite web |title=The Healthcare System in Guatemala |website=Naraneta crossing |date=27 September 2012 |url=http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715011133/http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-date=15 July 2014 }}</ref> [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] جي خاتمي کان پوءِ صحت واري وزارت ٻهراڙيءَ جي 54 سيڪڙو آباديءَ تائين صحت جون خدمتون وڌايون.<ref name="www-wds.worldbank.org">{{citation |series=Universal Health Coverage Studies Series (UNICO) |issue=UNICO Studies Series No. 19 |first=Christine Lao |last=Pena |title=Improving Access to Health Care Services through the Expansion of Coverage Program (PEC): The Case of Guatemala |date=2013 |location=Washington, D.C. |page=7 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125903/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-date=14 July 2014 }}</ref> مختلف سياسي حڪومتن طرفان صحت جي شعبي کي مختلف سطح جي حمايت ملي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدمتن کي نجي يا سرڪاري ادارن ذريعي فراهم ڪرڻ ۽ انهن لاءِ گهربل مالي وسيلن جي مقدار بابت پاليسين ۾ اختلاف رهيا آهن.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2013ع ۾ صحت واري وزارت وٽ پنهنجي پروگرامن جي نگراني يا جائزي لاءِ ڪافي مالي وسيلا موجود نه هئا.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2014ع ۾ سرڪاري ۽ نجي ٻنهي شعبن سميت صحت تي مجموعي خرچ، مجموعي ملڪي پيداوار جي 6.4 کان 7.3 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |title=Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525225147/http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |archive-date=25 May 2014}}</ref><ref name="who.int">{{cite web |title=Countries: Guatemala |date=2012 |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113118/http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ في ماڻهو صحت تي سراسري ساليانو خرچ رڳو 368 آمريڪي ڊالر هو.<ref name="who.int" /> گوئٽي مالا جا مريض صحت جي نظام سان رابطو ڪرڻ وقت مقامي روايتي علاج يا جديد مغربي طب مان چونڊ ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Walter Randolph |last1=Adams |first2=John P. |last2=Hawkins |title=Health Care in Maya Guatemala: Confronting Medical Pluralism in a Developing Country |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |date=2007 |pages=4–10}}</ref> 2024ع جي [[عالمي بک اشاريي]] ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان گوئٽي مالا 81هين نمبر تي هو. گوئٽي مالا جو عالمي بک اشاريي وارو اسڪور 18.8 هو، جيڪو بک جي وچولي سطح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=2024-12-18 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}</ref> sa46z93qc7i40kdlmvuczluqmqmjh8d 415271 415270 2026-09-27T22:26:57Z Intisar Ali 8681 415271 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|وچ آمريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه گوئٽي مالا | common_name = گوئٽي مالا | native_name = '''ريپبلڪا ڊي گوئٽي مالا''' | image_flag = Flag of Guatemala.svg | image_coat = Coat of arms of Guatemala.svg | national_motto = {{lang|la|'''لِيبرِه ڪَرېسڪا فېڪُوندو''' (آزاد ۽ ثمرآور وڌو) {{sfn|Banco de Guatemala|1996}}}} (اسپيني)<br />"آزاد ۽ ثمرآور وڌو" | national_anthem = {{Lang|es|[[گوئٽي مالا جو قومي ترانو]]}}{{parabr}}[[File:National anthem of Guatemala, by the U.S. Navy Band.oga|center]] | other_symbol = {{lang|es|[[لا گراناديرا]] (دستي بم اڇليندڙ سپاھي)}}{{parabr}}{{center|[[File:La_Granadera.ogg]]}} | other_symbol_type = مارچ: | image_map = {{switcher|[[File:Guatemala (orthographic projection).svg|frameless]]|[[اولهه اڌ گول]] ۾ مقام|[[File:Un-guatemala.png|frameless]]|گوئٽي مالا ۽ ان جا پاڙيسري ملڪ}} | map_width = 220px | map_caption = | image_map2 = | map_caption2 = | capital = [[گوئٽي مالا شهر]] | coordinates = {{Coord|14|38|N|90|30|W|type:city}} | largest_city = [[گوئٽي مالا شهر]] | official_languages = [[گوئٽي مالائي اسپيني|اسپيني]] | recognized_national_languages = [[مايا ٻوليون|مايا ٻوليون]] | recognized_regional_languages = {{flatlist| * [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]] * [[زنڪا ٻوليون|زنڪا]] (معدوم) }} | ethnic_groups = {{unbulleted list |56.01% [[لاڊينو ماڻهو|لاڊينو]] (مخلوط) |41.66% [[مايا ماڻهو|مايا]] |1.77% [[زنڪا ماڻهو|زنڪا]] |0.19% [[افريقي گوئٽي مالائي|ڪارا]] |0.13% [[گاريفونا]] |0.24% ٻيا }} | ethnic_groups_year = 2018 | ethnic_groups_ref = <ref name="censopoblacion.gt" /> | demonym = {{ubl|[[گوئٽي مالائي ماڻهو|گوئٽي مالائي]]||}} | government_type = وحداني [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[برنارڊو اريوالو]] | leader_title2 = [[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]] | leader_name2 = [[ڪارين هيريرا]] | leader_title3 = [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس جي صدرن جي فهرست|ڪانگريس جو صدر]] | leader_name3 = [[:es:Luis Alberto Contreras Colindres|لوئس ڪونٽريراس]] | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = {{nowrap|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]]}} | sovereignty_type = آزادي | established_event1 = [[اسپيني آمريڪي آزاديءَ جون جنگيون|اسپيني سلطنت]] کان اعلان | established_date1 = 15 سيپٽمبر 1821ع | established_event2 = {{nowrap|[[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] کان اعلان}} | established_date2 = 1 جولاءِ 1823ع | established_event3 = [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] کان اعلان | established_date3 = 17 اپريل 1839ع | established_event4 = {{nowrap|موجوده آئين}} | established_date4 = 17 نومبر 1993ع | area_km2 = 108,889 | area_rank = 105هون | area_sq_mi = 42,042 | percent_water = 0.4 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 18,636,532 | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 70هون | population_density_km2 = 166 | population_density_sq_mi = 430 | population_density_rank = 76هون | GDP_PPP = {{increase}} $278.508 بلين<ref name="IMFWEO.GT">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=258,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=1980&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Guatemala) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2024 |access-date=2 January 2025 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 77هون | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $15,386<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 121هون | GDP_nominal = {{increase}} $120.964 بلين<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_rank = 70هون | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $6,682<ref name="IMFWEO.GT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 108هون | Gini = 45.2 | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{Cite web |title=Gini index - Guatemala |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=GT |access-date=2025-06-07 |website=World Bank Open Data}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.662 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]}}</ref> | HDI_rank = 137هون | currency = [[گوئٽي مالائي ڪيتزال|ڪيتزال]] | currency_code = GTQ | time_zone = [[مرڪزي وقت وارو علائقو|مرڪزي معياري وقت]] | utc_offset = −6 | date_format = dd/mm/yyyy | drives_on = ساڄي | calling_code = [[گوئٽي مالا ۾ ٽيليفون نمبر|+502]] | cctld = [[.gt]] | religion_year = 2023 | religion_ref = <ref>{{Cite CIA World Factbook|country=Guatemala|access-date=2026-01-03|year=2023}}</ref> | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} *88.1% [[عيسائيت]] **45.7% [[پروٽيسٽنٽ ازم]] **42.4% [[گوئٽي مالا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] {{Tree list/end}} |11% [[لاطيني آمريڪا ۾ لادينيت|ڪو به مذهب نه]] |0.9% ٻيا }} }} <!-- بنيادي ڄاڻ --> '''گوئٽي مالا'''،{{efn|انگريزي: {{IPAc-en|audio=En-us-Guatemala.ogg|ˌ|ɡ|w|ɑː|t|ə|ˈ|m|ɑː|l|ə}} {{respell|GWAH|tə|MAH|lə}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{IPA|es|ɡwateˈmala|lang|LL-Q1321 (spa)-Enohecruzl79-Guatemala.wav}}<br/>&nbsp;&nbsp;&nbsp;{{langx|kek|Watemaal}}؛ [[ڪاڪچيڪيل ٻولي|ڪاڪچيڪيل]] ۽ {{langx|quc|Iximulew}}؛ {{langx|mam|Twitz Paxil}}}} سرڪاري طور '''جمهوريه گوئٽي مالا'''،{{efn|{{Langx|es|República de Guatemala|link=no}} {{IPA|es|reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala|}}}} اتر [[وچ آمريڪا]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. ان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[ميڪسيڪو]]، اتر اوڀر ۾ ([[بيلز-گوئٽي مالا علائقائي تڪرار|سرحدي ويجهڙائي واري علائقي]] ۾) [[بيلز]]، اوڀر ۾ [[هنڊوراس]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايل سلواڊور]] واقع آهن. ان جي ڏکڻ ۾ [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[هنڊوراس نار]] واقع آهي. <!-- تاريخ --> موجوده گوئٽي مالا جو علائقو [[مايا تهذيب]] جي مرڪزي علائقن مان هڪ هو، جيڪا [[ميسوآمريڪا]] جي وڏي حصي تائين پکڙيل هئي. 16هين صديءَ ۾ هن علائقي جي اڪثر حصي کي [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|اسپينين فتح ڪيو]] ۽ [[نيو اسپين]] جي [[وائسراءِ واري رياست]] جو حصو قرار ڏنو. گوئٽي مالا 1821ع ۾ اسپين ۽ ميڪسيڪو کان آزادي حاصل ڪئي. 1823ع کان 1841ع تائين اهو [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] جو حصو رهيو. 19هين صديءَ جي پوئين اڌ دوران گوئٽي مالا سياسي عدم استحڪام ۽ گهرو تڪرارن جو شڪار رهيو. 20هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ تي [[آمريڪا]] جي حمايت يافته آمرن جو سلسلو حڪمران رهيو. 1944ع ۾ آمر حڪمران [[خورخي اوبيڪو]] کي جمهوريت پسند فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن سان [[گوئٽي مالائي انقلاب|هڪ ڏهاڪي تي پکڙيل انقلاب]] شروع ٿيو ۽ سماجي ۽ معاشي سڌارا عمل ۾ آيا. 1954ع ۾ [[1954ع جي گوئٽي مالائي بغاوت|آمريڪا جي حمايت يافته فوجي بغاوت]] انقلاب جو خاتمو آندو ۽ آمريت قائم ڪئي.{{sfn|Blakeley|2009|p=[https://books.google.com/books?id=rft8AgAAQBAJ&pg=PA92 92]}}<ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|authorlink=Vincent Bevins |title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher=[[PublicAffairs]]|pages=225–228|isbn=978-1541742406}}</ref> 1960ع کان 1996ع تائين گوئٽي مالا [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|هڪ خوني گهرو ويڙهه]] جو شڪار رهيو، جيڪا آمريڪا جي حمايت يافته حڪومت ۽ سوويت يونين/ڪيوبا جي حمايت يافته [[کاٻي ڌر|کاٻي ڌر جي]] ڪميونسٽ باغين وچ ۾ وڙهي وئي. ان دوران گوئٽي مالائي فوج طرفان مايا آباديءَ خلاف [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشيءَ وارا قتل عام]] پڻ ڪيا ويا.{{sfn|Cooper|2008|p=171}}{{sfn|Solano|2012|pp=3–15}}{{sfn|Navarro|1999}} [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي وچ ۾ پوڻ سان امن معاهدو طئي ٿيو، جنهن کان پوءِ معاشي واڌ ۽ لڳاتار جمهوري چونڊن جو دور شروع ٿيو. <!-- حياتيات، معيشت وغيره --> گوئٽي مالا ۾ حياتياتي لحاظ کان اهم ۽ منفرد ماحولياتي نظامن جي گهڻائي موجود آهي، جن ۾ ڪيترائي مقامي نوع شامل آهن. اها حياتياتي دولت ميسوآمريڪا کي [[حياتياتي تنوع جو گرم علائقو]] قرار ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Biodiversity Hotspots |url=https://www.conservation.org/learning/biodiversity-hotspots |website=Conservation International |access-date=18 August 2026}}</ref> برآمدي شين جي دولت باوجود، ملڪ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي جي آبادي (4.6 ملين ماڻهو) [[غذائي عدم تحفظ]] کي منهن ڏئي ٿي؛ ٻين وڏن مسئلن ۾ غربت، ڏوهن، بدعنواني، منشيات جي اسمگلنگ ۽ گهرو عدم استحڪام شامل آهن. <!-- آبادي وغيره --> تقريباً {{million|{{UN_Population|Guatemala}}|1}} جي اندازي واري آبادي سان،{{UN_Population|ref}} گوئٽي مالا [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ، [[اتر آمريڪا]] جو چوٿون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ ۽ [[آمريڪائون|آمريڪائن]] جو 11هون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر، [[گوئٽي مالا شهر]]، [[وچ آمريڪا جي وڏن شهرن جي فهرست|وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر]] آهي، جڏهن تہ [[گوئٽي مالا شهر ميٽروپوليٽن علائقو|ان جو ميٽروپوليٽن علائقو]] وچ آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ بڻياد == "گوئٽي مالا" نالو [[ناهواتل ٻولي|ناهواتل]] لفظ ''Cuauhtēmallān'' مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ "گهڻن وڻن جي جاءِ" آهي. اهو لفظ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] ٻوليءَ جي "گهڻن وڻن" لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ مان نڪتل آهي،{{sfn|Campbell|1997}}{{sfn|Troika study abroad programs|2006}} يا ممڪن آهي تہ وڌيڪ خاص طور تي ڪُواتي/ڪُواتلي وڻ ''[[Eysenhardtia]]'' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي نالو اصل ۾ [[ميشيڪا]] ماڻهن [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] شهر [[اشمچي]] لاءِ استعمال ڪيو هو، پر اسپيني نوآبادياتي دور ۾ ان نالي جو استعمال وڌائي سڄي ملڪ لاءِ ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Carmack|first=Robert M.|year=1981|title=The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom|series=Civilization of the American Indian series, no. 155|location=Norman|publisher=[[University of Oklahoma Press]]|isbn=978-0-8061-1546-7|oclc=6555814|url=https://archive.org/details/quichemayasofuta0000carm}}</ref><ref name=":2">{{cite journal |last1=Metcalfe |first1=Jessica |title=Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala |journal=The University of Western Ontario Journal of Anthropology |date=2005 |volume=13 |issue=1 |pages=61–72 |url=https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |access-date=31 January 2024 |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131001231/https://ojs.lib.uwo.ca/index.php/uwoja/article/download/8851/7045 |url-status=live }}</ref> ملڪ جو سرڪاري نالو '''جمهوريه گوئٽي مالا''' (''República de Guatemala'') آهي، جيڪو 21 مارچ 1847ع جي هڪ فرمان ذريعي اختيار ڪيو ويو. ان کان اڳ، 17 اپريل 1839ع کان ملڪ جو نالو '''رياست گوئٽي مالا''' (''Estado de Guatemala'') هو.<ref>{{Cite book|title=The Republic of Guatemala, 1897|date=1897|location=Washington, DC|publisher=Bureau of American Republics|lccn=02000889|page=2|url=https://www.loc.gov/item/02000889/}}</ref> == تاريخ == {{Main|گوئٽي مالا جي تاريخ}} === ڪولمبس کان اڳ وارو دور === گوئٽي مالا ۾ انساني آباديءَ جا سڀ کان پهريان ثبوت 12,000 ق.م. جا آهن. آثار قديمه جا ثبوت، جهڙوڪ ملڪ جي مختلف حصن مان مليل [[آبسيڊين]] جا [[تير جي نوڪ|تيرن جا نوڪ]]، ظاهر ڪن ٿا تہ هتي انسان شايد 18,000 ق.م. کان ئي موجود هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |title=Ancient Guatemala |publisher=Authentic Maya |author=Mary Esquivel de Villalobos |access-date=29 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523103423/http://www.authenticmaya.com/ancient_guatemala.htm |archive-date=23 May 2007 }}</ref> آثار قديمه مان اهو پڻ ثابت ٿئي ٿو تہ گوئٽي مالا جا شروعاتي رهواسي [[شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ]] هئا. [[مڪئي]] جي پوک 3500 ق.م. تائين ترقي ڪري چڪي هئي.<ref>{{cite web |url=http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090206082017/http://ess.geology.ufl.edu/hodell/ICDP/Leyden.pdf |archive-date=6 February 2009 |publisher=University of Florida |title=Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands |first=Barbara |last=Leyden }}</ref> 6500 ق.م. جا ماڳ [[ڪيچي کاتو|ڪيچي]] علائقي ۾ [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۽ وچئين پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي [[سيپاڪاتي]] ۽ [[اسڪوئنٽلا]] ۾ مليا آهن. آثار قديمه جا ماهر ميسوآمريڪا جي [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ واري]] تاريخ کي اڳ-ڪلاسيڪي دور (2000 ق.م. کان 250ع)، ڪلاسيڪي دور (250ع کان 900ع) ۽ پوئين ڪلاسيڪي دور (900ع کان 1500ع) ۾ ورهائين ٿا.<ref>{{cite web |url=http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |title=Chronological Table of Mesoamerican Archaeology |publisher=Regents of the University of California : Division of Social Sciences |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070406020436/http://weber.ucsd.edu/~dkjordan/arch/mexchron.html |archive-date=6 April 2007 |url-status=live }}</ref> تازو وقت تائين محقق اڳ-ڪلاسيڪي دور کي هڪ تشڪيلي دور سمجهندا هئا، جنهن دوران ماڻهو عام طور تي هارين جي ننڍن ڳوٺن ۾ جهوپڙين اندر رهندا هئا ۽ مستقل عمارتون تمام گهٽ هونديون هيون. ويهين صديءَ جي آخر کان هن تصور کي ان دور جي عظيم الشان اڏاوتن جي دريافتن چئلينج ڪيو آهي، جن ۾ [[ميراڊور طاس]] جا شهر [[ناڪبي]]، شولنال، [[ايل ٽنٽال]]، واڪنا ۽ [[ايل ميراڊور]] شامل آهن. [[File:Tikal mayan ruins 2009.jpg|thumb|upright=1.35|[[ٽيڪال]] جو مايا شهر]] [[ميسوآمريڪا]] جي تهذيب جو ڪلاسيڪي دور [[مايا تهذيب]] جي عروج واري زماني سان ٺهڪي اچي ٿو. هن دور جا بيشمار ماڳ سڄي گوئٽي مالا ۾ موجود آهن، پر انهن جو سڀ کان وڏو مرڪز [[پيٽين طاس|پيٽين]] ۾ آهي. هن دور جون خاصيتون شهري آباديءَ جي واڌ، آزاد شهري رياستن جو ظهور ۽ ٻين ميسوآمريڪي ثقافتن سان لاڳاپا هئا.<ref> {{cite web |url=http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |title=John Pohl's MESOAMERICA: CHRONOLOGY: MESOAMERICAN TIMELINE |access-date=3 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708111303/http://www.famsi.org/research/pohl/chronology.html |archive-date=8 July 2016 |url-status=live }} </ref> اهو دور لڳ ڀڳ 900ع تائين جاري رهيو، جڏهن [[ڪلاسيڪي مايا جو زوال|ڪلاسيڪي مايا تهذيب زوال پذير ٿي وئي]].<ref name="Gill 2000">{{cite book|last=Gill|first=Richardson Benedict|year=2000|title=The Great Maya Droughts|url=https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|publisher=University of New Mexico Press|page=384|isbn=0-8263-2774-5|access-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://books.google.com/books?id=DRt5RnlBTq0C|archive-date=23 January 2016|url-status=live}}</ref> مايا ماڻهن وچئين هيٺاهن علائقن جا ڪيترائي شهر ڇڏي ڏنا يا ڏڪار سبب پيدا ٿيل [[بک|بک ۽ قحط]] دوران مري ويا.<ref name="Gill 2000" /> هن زوال جي سبب بابت اختلاف موجود آهي، پر خشڪ ساليءَ وارو نظريو وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري رهيو آهي، جنهن جي حمايت ڍنڍن جي تري، قديم گلن جي زرداڻن ۽ ٻين ثبوتن مان ٿئي ٿي.<ref name="Gill 2000" /> اهڙي علائقي ۾، جيڪو عام طور موسمي طور خشڪ رهندو هو، ڊگهي عرصي تائين هلندڙ خشڪ سالين جو سلسلو مايا آباديءَ لاءِ تباهه ڪندڙ ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ تہ سندن گهاٽي آباديءَ جو دارومدار باقاعده برساتن تي هو.{{sfn|Foster|2000}} پوئين ڪلاسيڪي دور جي نمائندگي علائقائي بادشاهتن ۽ قومن ڪئي، جن ۾ پيٽين جا [[اٽزا ماڻهو|اٽزا]]، [[ڪووج]]، [[يالائن]] ۽ [[ڪيجاچي]]، جڏهن تہ مٿانهن علائقن جا [[مام ماڻهو|مام]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]]، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]]، [[چاجوما]]، [[تزوتوهيل ماڻهو|تزوتوهيل]]، [[پوڪومچي ماڻهو|پوڪومچي]]، [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ۽ [[چورتي ماڻهو|چورتي]] شامل هئا. انهن جا شهر مايا ثقافت جي ڪيترن ئي پهلوئن کي برقرار رکندا آيا.<ref name=":2" /> مايا تهذيب جون ڪيتريون خاصيتون ٻين ميسوآمريڪي تهذيبن سان هڪجهڙيون هيون، ڇاڪاڻ تہ هن خطي ۾ مختلف قومن وچ ۾ گهڻي رابطي ۽ [[ثقافتي ڦهلاءُ]] جو عمل جاري رهيو. لکڻ، [[ڪتبه نگاري]] ۽ [[مايا ڪئلينڊر|ڪئلينڊر]] جهڙيون ترقيون مايا ماڻهن وٽ شروع نہ ٿيون هيون، پر سندن تهذيب انهن کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني. مايا اثر [[هونڊوراس]]، [[بيليز]]، گوئٽي مالا ۽ اتر [[ايل سلواڊور]] کان وٺي اتر طرف وچئين ميڪسيڪو تائين ڏسي سگهجي ٿو، جيڪو [[ميسوآمريڪا جي جاگرافي#مايا علائقو|مايا علائقي]] کان {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ پري آهي. [[مايا فن]] ۽ اڏاوت ۾ ڪيترائي ٻاهريان اثر پڻ ملن ٿا، جن کي سڌي ٻاهرين فتح بدران واپار ۽ ثقافتي ڏي وٺ جو نتيجو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=":2" /> === اسپيني دور (1519ع–1821ع) === {{See also|گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل|گوئٽي مالا تي اسپيني فتح|پيٽين تي اسپيني فتح}} [[File:Pedro de Alvarado (Tomás Povedano).jpg|thumb|upright|''فاتح'' [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] گوئٽي مالا کي فتح ڪرڻ جي شروعاتي اسپيني مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="Lovell05p58">Lovell 2005, p. 58.</ref>|alt=16هين صديءَ جي شروعاتي لباس ۾ ڏاڙهيءَ واري هڪ شخص جي تصوير، جنهن کي نمايان رف ڪالر ۽ سينگاريل زرھ پهريل آهي، سندس ساڄو هٿ چيلهه تي ۽ کاٻي هٿ ۾ لٺ يا سواريءَ جو چهبڪ آهي.]] [[گوئٽي مالا تي اسپيني فتح]] 16هين صديءَ جي شروعات ۾ شروع ٿي، جنهن جي اڳواڻي فاتح [[پيڊرو ڊي الواراڊو]] ڪئي. کيس [[هرنان ڪورٽيس]] اسپيني اقتدار کي [[وچ آمريڪا]] تائين وڌائڻ لاءِ مقرر ڪيو هو. 1523ع–1524ع ۾ الواراڊو [[گوئٽي مالا جا مٿانهان علائقا|گوئٽي مالا جي مٿانهن علائقن]] ۾ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ شروعات ۾ [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل مايا]] سان اتحاد ڪري سندن مخالف [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي مايا]] کي شڪست ڏني. جلد ئي ڪاڪچيڪيل ۽ اسپينين جا لاڳاپا خراب ٿي ويا، جنهن سبب وڌيڪ ويڙهه ٿي ۽ نيٺ خطي تي اسپيني بالادستي قائم ٿي وئي.<ref>[http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home Lienzo de Quauhquechollan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090724103204/http://www.lienzo.ufm.edu/cms/en/home |date=24 July 2009 }} digital map exhibition on the History of the conquest of Guatemala.</ref> اسپيني حملي سان گڏ تباهه ڪندڙ وبائون، جن ۾ [[چيچڪ]] پڻ شامل هئي، پکڙيون، جن مڪمل فوجي فتح کان اڳ ئي مقامي آباديءَ کي وڏي پيماني تي گهٽائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Lovell |first=W. George |date=2021-12-14 |title="Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810) |url=https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |journal=Storicamente |language=it |volume=17 |doi=10.52056/9788833138732/03 |issn=2282-6033 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250505105248/https://storicamente.org/lovell_smallpox_cuchumatan_highlands_of_guatemala |archive-date=5 May 2025 |doi-access=free |access-date=14 August 2025 |url-status=live }}</ref> 1524ع ۾ اسپينين [[اشمچي]] جي کنڊرن ڀرسان پنهنجو پهريون گاديءَ وارو شهر، ولا ڊي سانتياگو ڊي گوئٽي مالا، قائم ڪيو. اشمچي اڳوڻو [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] گاديءَ جو هنڌ هو. مقامي ماڻهن جي مزاحمت سبب 1527ع ۾ هي آبادي [[سيوداد ويخا|المولونگا وادي]]، موجوده سيوداد ويخا، ڏانهن منتقل ڪئي وئي.<ref>{{Cite magazine |title=Expedition Magazine {{!}} The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché |url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-ancient-cakchiquel-capital-of-iximche/ |access-date=2025-05-07 |magazine=Expedition Magazine |language=en}}</ref> 11 سيپٽمبر 1541ع تي [[آگوا ٻرندڙ جبل]] مان آيل هڪ تباهه ڪندڙ [[لاهار]] [[سيوداد ويخا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ پانچوئي واديءَ ڏانهن منتقل ڪيو ويو، جتي ان جو نالو [[سانتياگو ڊي لوس ڪاباليروس ڊي گوئٽي مالا]] رکيو ويو، جيڪو هاڻي [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] سڏجي ٿو. 1542ع ۾ هن خطي کي باضابطه طور [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] (''Capitanía General de Guatemala'') جي صورت ۾ منظم ڪيو ويو، جيڪا [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو هڪ انتظامي حصو هئي. بعد ۾ ان جو نالو گوئٽي مالا جي بادشاهت رکيو ويو، جيڪا اسپين جو هڪ صوبو هئي ۽ موجوده گوئٽي مالا، [[بيليز]]، [[ايل سلواڊور]]، [[هونڊوراس]]، [[نڪاراگوا]]، [[ڪوسٽا ريڪا]] ۽ [[ميڪسيڪو]] جي رياست [[چياپاس]] تي مشتمل هئي.<ref>{{Cite web |title=Colonization {{!}} ConsuladoDeNicaragua.com |url=https://consuladodenicaragua.com/nicaragua/a-h/colonization-2/ |access-date=2025-05-07 |language=en-US}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |title=HISTORY OF GUATEMALA {{!}} Historyworld |url=https://www.historyworld.net/history/Guatemala/583 |access-date=2025-05-07 |website=www.historyworld.net}}</ref> [[پئسفڪ سمنڊ|پئسفڪ]] سامونڊي ڪناري تي پنهنجي اهم جاگرافيائي هنڌ سبب گوئٽي مالا [[منيلا گيلين]] واپاري نيٽ ورڪ جو حصو بڻجي ويو، جيڪو 1565ع کان 1815ع تائين [[ايشيا]] ۽ [[آمريڪا]] ۾ اسپيني نوآبادين کي پاڻ ۾ ڳنڍيندو هو.<ref name=":5">{{Cite news |title=Manila galleon {{!}} Pacific trade, Spanish colonies, Trade Route {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/Manila-galleon |access-date=2026-06-09 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref> چاندي، چيني مٽيءَ جا ٿانوَ، ريشم ۽ مصالحا جهڙيون شيون [[منيلا]] ۽ [[اڪاپولڪو]] جي وچ ۾ واپار دوران گوئٽي مالا مان گذرنديون هيون.<ref>[https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World Connecting China with the Pacific World By Angela Schottenhammer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210527045556/https://www.academia.edu/44625493/Connecting_China_with_the_Pacific_World |date=27 May 2021 }}(2019) (Page 144–145)</ref><ref name=":5" /> 1773ع ۾ [[1773ع گوئٽي مالا زلزلو|سانتا مارتا زلزلن]] [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ [[گوئٽي مالا شهر|ارميتا وادي]] ۾ موجوده هنڌ ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Antigua Guatemala |url=https://whc.unesco.org/en/list/65/ |access-date=2025-05-07 |website=whc.unesco.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=History, disasters, and resilience: The story of Antigua Guatemala |url=https://blogs.worldbank.org/en/latinamerica/history-disasters-and-resilience-story-antigua-guatemala |access-date=2025-05-07 |website=World Bank Blogs |language=en}}</ref> 1776ع ۾ باضابطه طور قائم ڪيل نئين شهر کي لا نويوا گوئٽي مالا ڊي لا اسونسيون سڏيو ويو، جيڪو اڄوڪو گوئٽي مالا شهر آهي.<ref>{{Cite web |last=Michael |date=2023-07-27 |title=Iximche – Tecpán - Guatemala |url=https://michaelharrison.org.uk/2023/07/iximche-tecpan/ |access-date=2025-05-07 |website=Left side of the road |language=en-GB}}</ref> === آزادي ۽ وچ آمريڪا (1821ع–1847ع) === [[File:Independenciacentroamerica2.jpg|thumb|15 سيپٽمبر 1821ع تي آزاديءَ جي اعلان کان پوءِ [[گوئٽي مالا جا گورا لاطيني آمريڪي|گوئٽي مالا جا گورا ماڻهو]].]] 15 سيپٽمبر 1821ع تي [[گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل]] گوئٽي مالا شهر ۾ ٿيل هڪ عوامي گڏجاڻيءَ دوران اسپين کان پنهنجي آزاديءَ جو باضابطه اعلان ڪيو. اسپين کان آزادي حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪئپٽنسي جنرل [[ميڪسيڪو جي حڪمراني هيٺ وچ آمريڪا|شامل ٿي]] [[اگسٽين ڊي اٽوربيدي]] جي [[پهرين ميڪسيڪي سلطنت]] جو حصو بڻجي وئي.<ref name=":2" /> پهرين ميڪسيڪي سلطنت جي دور ۾ ميڪسيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي پکيڙ تائين پهتو، جيڪا اتر [[ڪيليفورنيا]] کان وٺي [[وچ آمريڪا]] جي صوبن تائين پکڙيل هئي؛ [[پاناما]] ان ۾ شامل نہ هو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان وقت [[گران ڪولمبيا]] جو حصو هو. وچ آمريڪي صوبن شروعات ۾ ميڪسيڪي سلطنت ۾ شامل ٿيڻ جي منظوري نہ ڏني هئي، پر آزاديءَ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ سلطنت ۾ شامل ٿي ويا. نوآبادياتي دور ۾ هي خطو باضابطه طور [[نئون اسپين|نئين اسپين جي وائسراءِ حڪومت]] جو حصو هو، پر عملي طور ان جو انتظام ميڪسيڪو کان الڳ ڪيو ويندو هو. گوئٽي مالا 1825ع تائين پنهنجو الڳ جهنڊو نہ ٺاهيو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.guatemalago.com/en/home/flag |title=Flag |publisher=Guatemala Go |access-date=22 September 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926191709/http://www.guatemalago.com/en/home/flag |archive-date=26 September 2013 }}</ref> 1838ع ۾ هونڊوراس جي اڳواڻ [[فرانسسڪو مورازان]] ۽ گوئٽي مالا جي [[خوسي فرانسسڪو بارونڊيا]] جي لبرل فوجن گوئٽي مالا تي حملو ڪري سان سور تائين پيش قدمي ڪئي، جتي هنن [[رافائيل ڪريرا]] جي سهري چُوا الواريز کي قتل ڪيو. ڪريرا ان وقت هڪ فوجي اڳواڻ هو ۽ اڳتي هلي گوئٽي مالا جو پهريون صدر بڻيو. لبرل فوجن گوئٽي مالا جي [[ڪائوڊيلو]] جي حامين کي خبردار ڪرڻ لاءِ الواريز جو سر نيزي تي چاڙهي ڇڏيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=84–85}} ڪريرا ۽ سندس زال پيٽرونا، جيڪي حملي جي خبر ٻڌندي ئي مورازان سان مقابلي لاءِ روانا ٿيا هئا ۽ [[ماتاڪيسڪوئنٽلا]] ۾ موجود هئا، قسم کنيو تہ هو مورازان کي مرڻ کان پوءِ به ڪڏهن معاف نہ ڪندا؛ سندن خيال ۾ جيڪو شخص پنهنجي ڪٽنب جي ماڻهن جو پلاند نہ وٺي، تنهن جو احترام ڪرڻ ممڪن نہ هو.{{sfn|González Davison|2008|p=85}} ڪريرا ڪيترن ئي موڪليل ايلچين سان ملڻ کان انڪار ڪيو، خاص طور بارونڊيا سان، جنهن کي هو ٿڌي رت سان قتل ڪرڻ نہ پئي چاهيو. ان کان پوءِ مورازان ساڙيل زمين واري جنگي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جنهن تحت رستي ۾ ايندڙ ڳوٺ تباهه ڪيا ۽ انهن جا وسيلا کسي ورتا. نتيجي ۾ ڪريرا جون فوجون جبلن ۾ لڪڻ تي مجبور ٿي ويون.{{sfn|González Davison|2008|p=86}} ڪريرا کي مڪمل طور شڪست کاڌل سمجهي مورازان ۽ بارونڊيا [[گوئٽي مالا شهر]] ڏانهن وڌيا، جتي رياستي گورنر پيڊرو والينزويلا ۽ قدامت پسند [[ايسينينا خاندان]] جي ميمبرن سندن نجات ڏيندڙن وانگر آجيان ڪئي. ايسينينا خاندان لبرل بٽالين مان هڪ جي مالي مدد ڪرڻ جي آڇ ڪئي، جڏهن تہ والينزويلا ۽ بارونڊيا مورازان کي سندس مالي مسئلا حل ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جا گهربل وسيلا مهيا ڪيا.{{sfn|González Davison|2008|p=87}} ٻنهي ڌرين جي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] ماڻهن صبح تائين جشن ملهايو تہ نيٺ کين مورازان جهڙو ڪريولو ڪائوڊيلو مليو آهي، جيڪو هارين جي بغاوت کي دٻائي سگهي ٿو.{{sfn|González Davison|2008|p=88}} [[File:Federal Republic of Central America (orthographic projection).svg|thumb|[[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه]] (1823ع–1838ع)، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ گوئٽي مالا شهر هو]] مورازان حاصل ڪيل وسيلن کي لوس آلتوس جي مدد لاءِ استعمال ڪيو ۽ پوءِ والينزويلا جي جاءِ تي ايسينينا خاندان جي [[ماريانو ريويرا پاز]] کي مقرر ڪيو، جيتوڻيڪ هن 1829ع ۾ ضبط ڪيل ملڪيتون ان خاندان کي واپس نہ ڪيون. ان جي جواب ۾ [[خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول]] ٿوري عرصي کان پوءِ [[سان سلواڊور]] ۾ [[وچ آمريڪي وفاق]] کي ٽوڙڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جنهن سبب مورازان کي پنهنجي وفاقي اختيار لاءِ وڙهڻ خاطر ايل سلواڊور واپس وڃڻو پيو. رستي ۾ مورازان اوڀر گوئٽي مالا ۾ ڪريرا جي مدد ڪرڻ جي سزا طور جبر وڌايو.{{sfn|González Davison|2008|p=89}} مورازان جي ايل سلواڊور وڃڻ جي خبر پوڻ کان پوءِ ڪريرا پنهنجي بچيل ننڍڙي فوج سان [[سلاما]] تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين ۽ جنگ ۾ سندس ڀاءُ لاوريانو مارجي ويو. رڳو چند ماڻهن سان هو سخت زخمي حالت ۾ [[ساناراتي]] ڀڄي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|pp=91–92}} ڪجهه صحتياب ٿيڻ کان پوءِ هن [[خوتياپا]] ۾ هڪ فوجي دستي تي حملو ڪري ٿورو مال غنيمت حاصل ڪيو، جيڪو ساڻس گڏ رضاڪارن ۾ ورهايائين. ان کان پوءِ هن گوئٽي مالا شهر ڀرسان [[پيٽاپا]] تي حملي جي تياري ڪئي، جتي هو وڏي جاني نقصان باوجود ڪامياب ٿيو.{{sfn|González Davison|2008|p=92}} سيپٽمبر 1839ع ۾ ڪريرا گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر تي حملي جي ڪوشش ڪئي، پر لبرل جنرل [[ڪارلوس سالازار ڪاسترو]] کيس [[ولا نويوا، گوئٽي مالا|ولا نويوا]] جي ميدانن ۾ شڪست ڏني ۽ ڪريرا کي پوئتي هٽڻو پيو.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} [[ڪويتزالٽينانگو]] تي قبضي جي ناڪام ڪوشش کان پوءِ ڪريرا گهيري ۾ اچي زخمي ٿي پيو. کيس ميڪسيڪي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻا پيا، جيڪو 1823ع ۾ [[ويسينتي فليسولا]] جي اچڻ کان وٺي ڪويتزالٽينانگو ۾ موجود هو. مورازان وٽ ڪريرا کي گولي هڻائي مارائڻ جو موقعو هو، پر هن ائين نہ ڪيو، ڇاڪاڻ تہ کيس [[ايل سلواڊور]] ۾ [[فرانسسڪو فيريرا]] جي حملن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ گوئٽي مالا جي هارين جي حمايت گهربل هئي. ان جي بدران مورازان ڪريرا کي بنا هٿيارن جي ميتا جي هڪ ننڍڙي قلعي جو انچارج بڻايو. جڏهن فرانسسڪو فيريرا کي خبر پئي تہ مورازان ايل سلواڊور تي حملو ڪرڻ وارو آهي، تڏهن هن ڪريرا کي هٿيار ۽ گولا بارود ڏنو ۽ کيس گوئٽي مالا شهر تي حملو ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو.{{sfn|González Davison|2008|p=96}} ان دوران، ڪريرا ۽ سندس فوجن کي مڪمل طور ختم ڪرڻ جي مسلسل صلاحن باوجود، سالازار ساڻس سفارتي ڳالهين جي ڪوشش ڪئي. هن اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ تہ هو ڪريرا کان نہ ڊڄندو هو ۽ نہ ئي مٿس شڪ ڪندو هو، ولا نويوا جي جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جي گاديءَ واري شهر ۾ قائم ڪيل دفاعي مورچا به هٽرائي ڇڏيا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=20 April}} سالازار جي اعتماد ۽ فيريرا جي ڏنل هٿيارن مان فائدو وٺندي ڪريرا 13 اپريل 1839ع تي اوچتو گوئٽي مالا شهر تي قبضو ڪري ورتو؛ سالازار، [[ماريانو گالويز]] ۽ بارونڊيا ڪريرا جي مليشيا جي اچڻ کان اڳ ئي فرار ٿي ويا. سالازار رات جي لباس ۾ پاڙيسري گهرن جي ڇتين تان ٽپندو پناهه ڳوليندو رهيو،{{sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} ۽ نيٺ هاريءَ جي ويس ۾ سرحد تائين پهچي ويو.{{Sfn|Hernández de León|1959|p=48}}{{sfn|González Davison|2008|pp=122–127}} سالازار جي وڃڻ کان پوءِ ڪريرا ريويرا پاز کي ٻيهر رياست جو سربراهه مقرر ڪيو. 1838ع کان 1840ع جي وچ ۾ [[ڪويتزالٽينانگو]] شهر ۾ [[لوس آلتوس، وچ آمريڪا|عليحدگي پسند تحريڪ]] [[لوس آلتوس (ملڪ)|لوس آلتوس]] نالي هڪ الڳ رياست قائم ڪئي ۽ گوئٽي مالا کان آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. گوئٽي مالا جي لبرل پارٽيءَ جا اهم اڳواڻ ۽ قدامت پسند حڪومت جا لبرل مخالف ايل سلواڊور واري جلاوطني ڇڏي لوس آلتوس منتقل ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس جي لبرلن ريويرا پاز جي قدامت پسند حڪومت تي سخت تنقيد شروع ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} لوس آلتوس اڳوڻي گوئٽي مالا رياست جو مکيه پيداواري ۽ معاشي سرگرمين وارو علائقو هو. لوس آلتوس کان سواءِ قدامت پسند انهن ڪيترن ئي وسيلن کان محروم ٿي ويا، جن گوئٽي مالا کي وچ آمريڪا ۾ بالادستي ڏني هئي.{{sfn|Hernández de León|1959|p=?{{Page needed|date=April 2021}}}} گوئٽي مالا جي حڪومت پرامن حل حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ان کان پوءِ ٻن سالن تائين خوني تڪرار جاري رهيو. 17 اپريل 1839ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي [[وچ آمريڪا جي وفاقي جمهوريه|وچ آمريڪا جي گڏيل صوبن]] کان آزاد قرار ڏنو. 1840ع ۾ بيلجيم، وچ آمريڪا ۾ پنهنجو اثر وڌائڻ جي ڪوشش تحت، ڪريرا جي آزاديءَ واري تحريڪ لاءِ ٻاهرين حمايت جو ذريعو بڻجڻ شروع ڪيو. بيلجيم جي [[ليوپولڊ پهريون، بيلجيم|بادشاهه ليوپولڊ پهرئين]] پاران مقرر ڪيل ''Compagnie belge de colonisation'' (بيلجيم نوآبادياتي ڪمپني) [[سانتو توماس ڊي ڪاستيا]] جي انتظام سنڀاليو،{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} ۽ ناڪام برطانوي [[وچ آمريڪا جي اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپاري ۽ زرعي ڪمپني]] جي جاءِ ورتي.{{sfn|Compagnie Belge de Colonisation|1844}} جيتوڻيڪ اها نوآبادي نيٺ ناڪام ٿي وئي، پر بيلجيم 19هين صديءَ جي وچ تائين ڪريرا جي حمايت جاري رکي، جڏهن تہ برطانيا ڪريرا جو مکيه واپاري ۽ سياسي ڀائيوار رهيو.{{sfn|Woodward|1993|p=498}} رافائيل ڪريرا 1844ع ۾ گوئٽي مالا جو گورنر چونڊيو ويو. === جمهوريه === 21 مارچ 1847ع تي گوئٽي مالا پاڻ کي هڪ آزاد جمهوريه قرار ڏنو ۽ ڪريرا ان جو پهريون صدر بڻيو.<ref name=":6" /> [[File:Guatemala Real 1847 Silver Coin Fonrobert 7236.jpg|thumb|1847ع ۾ آزاد جمهوريه گوئٽي مالا جي اعلان جي ياد ۾ جاري ڪيل سڪو]] ==== ڪريرا جي حڪومت (1847ع–1851ع) ==== صدر طور پنهنجي پهرين دور ۾ ڪريرا ملڪ کي انتهائي قدامت پسنديءَ کان واپس روايتي اعتدال ڏانهن آندو؛ 1848ع ۾، ملڪ ڪيترن ئي مهينن کان افراتفريءَ جو شڪار رهڻ کان پوءِ، لبرل کيس اقتدار تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا.{{sfn|Hernández de León|1930}}{{sfn|Miceli|1974|p=72}} ڪريرا پنهنجي مرضيءَ سان استعيفا ڏني ۽ ميڪسيڪو هليو ويو. نئين لبرل حڪومت ايسينينا خاندان سان اتحاد قائم ڪيو ۽ ترت هڪ قانون منظور ڪيو، جنهن موجب جيڪڏهن ڪريرا گوئٽي مالا جي سرزمين تي واپس آيو تہ کيس موت جي سزا ڏني ويندي.{{sfn|Hernández de León|1930}} [[ڪويتزالٽينانگو]] جي لبرل ڪريولو ماڻهن جي اڳواڻي جنرل [[اگسٽين گوزمان]] ڪري رهيو هو، جنهن شهر تي ان وقت قبضو ڪيو، جڏهن ڪوريخيدور جنرل [[ماريانو پاريڊيس (گوئٽي مالا)|ماريانو پاريڊيس]] کي صدارتي عهدو سنڀالڻ لاءِ [[گوئٽي مالا شهر]] گهرايو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=270}} 26 آگسٽ 1848ع تي هنن اعلان ڪيو تہ لوس آلتوس هڪ ڀيرو ٻيهر آزاد رياست آهي. نئين رياست کي [[ايل سلواڊور]] ۾ [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] جي حڪومت ۽ ويسينتي ۽ سيراپيو ڪروز جي باغي گوريلا فوج جي حمايت حاصل هئي، جيڪي ڪريرا جا سخت دشمن هئا.{{sfn|González Davison|2008|pp=270–271}} عبوري حڪومت جي اڳواڻي خود گوزمان ڪئي، جڏهن تہ فلورينسيو مولينا ۽ پادري فرنانڊو ڊاويلا سندس ڪابينا جا ميمبر هئا.{{sfn|González Davison|2008|p=271}} 5 سيپٽمبر 1848ع تي لوس آلتوس جي ڪريولو ماڻهن فرنانڊو انتونيو مارٽينيز جي اڳواڻيءَ ۾ باضابطه حڪومت چونڊي. ان دوران ڪريرا گوئٽي مالا واپس اچڻ جو فيصلو ڪيو ۽ [[هويهويتينانگو]] ۾ داخل ٿيو، جتي هن مقامي اڳواڻن سان ملاقات ڪري کين چيو تہ ڪاميابي حاصل ڪرڻ لاءِ کين متحد رهڻو پوندو. اڳواڻن ان ڳالهه سان اتفاق ڪيو ۽ آهستي آهستي الڳ الڳ رهندڙ مقامي برادرين ڪريرا جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ نئين مقامي هندستاني سڃاڻپ اختيار ڪرڻ شروع ڪئي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} ان دوران گوئٽي مالا جي اوڀر ۾ [[جالاپا]] وارو علائقو وڌيڪ خطرناڪ ٿيندو ويو؛ اڳوڻي صدر [[ماريانو ريويرا پاز]] ۽ باغي اڳواڻ ويسينتي ڪروز ٻنهي کي 1849ع ۾ ڪوريخيدور جو عهدو حاصل ڪرڻ جي ڪوشش کان پوءِ اتي قتل ڪيو ويو.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا [[هويهويتينانگو]] جي [[چيانٽلا]] پهتو تہ لوس آلتوس جا ٻه ايلچي ساڻس مليا. هنن کيس ٻڌايو تہ سندن سپاهي سندس فوجن سان جنگ نہ ڪندا، ڇاڪاڻ تہ اهڙي جنگ 1840ع وانگر مقامي ماڻهن جي بغاوت جو سبب بڻجي سگهي ٿي؛ سندن ڪريرا کان رڳو اها درخواست هئي تہ هو مقامي ماڻهن کي قابو ۾ رکي.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} پر لوس آلتوس وارن ان ٺاهه تي عمل نہ ڪيو ۽ گوزمان ۽ سندس فوجن جي اڳواڻيءَ ۾ ڪريرا جو پيڇو شروع ڪيو. ڪريرا پنهنجي مقامي اتحادين جي مدد سان لڪي ويو ۽ سندن تحفظ هيٺ رهيو، جڏهن [[ميگوئل گارسيا گرانادوس]] جون فوجون [[گوئٽي مالا شهر]] کان کيس ڳولڻ لاءِ پهتيون.{{sfn|González Davison|2008|p=275}} جڏهن ڪريرا کي خبر پئي تہ آفيسر [[خوسي وڪتور زاوالا]] کي سوچيتيپيڪيز جو ڪوريخيدور مقرر ڪيو ويو آهي، تڏهن هو پنهنجي هڪ سئو [[جڪالٽيڪ ماڻهو|جڪالٽيڪ]] محافظن سان [[جيگوار]]ن سان ڀريل خطرناڪ جهنگ پار ڪري پنهنجي اڳوڻي دوست سان ملڻ ويو. زاوالا نہ رڳو کيس گرفتار نہ ڪيو، پر سندس حڪمن هيٺ ڪم ڪرڻ تي به راضي ٿي ويو. ان سان گوئٽي مالا شهر جي لبرلن ۽ قدامت پسندن ٻنهي ڏانهن واضح پيغام ويو تہ کين يا تہ ڪريرا سان ڳالهيون ڪرڻيون پونديون يا ٻن محاذن—ڪويتزالٽينانگو ۽ جالاپا—تي جنگ ڪرڻي پوندي.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} ڪريرا واپس ڪويتزالٽينانگو واري علائقي ڏانهن ويو، جڏهن تہ زاوالا حڪمت عمليءَ تحت سوچيتيپيڪيز ۾ رهيو.{{sfn|González Davison|2008}} پاريڊيس جي ڪابينا جو هڪ ميمبر ڪريرا سان ملڻ آيو، جنهن کي ڪريرا ٻڌايو تہ مقامي آبادي سندس ڪنٽرول هيٺ آهي ۽ هن پاريڊيس کي يقين ڏياريو تہ هو کين پرامن رکندو.{{sfn|González Davison|2008|p=278}} جڏهن ايلچي گوئٽي مالا شهر واپس پهتو تہ هن صدر کي ڪريرا جون سموريون ڳالهيون ٻڌايون ۽ وڌيڪ چيو تہ مقامي فوجون انتهائي طاقتور هيون.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان [[انٽيگوا، گوئٽي مالا|انٽيگوا]] ويو، جتي هن پاريڊيس جي ايلچين جي هڪ ٻي جماعت سان ملاقات ڪئي؛ هنن اتفاق ڪيو تہ لوس آلتوس ٻيهر گوئٽي مالا ۾ شامل ٿيندو ۽ گوئٽي مالا گوزمان کي سندس دشمن کي شڪست ڏيڻ سان گڏ پئسفڪ سمنڊ تي بندرگاهه تعمير ڪرڻ ۾ مدد ڏيندو.{{sfn|González Davison|2008|p=279}} گوزمان کي هن ڀيري پنهنجي فتح جو پورو يقين هو، پر سندس غيرموجودگيءَ ۾ ڪريرا ۽ سندس مقامي اتحادين ڪويتزالٽينانگو تي قبضو ڪري ورتو، جنهن سان سندس منصوبو ناڪام ٿي ويو. ڪريرا اگناسيو ايريگوئين کي [[ڪوريخيدور (عهدو)|ڪوريخيدور]] مقرر ڪيو ۽ کيس قائل ڪيو تہ علائقي تي ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ کيس ڪيچي، قانجوبال ۽ [[مام ماڻهو|مام]] اڳواڻن سان گڏجي ڪم ڪرڻ گهرجي.{{sfn|González Davison|2008|p=280}} اتان روانو ٿيندي ايريگوئين پنهنجي هڪ دوست کي آهستي چيو: "هاڻي هو واقعي هندستانين جو بادشاهه آهي!"{{sfn|González Davison|2008|p=280}} گوزمان پوءِ جالاپا روانو ٿيو، جتي هن باغين سان ٺاهه ڪيو، جڏهن تہ [[لوئيس باتريس خواروس]] صدر پاريڊيس کي ڪريرا سان معاملو طئي ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو. چند مهينن اندر ڪريرا گوئٽي مالا شهر واپس اچي فوج جو سپهه سالار بڻجي ويو، جنهن کي گهاٽي آباديءَ وارن اولهندي مٿانهن علائقن جي مقامي برادرين جي فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل هئي.{{sfn|Weaver|1999|p=138}} پنهنجي پهرين حڪومتي دور، 1844ع کان 1848ع تائين، هن ملڪ کي حد کان وڌيڪ قدامت پسند نظام کان اعتدال پسند حڪومت ڏانهن آندو ۽ خوان خوسي ڊي ايسينينا اي پينيول ۽ [[پيڊرو ڊي ايسينينا]] جي صلاح سان روم جي چرچ سان لاڳاپا بحال ڪيا، جيڪي 1854ع ۾ توثيق ٿيل [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايا ويا.{{sfn|Calvert|1985|p=36}} ==== ڪريرا جي ٻي حڪومت (1851ع–1865ع) ==== [[File:Carrerayturcios 2014-06-22 09-46.jpg|thumb|upright|1854ع ۾ تاحيات صدر بڻجڻ کان پوءِ [[رافائيل ڪريرا]]]] 1849ع ۾ ڪريرا جي جلاوطنيءَ کان واپسيءَ کان پوءِ ايل سلواڊور جي صدر [[ڊوروٽيو واسڪونسيلوس]] گوئٽي مالا جي لبرلن کي پناهه ڏني، جيڪي مختلف طريقن سان گوئٽي مالا جي حڪومت خلاف سرگرميون ڪندا رهيا. خوسي فرانسسڪو بارونڊيا خاص ان مقصد لاءِ هڪ لبرل اخبار قائم ڪئي. واسڪونسيلوس اوڀر گوئٽي مالا ۾ "لا مونتانيا" نالي هڪ باغي ڌڙي جي حمايت ڪئي ۽ ان کي پئسا ۽ هٿيار فراهم ڪيا. 1850ع جي آخر تائين واسڪونسيلوس گوئٽي مالا خلاف جنگ جي سست اڳڀرائيءَ کان بيزار ٿي ويو ۽ کليل حملي جي رٿابندي ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. اهڙين حالتن ۾ ايل سلواڊور جي سربراهه قدامت پسند گوئٽي مالا حڪومت خلاف مهم شروع ڪئي ۽ [[هونڊوراس]] ۽ [[نڪاراگوا]] کي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني؛ رڳو [[خوان لنڊو]] جي اڳواڻيءَ واري هونڊوراس حڪومت اها دعوت قبول ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1851ع ۾ گوئٽي مالا [[لا اراڊا جي جنگ]] ۾ هونڊوراس ۽ ايل سلواڊور جي اتحادي فوج کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ ڪريرا کي تاحيات "قوم جو اعليٰ ۽ دائمي اڳواڻ" قرار ڏنو ويو ۽ کيس پنهنجو جانشين چونڊڻ جو اختيار پڻ ڏنو ويو. هو 14 اپريل 1865ع تي پنهنجي وفات تائين ان عهدي تي رهيو. جيتوڻيڪ هن قدامت پسند زميندارن کي مطمئن ڪرڻ لاءِ معاشي خوشحاليءَ جو بنياد وجهڻ واسطي ڪجهه قدم کنيا، پر ملڪ اندر فوجي چئلينجن ۽ هونڊوراس، ايل سلواڊور ۽ نڪاراگوا سان ٽن سالن جي جنگ سندس صدارت تي غالب رهي.<ref name=":6" /> ايل سلواڊور جي صدر گيرارڊو باريوس سان سندس دشمني 1863ع ۾ کليل جنگ ۾ تبديل ٿي وئي. [[ڪواتيپيڪ، ڪويتزالٽينانگو|ڪواتيپيڪ]] ۾ گوئٽي مالا جي فوج کي [[ڪواتيپيڪ جي جنگ|سخت شڪست]] آئي، جنهن کان پوءِ جنگبندي ٿي. هونڊوراس ايل سلواڊور سان شامل ٿيو، جڏهن تہ نڪاراگوا ۽ ڪوسٽا ريڪا گوئٽي مالا سان گڏ ٿيا. آخرڪار تڪرار ڪريرا جي حق ۾ ختم ٿيو، جنهن [[سان سلواڊور]] جو گهيرو ڪري ان تي قبضو ڪيو ۽ هونڊوراس ۽ نڪاراگوا تي پنهنجو اثر قائم ڪيو. هو ڪليريڪل پارٽيءَ سان گڏجي ڪم ڪندو رهيو ۽ يورپي حڪومتن سان دوستاڻا لاڳاپا برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪيائين. مرڻ کان اڳ ڪريرا پنهنجي دوست ۽ وفادار سپاهي، آرمي مارشل [[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] کي پنهنجو جانشين نامزد ڪيو.<ref name=":6" /> ==== ويسينتي سيرنا اي سيرنا جي حڪومت (1865ع–1871ع) ==== {{Further|ويسينتي سيرنا اي سيرنا}} [[File:VicenteCerna.jpg|thumb|upright|[[ويسينتي سيرنا اي سيرنا]] 1865ع کان 1871ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو.]] ويسينتي سيرنا اي سيرنا 24 مئي 1865ع کان 29 جون 1871ع تائين [[گوئٽي مالا جو صدر]] رهيو.<ref>{{cite web |url = http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |title = Vicente Cerna |author = prensalibre.com |access-date = 5 September 2014 |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20150106175325/http://www.prensalibre.com/economia/economia_0_718128187.html |archive-date = 6 January 2015 }}</ref> لبرل ليکڪ {{Interlanguage link|الفونسو اينريڪي بارينتوس|es|Alfonso Enrique Barrientos}}{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} مارشل سيرنا جي حڪومت کي هن ريت بيان ڪيو:{{sfn|Barrientos|1948|p=106}} {{blockquote|هڪ قدامت پسند ۽ فرسوده حڪومت، جيڪا خراب نموني منظم ٿيل ۽ ان کان به خراب ارادن واري هئي، ملڪ تي حڪمران هئي ۽ سمورا اختيار ويسينتي سيرنا جي هٿن ۾ مرڪوز هئا. هو هڪ اقتدار پسند فوجي هو، جيڪو جنرل جي عهدي سان مطمئن نہ ٿيو ۽ پاڻ کي آرمي مارشل جي عهدي تي ترقي ڏنائين، جيتوڻيڪ اهڙو عهدو گوئٽي مالا جي فوج ۾ نہ تڏهن موجود هو ۽ نہ هاڻي آهي. مارشل پاڻ کي جمهوريه جو صدر سڏائيندو هو، پر حقيقت ۾ هو مظلوم ۽ سختيءَ جو شڪار ماڻهن جو نگران هو، جيڪي ايترا ڊنل هئا جو انقلاب جي ڌمڪي ڏئي آمر کي اقتدار ڇڏڻ لاءِ چوڻ جي جرئت بہ نہ ڪندا هئا.}} رياست ۽ چرچ عملي طور هڪ وحدت هئا ۽ قدامت پسند حڪومت [[ڪيٿولڪ چرچ]] جي [[باقاعده مذهبي پادري طبقي]] جي طاقت سان مضبوط اتحاد ۾ هئي، جيڪي ان وقت گوئٽي مالا جي سڀ کان وڏن زميندارن مان هئا. چرچ ۽ رياست جي ويجهي تعلق کي [[1854ع جو ڪانڪارڊٽ|1852ع جي ڪانڪارڊٽ]] ذريعي باضابطه بڻايو ويو هو، جيڪو 1871ع ۾ سيرنا جي اقتدار تان هٽڻ تائين قانون طور نافذ رهيو.{{sfn|Aycinena|1854|pp=2–16}} {{Interlanguage link|سيراپيو ڪروز|es|Serapio Cruz}} جهڙا لبرل جنرل پڻ سمجهي چڪا هئا تہ رافائيل ڪريرا جي سياسي ۽ فوجي طاقت کيس عملي طور ناقابل شڪست بڻائي ڇڏيو هو. تنهنڪري اهي جنرل سندس حڪم هيٺ وڙهندا رهيا،{{sfn|Hernández de León|1930}} ۽ ڪريرا جي وفات تائين ڊگهو انتظار ڪيائون، جنهن کان پوءِ نسبتاً نرم سيرنا خلاف بغاوت شروع ڪيائون.{{sfn|González Davison|2008|p=428}} سيرنا جي صدارت دوران لبرل پارٽيءَ جي ميمبرن خلاف ڪارروائي ڪئي وئي ۽ کين جلاوطن ڪيو ويو؛ انهن ۾ اهي ماڻهو پڻ شامل هئا، جن اڳتي هلي 1871ع جي لبرل انقلاب جي شروعات ڪئي.{{sfn|Hernández de León|1930}} 1871ع ۾ واپارين جي تنظيم، ڪونسولاڊو ڊي ڪوميرسيو، پنهنجي خاص عدالتي مراعت وڃائي ويٺي. هن تنظيم جو ان دور جي معيشت ۽ نتيجي طور زمين جي انتظام تي وڏو اثر هو. 1839ع کان 1871ع تائين ڪونسولاڊو حڪومت اندر مسلسل هڪ هٽيءَ واري حيثيت برقرار رکي.<ref>{{Cite book|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|title=Inequality in Latin America: Breaking with History?|last=de Ferranti|first=David|publisher=World Bank|year=2004|location=Washington DC, USA|pages=109–122|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170818104239/http://documents.worldbank.org/curated/en/804741468045832887/pdf/28989.pdf|archive-date=18 August 2017|url-status=live|author-link=David de Ferranti}}</ref> ==== لبرل حڪومتون (1871ع–1898ع) ==== {{Further|1871ع جو لبرل انقلاب}} [[File:Justo Rufino Barrios Auyón.jpg|thumb|upright|لبرل سڌارن جو اڳواڻ [[خوستو روفينو باريوس]]]] گوئٽي مالا جو "لبرل انقلاب" 1871ع ۾ [[خوستو روفينو باريوس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ آيو، جنهن ملڪ کي جديد بڻائڻ، واپار بهتر ڪرڻ ۽ نوان فصل ۽ صنعتي پيداوار متعارف ڪرائڻ لاءِ ڪم ڪيو. هن دور ۾ [[گوئٽي مالا ۾ ڪافي جي پيداوار|ڪافي]] گوئٽي مالا لاءِ هڪ اهم فصل بڻجي وئي.{{sfn|Foster|2000|pp=173–175}} باريوس وچ آمريڪا کي ٻيهر متحد ڪرڻ جي خواهش رکندڙ هو ۽ ان مقصد لاءِ ملڪ کي جنگ ۾ وٺي ويو، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي ۽ 1885ع ۾ ايل سلواڊور جي فوجن خلاف جنگ جي ميدان ۾ مارجي ويو. [[مانوئل بارياس]] 16 مارچ 1886ع کان 15 مارچ 1892ع تائين صدر رهيو. 1871ع کان 1944ع جي وچ واري دور جي گوئٽي مالا جي لبرل صدرن ۾ مانوئل بارياس ان لحاظ کان منفرد هو تہ هن اقتدار پرامن طريقي سان پنهنجي جانشين حوالي ڪيو. چونڊن جو وقت ويجهو اچڻ تي هن ٽنهي لبرل اميدوارن کي گهرائي کانئن سندن حڪومتي منصوبن بابت پڇيو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس|رينا باريوس]] جون ڳالهيون کيس پسند آيون،{{sfn|De los Ríos|1948|p=78}} تنهنڪري بارياس اهو يقيني بڻايو تہ ڪويتزالٽينانگو ۽ توتونيڪاپان جي مقامي ماڻهن جو هڪ وڏو قافلو جبلن تان هيٺ اچي کيس ووٽ ڏئي. رينا صدر چونڊجي ويو.{{Sfn|De los Ríos|1948|p=82}} [[خوسي ماريا رينا باريوس]] 1892ع کان 1898ع تائين صدر رهيو. باريوس جي پهرين حڪومتي دور ۾ ڳوٺاڻن هارين مٿان زميندارن جي طاقت وڌي وئي. هن [[گوئٽي مالا شهر]] جي ڪجهه حصن جي وڏي پيماني تي نئين سر تعمير ڪرائي، جنهن ۾ پيرس جي طرز جا ويڪرا رستا شامل هئا. سندس دور ۾ 1897ع ۾ گوئٽي مالا پهرين "[[وچ آمريڪي نمائش]]" جي ميزباني ڪئي. پنهنجي ٻئي دور ۾ باريوس پنهنجن وڏن منصوبن جي مالي مدد لاءِ [[بانڊ (ماليات)|بانڊ]] جاري ڪيا، جنهن سان [[مالياتي مهانگائي]] وڌي ۽ سندس حڪومت خلاف عوامي مخالفت ۾ اضافو ٿيو. سندس حڪومت رستن کي بهتر ڪرڻ، قومي ۽ بين الاقوامي ٽيليگراف نظام لڳائڻ ۽ گوئٽي مالا شهر ۾ بجلي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ ڪم ڪيو. ٻن سمنڊن کي ڳنڍيندڙ ريلوي مڪمل ڪرڻ سندس حڪومت جو هڪ اهم مقصد هو، جنهن جو مقصد اهڙي وقت بين الاقوامي سيڙپڪارن کي راغب ڪرڻ هو، جڏهن [[پاناما واهه]] اڃا تعمير نہ ٿيو هو. ==== مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا جي حڪومت (1898ع–1920ع) ==== {{Main|مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا}} [[File:Estrada Cabrera, 16 yrs. Pres. of Guatemala LCCN2016821114 (cropped).tif|thumb|[[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] 1898ع کان 1920ع تائين گوئٽي مالا تي حڪومت ڪئي.]] 8 فيبروري 1898ع تي جنرل [[خوسي ماريا رينا باريوس]] جي قتل کان پوءِ گوئٽي مالا جي ڪابينا نئون جانشين مقرر ڪرڻ لاءِ هنگامي اجلاس گهرايو، پر ايسٽراڊا ڪابريرا کي اجلاس ۾ دعوت نہ ڏني وئي، جيتوڻيڪ هو صدارت لاءِ مقرر ڪيل جانشين هو. ڪابريرا جي صدر بڻجڻ بابت ٻه مختلف روايتون موجود آهن. پهرين موجب ڪابريرا صدارت تي پنهنجي حق کي مڃرائڻ لاءِ "پستول ڪڍي" ڪابينا جي اجلاس ۾ داخل ٿيو،{{sfn|Chapman|2007|p=54}} جڏهن تہ ٻي روايت موجب هو بنا هٿيار جي اجلاس ۾ پهتو ۽ مقرر ڪيل جانشين هجڻ جي بنياد تي صدارت جو مطالبو ڪيائين.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=42}} پنجاهه سالن کان وڌيڪ عرصي ۾ گوئٽي مالا جو پهريون شهري سربراهه بڻجندڙ ايسٽراڊا ڪابريرا آگسٽ 1898ع تائين پنهنجي حڪومت خلاف مزاحمت تي ضابطو آڻي ورتو ۽ سيپٽمبر ۾ چونڊون ڪرايائين، جن ۾ هو آسانيءَ سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=46}} 1898ع ۾ قانون ساز اداري صدر ايسٽراڊا ڪابريرا جي چونڊ لاءِ اجلاس ڪيو. هو وڏي انگ ۾ انهن سپاهين ۽ پوليس اهلڪارن جي ووٽن جي مدد سان ڪامياب ٿيو، جيڪي شهري لباس ۾ ووٽ ڏيڻ آيا هئا، ۽ انهن سان گڏ آيل اڻ پڙهيل خانداني ميمبرن جو انگ پڻ وڏو هو.{{sfn|Torres Espinoza|2007|p=42}} ايسٽراڊا ڪابريرا جي سڀ کان مشهور ۽ تڪراري ورثن مان هڪ [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي گوئٽي مالا جي معاشي ۽ سياسي ميدان ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت ڏيڻ هو. [[لاطيني آمريڪا ۾ لبرل ازم|لبرل پارٽي]] جي ميمبر طور هن برآمداتي معيشت کي وڌائڻ لاءِ ملڪ جي [[شاهراهه]]ن، [[ريلوي]]ن ۽ [[سامونڊي بندرگاهه]]ن جي بنيادي ڍانچي کي ترقي ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي. ايسٽراڊا ڪابريرا جي صدر ٿيڻ تائين [[پويرتو باريوس]] جي اهم بندرگاهه کان گاديءَ واري شهر گوئٽي مالا تائين ريلوي تعمير ڪرڻ جون بار بار ڪوششون ٿي چڪيون هيون.{{sfn|Dosal|1993}} ملڪي ڪافي واپار جي زوال سبب پيدا ٿيل مالي کوٽ جي ڪري ريلوي پنهنجي منزل کان {{convert|60|mi|km|sigfig=1|order=flip|sp=us}} اڳتي رهجي وئي. ايسٽراڊا ڪابريرا قانون ساز اداري يا عدليا سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ اهو فيصلو ڪيو تہ ريلوي مڪمل ڪرڻ جو واحد طريقو يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني سان معاهدو ڪرڻ آهي.{{sfn|Dosal|1993}} 1904ع ۾ ڪابريرا ڪمپني جي [[مائنر ڪوپر ڪيٿ]] سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت ڪمپنيءَ کي ٽيڪسن کان ڇوٽ، زمينون ۽ ائٽلانٽڪ پاسي جي سمورين ريلوي لائينن تي ڪنٽرول ڏنو ويو.{{sfn|Chapman|2007}} 1906ع ۾ ايسٽراڊا کي پنهنجي حڪومت خلاف سنگين بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو؛ باغين کي ڪجهه ٻين [[وچ آمريڪا|وچ آمريڪي]] ملڪن جي حڪومتن جي حمايت حاصل هئي، پر ايسٽراڊا انهن بغاوتن کي دٻائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ايسٽراڊا ڪابريرا جي مرضيءَ جي خلاف عوام طرفان چونڊون ڪرايون ويون، جنهن کان پوءِ هن جوابي ڪارروائي طور چونڊيل صدر کي قتل ڪرائي ڇڏيو. 1907ع ۾ ايسٽراڊا هڪ قاتلاڻي حملي مان مشڪل سان بچيو، جڏهن سندس گاڏيءَ ڀرسان بم ڌماڪو ٿيو.{{sfn|de Aerenlund|2006}} اهو خيال پڻ پيش ڪيو ويو آهي تہ ايسٽراڊا جي انتهائي آمرانه طرز حڪومت جون خاصيتون 1907ع ۾ سندس جان وٺڻ جي ڪوشش کان پوءِ ئي نمايان ٿيون.{{sfn|Arévalo Martinez|1945|p=146}} [[گوئٽي مالا شهر]] کي [[1917ع گوئٽي مالا زلزلو|1917ع جي گوئٽي مالا زلزلي]] ۾ سخت نقصان پهتو. ايسٽراڊا ڪابريرا 1920ع ۾ نين بغاوتن کان پوءِ استعيفا ڏيڻ تي مجبور ٿيڻ تائين اقتدار ۾ رهيو. ان وقت تائين سندس طاقت تمام گهڻي گهٽجي چڪي هئي ۽ هو رڳو چند جنرلن جي وفاداريءَ تي ڀاڙيندو هو. آمريڪا ڌمڪي ڏني تہ جيڪڏهن کيس انقلاب ذريعي هٽايو ويو تہ اهو مداخلت ڪندو، پر ان دوران ٻنهي سياسي ڌرين جو هڪ اتحاد کيس صدارت تان هٽائڻ لاءِ گڏ ٿيو. قومي اسيمبليءَ کيس ذهني طور نااهل قرار ڏئي عهدي تان هٽايو ۽ 8 اپريل 1920ع تي سندس جاءِ تي [[ڪارلوس هيريرا]] کي مقرر ڪيو.{{sfn|Dosal|1993|p=27}} گوئٽي مالا 9 سيپٽمبر 1921ع کان 14 جنوري 1922ع تائين ايل سلواڊور ۽ هونڊوراس سان گڏ وچ آمريڪا جي وفاق ۾ شامل رهيو. ڪارلوس هيريرا 1920ع کان 1921ع تائين گوئٽي مالا جو صدر رهيو. سندس جاءِ تي [[خوسي ماريا اوريانا]] آيو، جيڪو 1921ع کان 1926ع تائين صدر رهيو. ان کان پوءِ [[لازارو چاڪون گونزاليز]] 1931ع تائين صدر رهيو. ==== خورخي اوبيڪو جي حڪومت (1931ع–1944ع) ==== {{Main|خورخي اوبيڪو}} [[File:Presidente Jorge Ubico Castañeda.png|thumb|upright|1931ع ۾ [[خورخي اوبيڪو]]]] [[وڏي معاشي مندي]] 1929ع ۾ شروع ٿي ۽ ان گوئٽي مالا جي معيشت کي سخت نقصان پهچايو، جنهن سبب [[بيروزگاري]] وڌي ۽ مزدورن ۾ بيچيني پيدا ٿي. عوامي بغاوت جي خوف کان گوئٽي مالا جي زميندار اشرافيه خورخي اوبيڪو جي حمايت ڪئي، جيڪو صوبائي گورنر جي حيثيت ۾ پنهنجي "ڪارڪردگي ۽ سختي" سبب مشهور ٿي چڪو هو. اوبيڪو 1931ع ۾ ٿيل چونڊن ۾ ڪامياب ٿيو، جن ۾ هو اڪيلو اميدوار هو.{{sfn|Forster|2001|pp=12–15}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=10–11}} چونڊجڻ کان پوءِ سندس پاليسيون جلد ئي آمرانه بڻجي ويون. هن قرض جي بدلي [[هاري مزدوري]] واري نظام کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي سختيءَ سان لاڳو ٿيندڙ [[رولاڪي|رولاڪيءَ خلاف]] قانون نافذ ڪيو، جنهن موجب ڪم ڪرڻ جي عمر وارن انهن سمورن مردن لاءِ، جن وٽ پنهنجي زمين نہ هئي، گهٽ ۾ گهٽ 100 ڏينهن سخت پورهيو ڪرڻ لازمي هو.{{sfn|Forster|2001|p=29}} سندس حڪومت رستا ۽ ريلويون تعمير ڪرڻ لاءِ مقامي هندستاني ماڻهن کان بنا اجوري پورهيو ڪرايو. اوبيڪو اجرتن کي تمام گهٽ سطح تي منجمد ڪري ڇڏيو ۽ اهڙو قانون منظور ڪيو، جنهن تحت زميندارن کي پنهنجي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ ڪيل ڪنهن بہ ڪارروائي تي عدالتي ڪارروائيءَ کان مڪمل ڇوٽ حاصل هئي،{{sfn|Forster|2001|p=29}} جنهن کي مؤرخن قتل کي قانوني تحفظ ڏيڻ طور بيان ڪيو آهي.{{sfn|Gleijeses|1991|p=13}} هن پوليس جي طاقت ۾ تمام گهڻو اضافو ڪيو ۽ ان کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ڪارگر ۽ سخت پوليس ادارن مان هڪ بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=17}} پوليس کي مزدوريءَ جي قانونن جي ڀڃڪڙيءَ جي شڪ هيٺ آيل ماڻهن کي گولي هڻڻ ۽ قيد ڪرڻ جا وڌيڪ اختيار ڏنا ويا. انهن قانونن سبب زرعي مزدورن ۾ اوبيڪو خلاف شديد ناراضگي پيدا ٿي.{{sfn|Forster|2001|pp=29–32}} حڪومت تمام گهڻي فوجي رنگ ۾ رنگجي وئي؛ سندس دور ۾ هر صوبائي گورنر فوج جو جنرل هو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=14}} اوبيڪو پنهنجي اڳوڻي حڪمران جي [[يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني]] کي وڏيون رعايتون ڏيڻ واري پاليسي جاري رکي، جيڪا گهڻو ڪري گوئٽي مالا جي مفادن جي قيمت تي هئي. هن ڪمپنيءَ کي بندرگاهه تعمير ڪرڻ جي واعدي جي بدلي {{convert|200000|ha|acre}} سرڪاري زمين ڏني، پر پوءِ ڪمپنيءَ کي ان واعدي کان بہ آجو ڪري ڇڏيو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=22}} گوئٽي مالا ۾ اچڻ کان پوءِ يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني هارين کي سندن زمينن تان بي دخل ڪري انهن زمينن کي [[ڪيلي جا باغ|ڪيلي جي باغن]] ۾ تبديل ڪندي پنهنجي زمينداري وڌائيندي رهي. اوبيڪو جي صدارت دوران اهو عمل وڌيڪ تيز ٿيو ۽ حڪومت ان کي روڪڻ لاءِ ڪا بہ ڪارروائي نہ ڪئي.{{sfn|Forster|2001|p=19}} ڪمپنيءَ کي حڪومت طرفان درآمدي محصول ۽ جائداد جي ٽيڪس کان ڇوٽ حاصل هئي ۽ ان وٽ ملڪ جي ڪنهن بہ ٻئي فرد يا اداري کان وڌيڪ زمين هئي. ان سان گڏ ملڪ جي واحد ريلوي، بجلي پيدا ڪرڻ جي قابل واحد سهولتن ۽ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري تي [[پويرتو باريوس]] جي بندرگاهي سهولتن تي بہ ڪمپنيءَ جو ڪنٽرول هو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=67–71}} اوبيڪو آمريڪا کي ميڪسيڪو کان مبينا ڪميونسٽ خطري خلاف اتحادي سمجهندو هو ۽ آمريڪي حمايت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو. جڏهن آمريڪا 1941ع ۾ جرمني خلاف [[جرمني خلاف آمريڪا جو اعلان جنگ (1941ع)|جنگ جو اعلان]] ڪيو تہ اوبيڪو آمريڪي هدايتن تي عمل ڪندي گوئٽي مالا ۾ [[جرمن گوئٽي مالائي|جرمن نسل]] جي ماڻهن کي گرفتار ڪرايو.{{sfn|Gleijeses|1991|p=20}} هن آمريڪا کي [[پاناما واهه]] جي حفاظت جي ڄاڻايل مقصد سان گوئٽي مالا ۾ هوائي اڏو قائم ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.{{sfn|Immerman|1982|p=37}} اوبيڪو [[فرانسسڪو فرانڪو]] ۽ [[بينيٽو مسوليني]] جهڙن يورپي [[فاشزم|فاشسٽ]] اڳواڻن جو مداح هو،{{sfn|Gleijeses|1991|p=19}} ۽ پاڻ کي "ٻيو [[نيپولين بوناپارٽ|نيپولين]]" سمجهندو هو.{{sfn|De los Ríos|1948|p=98}} هو ڪڏهن ڪڏهن پنهنجو مقابلو [[ايڊولف هٽلر]] سان بہ ڪندو هو.{{sfn|Shillington|2002|pp=38–39}} هو نمايان ۽ شاهانه لباس پهريندو هو ۽ پاڻ کي نيپولين جي مجسمن ۽ تصويرن سان گهيري رکندو هو، جڏهن تہ ٻنهي جي ظاهري شڪل ۾ هڪجهڙائيءَ بابت باقاعدي تبصرا ڪندو هو. هن ڪيترن ئي سياسي ۽ سماجي ادارن—جن ۾ ٽپال کاتو، اسڪول ۽ سمفني آرڪيسٽرا شامل هئا—کي فوجي طرز تي منظم ڪيو ۽ ڪيترن ئي سرڪاري عهدن تي فوجي آفيسر مقرر ڪيا.{{sfn|Streeter2000|pp=11–12}}{{sfn|Immerman|1982|p=32}}{{sfn|Grandin|2000|p=195}}{{sfn|Benz|1996|pp=16–17}}{{sfn|Loveman|Davies|1997|pp=118–120}} ==== گوئٽي مالا جو انقلاب (1944ع–1954ع) ==== {{Main|گوئٽي مالا جو انقلاب}} 1 جولاءِ 1944ع تي باغن جي مزدورن جي سخت پورهيتي حالتن خلاف شروع ٿيل احتجاجن جي لهر ۽ [[عام هڙتال]] جي نتيجي ۾ اوبيڪو کي صدارت تان استعيفا ڏيڻ تي مجبور ڪيو ويو.<ref>{{cite journal|last=Forster|first=Cindy|title=The Time of "Freedom": San Marcos Coffee Workers and the Radicalization of the Guatemalan National Revolution, 1944–1954|journal=Radical History Review|year=1994|volume=1994|issue=58|pages=35–78|doi=10.1215/01636545-1994-58-35 |issn=0163-6545 }}</ref> سندس چونڊيل جانشين، جنرل [[خوان فيڊريڪو پونس وائيڊيس]]، کي 20 آڪٽوبر 1944ع تي ميجر [[فرانسسڪو خيويئر آرانا]] ۽ ڪئپٽن [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ٿيل [[فوجي بغاوت]] ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. بغاوت ۾ لڳ ڀڳ 100 ماڻهو مارجي ويا. ان کان پوءِ ملڪ تي آرانا، آربينز ۽ [[خورخي تورييلو گاريدو]] تي ٻڌل [[فوجي جنتا]] حڪومت ڪئي.{{sfn|Forster|2001|pp=89–91}} [[File:Jacoboarbenz1950.jpg|thumb|upright|[[خاڪوبو آربينز]]، صدر 1950ع–1954ع]] جنتا گوئٽي مالا جون پهريون آزاد چونڊون ڪرايون، جن ۾ قدامت پسند فڪري پسمنظر رکندڙ ليکڪ ۽ استاد [[خوان خوسي اريوالو]] 86 سيڪڙو اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. هو ملڪ کي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] ۽ [[جمهوري سوشلزم|جمهوري سوشلسٽ]] سماج ۾ تبديل ڪرڻ چاهيندو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=12–15}} سندس "[[عيسائي سوشلزم|عيسائي سوشلسٽ]]" پاليسيون وڏي حد تائين [[وڏي معاشي مندي]] دوران آمريڪي صدر [[فرينڪلن ڊي روزويلٽ]] جي [[نيو ڊيل]] کان متاثر هيون.<ref name="Chomsky 1985 154–160">{{cite book |last=Chomsky |first=Noam |title=Turning the Tide |url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom |url-access=registration |year=1985 |publisher=South End Press |location=Boston, Massachusetts |pages=[https://archive.org/details/turningtideusint00chom/page/154 154–160] }}</ref> اريوالو نوان صحت مرڪز قائم ڪيا، تعليم لاءِ مالي وسيلا وڌايا ۽ وڌيڪ لبرل مزدور قانون تيار ڪيو،{{sfn|Streeter|2000|pp=14–15}} جڏهن تہ 500 کان گهٽ مزدورن وارن ڪم جي هنڌن تي مزدور يونينن کي غيرقانوني قرار ڏنو،{{sfn|Forster|2001|pp=98–99}} ۽ ڪميونسٽن خلاف ڪارروائي پڻ ڪئي.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}} جيتوڻيڪ اريوالو قومپرستن ۾ مقبول هو، پر چرچ ۽ فوج ۾ سندس مخالف موجود هئا ۽ پنهنجي صدارت دوران هن گهٽ ۾ گهٽ 25 فوجي بغاوتن جي ڪوششن کي منهن ڏنو.{{sfn|Streeter|2000|pp=16–17}} آئيني طور اريوالو کي 1950ع جي چونڊن ۾ ٻيهر اميدوار ٿيڻ جي اجازت نہ هئي. وڏي حد تائين آزاد ۽ منصفاڻين چونڊن ۾ اريوالو جو دفاع وارو وزير [[خاڪوبو آربينز گوزمان]] ڪامياب ٿيو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=73–84}} آربينز، اريوالو جي اعتدال پسند سرمائيداراڻي پاليسي جاري رکي.{{sfn|Streeter|2000|pp=18–19}} سندس سڀ کان اهم پاليسي [[فرمان 900]] هئي، جيڪو 1952ع ۾ منظور ڪيل وسيع زرعي سڌارن جو قانون هو.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=144–146}} فرمان 900 تحت غيرآباد زمينون بي زمين هارين ۾ ورهايون ويون.{{sfn|Immerman|1982|pp=64–67}} لڳ ڀڳ 350,000 خانگي زميندارين مان صرف 1,710 هن قانون کان متاثر ٿيون،{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} جڏهن تہ لڳ ڀڳ 500,000 ماڻهن، يعني ملڪ جي آباديءَ جي لڳ ڀڳ ڇهين حصي، کي ان مان فائدو پهتو.{{sfn|Gleijeses|1991|pp=149–164}} ==== فوجي بغاوت ۽ گهرو ويڙهه (1954ع–1996ع) ==== {{Main|1954ع جي گوئٽي مالا فوجي بغاوت|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گوئٽي مالا جي نسل ڪشي}} {{see also|حڪومتن جي تبديليءَ ۾ آمريڪا جي مداخلت}} ملڪ اندر گوئٽي مالا جي انقلاب جون سڌارائون مقبول هجڻ باوجود، آمريڪي حڪومت انهن جي مخالف هئي، جيڪا [[سرد جنگ]] جي ماحول سبب انهن کي ڪميونزم سان ڳنڍي ڏسندي هئي. يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپني پڻ انهن سڌارن جي مخالف هئي، ڇاڪاڻ تہ مزدورن سان سخت ورتاءَ جي خاتمي ۽ زرعي سڌارن سان سندس انتهائي منافعي بخش ڪاروبار متاثر ٿيو هو.{{sfn|Streeter|2000|pp=15–16}}{{sfn|Immerman|1982|pp=48–50}} آمريڪي حڪومت جي موقف تي يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي پروپيگنڊا مهم جو بہ اثر پيو.{{sfn|Paterson|2009|p=304}} آمريڪي صدر [[هيري ٽرومين]] 1952ع ۾ نڪاراگوا جي آمر [[انستاسيو سوموزا گارسيا]] جي حمايت سان آربينز کي اقتدار تان هٽائڻ لاءِ [[آپريشن پي بي فارچون]] جي منظوري ڏني،{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}} پر منصوبي جا تمام گهڻا تفصيل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ آپريشن روڪيو ويو.{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|p=102}}{{sfn|Gleijeses|1991|pp=228–231}} [[ڊوائيٽ ڊي آئزنهاور]] 1952ع ۾ آمريڪا جو صدر چونڊيو ويو ۽ ڪميونزم خلاف وڌيڪ سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جو واعدو ڪيائين. سندس انتظاميا جي اهم عهديدارن [[جان فوسٽر ڊلس]] ۽ [[ايلن ڊلس]] جا يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ سان ويجها لاڳاپا پڻ آربينز خلاف سندس پاليسيءَ جي پسمنظر جو حصو هئا.{{sfn|Immerman|1982|pp=122–127}} آئزنهاور آگسٽ 1953ع ۾ سي آءِ اي کي آپريشن پي بي سڪسيس هلائڻ جي منظوري ڏني. سي آءِ اي [[ڪارلوس ڪاستيو آرماس]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 480 ماڻهن جي فوج کي هٿيار، مالي وسيلا ۽ تربيت فراهم ڪئي.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=171–175}} آمريڪي سرڪاري دستاويز پڻ تصديق ڪن ٿا تہ سي آءِ اي آربينز حڪومت خلاف نفسياتي جنگ، نيم فوجي ڪاررواين ۽ گوئٽي مالا جي فوجي قيادت کي حڪومت کان ڌار ڪرڻ واري مهم هلائي. 0 ان فوج 18 جون 1954ع تي گوئٽي مالا تي حملو ڪيو، جنهن سان گڏ شديد [[نفسياتي جنگ]] جي مهم هلائي وئي؛ ان ۾ [[گوئٽي مالا شهر]] تي بمباري ۽ آربينز مخالف ريڊيو اسٽيشن تان اهڙيون نشريات شامل هيون، جيڪي حقيقي خبرن طور پيش ڪيون وينديون هيون.{{sfn|Immerman|1982|pp=161–170}} حملي آور فوج ميدان ۾ محدود فوجي ڪاميابي حاصل ڪئي، پر نفسياتي جنگ ۽ آمريڪي مداخلت جي امڪان گوئٽي مالا جي فوجي قيادت تي دٻاءُ وڌو. آمريڪي سرڪاري رڪارڊ موجب سي آءِ اي جي ڳجهن رابطن، سفارتي ۽ پروپيگنڊا دٻاءَ ۽ هوائي حملن پڻ بحران کي وڌائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. 1 آربينز 27 جون تي استعيفا ڏني.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}}{{sfn|Schlesinger|Kinzer|1999|pp=190–204}} [[سان سلواڊور]] ۾ ڳالهين کان پوءِ ڪارلوس ڪاستيو آرماس 7 جولاءِ 1954ع تي صدر بڻيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} آڪٽوبر جي شروعات ۾ چونڊون ٿيون، جن ۾ سمورين سياسي پارٽين کي حصو وٺڻ کان روڪيو ويو. ڪاستيو آرماس اڪيلو اميدوار هو ۽ 99 سيڪڙو ووٽن سان ڪامياب ٿيو.{{sfn|Immerman|1982|pp=173–178}} ڪاستيو آرماس [[فرمان 900]] کي رد ڪري ڇڏيو ۽ 26 جولاءِ 1957ع تائين حڪومت ڪندو رهيو، جڏهن سندس ذاتي محافظ روميو واسڪيز کيس قتل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ ٿيل ڌانڌليءَ وارين<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> چونڊن ذريعي جنرل [[خوسي ميگوئل رامون يديگوراس فوئينتيس|ميگوئل يديگوراس فوئينتيس]] اقتدار ۾ آيو. هو ميڪسيڪو جي صدر کي ڏاکڻي سرحد تي هڪ پل مٿان روايتي [[مقابلي واري جنگ|دوئل]] جو چئلينج ڏيڻ لاءِ پڻ مشهور ٿيو؛ ان تڪرار جو سبب گوئٽي مالا جي پئسفڪ سامونڊي ڪناري تي ميڪسيڪي ٻيڙين جي غيرقانوني مڇي مارڻ هو، جن مان ٻن کي گوئٽي مالا جي هوائي فوج ٻوڙي ڇڏيو هو. يديگوراس گوئٽي مالا ۾ 5,000 [[فيڊل ڪاسترو|ڪاسترو]] مخالف [[ڪيوبا|ڪيوبائي]] ماڻهن جي فوجي تربيت جي اجازت ڏني. هن [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] واري علائقي ۾ هوائي پٽيون پڻ مهيا ڪيون، جيڪي پوءِ 1961ع جي آمريڪي حمايت يافته پر ناڪام [[بي آف پگز حملي]] لاءِ استعمال ٿيون. 13 نومبر 1960ع تي قومي فوجي اڪيڊمي ''ايسڪويلا پوليٽيڪنيڪا'' جي کاٻي ڌر سان لاڳاپيل نوجوان فوجي آفيسرن جي هڪ گروهه يديگوراس حڪومت خلاف ناڪام بغاوت ڪئي. باغي اوڀر گوئٽي مالا ۽ پاڙيسري هونڊوراس جي جبلن ڏانهن ڀڄي ويا ۽ ايم آر-13 ([[13 نومبر انقلابي تحريڪ|موويمينتو ريوولوسيوناريو 13 نوويمبري]]) قائم ڪيائون. 6 فيبروري 1962ع تي بنانيرا ۾ هنن يونائيٽيڊ فروٽ ڪمپنيءَ جي آفيسن تي حملو ڪيو. حملي کان پوءِ سڄي ملڪ ۾ همدرديءَ طور هڙتالون ۽ يونيورسٽي شاگردن جا [[احتجاجي واڪ آئوٽ]] ٿيا، جن جي جواب ۾ حڪومت سخت ڪارروائي ڪئي.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McClintock|title=The American Connection|volume=2|chapter=State Terror and Popular Resistance in Guatemala|page=50|location=London, UK|chapter-url=https://books.google.com/books?id=QO5qAAAAMAAJ|publisher=Zed|year=1985|isbn=9780862322595}}</ref> 1963ع ۾ يديگوراس، [[ڪينيڊي انتظاميا]] جي سخت مخالفت باوجود، اريوالو کي جلاوطنيءَ مان واپس اچڻ ۽ آزاد چونڊن ۾ حصو وٺڻ جي اجازت ڏيڻ جو واعدو ڪيو هو. اريوالو 27 مارچ 1963ع تي واپس آيو ۽ نومبر ۾ رٿيل صدارتي چونڊن لاءِ پنهنجي اميدواريءَ جو اعلان ڪيائين، پر 31 مارچ 1963ع تي يديگوراس جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو، جڏهن گوئٽي مالا جي هوائي فوج ڪيترن ئي فوجي اڏن تي حملو ڪيو؛ بغاوت جي اڳواڻي سندس دفاع واري وزير ڪرنل [[اينريڪي پيرالتا ازورديا]] ڪئي.<ref name=Rabe>{{cite book|last1=Rabe|first1=Stephen G.|author-link=Stephen G. Rabe|title=The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America|date=1999|publisher=University of North Carolina press|location=Chapel Hill|isbn=080784764X|pages=[https://books.google.com/books?id=hVhuAwAAQBAJ&pg=PA73 73–75]}}</ref> نئين حڪومت گوريلا تحريڪن خلاف اها مهم وڌيڪ تيز ڪئي، جيڪا يديگوراس فوئينتيس جي دور ۾ شروع ٿي هئي.<ref>{{cite book|last=McClintock|first=Michael|title=American Connection|year=1987}}</ref> 1966ع ۾ [[خوليو سيسر مينديز مونتينيگرو]] "جمهوري کليل پاليسي" جي نعري هيٺ گوئٽي مالا جو صدر چونڊيو ويو. مينديز مونتينيگرو انقلابي پارٽيءَ جو اميدوار هو، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي جماعت هئي ۽ جنهن جون پاڙون اوبيڪو کان پوءِ واري دور ۾ هيون. ان عرصي دوران ساڄي ڌر جون [[نيم فوجي]] تنظيمون، جهڙوڪ "سفيد هٿ" (''[[مانو بلانڪا]]'') ۽ ڪميونزم مخالف ڳجهي فوج (''ايخيرسيتو سيڪريٽو انتيڪومونستا'') قائم ٿيون. اهي تنظيمون بعد ۾ بدنام [[موت جا دستا|موت جي دستن]] جون اڳواڻ تنظيمون بڻيون. [[آمريڪي فوج جون خاص فوجون|آمريڪي فوج جي خاص فوجن]]، يعني گرين بيريٽس، جا فوجي صلاحڪار گوئٽي مالا موڪليا ويا، جتي هنن گوئٽي مالا جي هٿياربند فوجن کي تربيت ڏني ۽ انهن کي جديد بغاوت مخالف فوج ۾ تبديل ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جيڪا اڳتي هلي وچ آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته فوجي قوتن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book|last=Chomsky|first=Noam|title=Turning the Tide|url=https://archive.org/details/turningtideusint00chom|url-access=registration|year=1985|publisher=South End Press|location=Boston, Massachusetts}}</ref> 1970ع ۾ ڪرنل [[ڪارلوس مانوئل آرانا اوسوريو]] صدر چونڊيو ويو. 1972ع تائين گوريلا تحريڪ جا ميمبر ميڪسيڪو کان ملڪ ۾ داخل ٿي اولهندي مٿانهن علائقن ۾ آباد ٿيا. [[گوئٽي مالا جون عام چونڊون، 1974ع|1974ع جي تڪراري چونڊن]] ۾ جنرل [[ڪخيل اوخينيو لاوگيرود گارسيا|ڪخيل لاوگيرود گارسيا]] عيسائي جمهوري پارٽيءَ جي اميدوار جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي شڪست ڏني، جنهن دعويٰ ڪئي تہ ڌانڌلي ذريعي سندس فتح کسي وئي هئي. 4 فيبروري 1976ع تي هڪ وڏي زلزلي ڪيترن ئي شهرن کي تباهه ڪري ڇڏيو ۽ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا، جن مان گهڻا غريب هئا، ڇاڪاڻ تہ سندن گهرن جي تعمير غيرمعياري هئي. زلزلي کان پوءِ حڪومت جي سست ردعمل ۽ بي گهر ماڻهن کي مناسب امداد فراهم نہ ڪرڻ سبب وڏي پيماني تي عوامي ناراضگي پيدا ٿي، جنهن وڌندڙ بيچينيءَ ۾ حصو ورتو. جنرل [[روميو لوڪاس گارسيا]] 1978ع ۾ ڌانڌليءَ وارين چونڊن ذريعي اقتدار سنڀاليو. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ٻه نيون گوريلا تنظيمون، غريبن جي گوريلا فوج ۽ هٿياربند عوام جي تنظيم، اڀري سامهون آيون. انهن شهري ۽ ڳوٺاڻن علائقن ۾ گوريلا حملا شروع ڪيا، جن جو مکيه نشانو فوج ۽ فوج جا ڪجهه شهري حامي هئا. فوج ۽ نيم فوجي دستن ان جي جواب ۾ سخت بغاوت مخالف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ ڏهه هزارين شهري مارجي ويا.{{sfn|LaFeber|1993|p=165}} 1979ع ۾ آمريڪي صدر [[جمي ڪارٽر]]، جيڪو ان وقت تائين حڪومتي فوجن کي عوامي طور حمايت ڏيندو رهيو هو، انساني حقن جي وسيع ۽ منظم ڀڃڪڙين سبب گوئٽي مالا جي فوج لاءِ سموري فوجي امداد تي پابندي لڳائڻ جو حڪم ڏنو.<ref name="Chomsky 1985 154–160" /> تنهن هوندي بہ، بعد ۾ سامهون آيل دستاويزن مان اشارو ملي ٿو تہ ڪارٽر جي دور ۾ ڳجهن ذريعن وسيلي آمريڪي امداد جاري رهي.<ref>{{cite book |last=McClintock |first=Michael |title=The American Connection Vol II |year=1987 |pages=216–7 }}</ref> [[File:Memorial Rio Negro.jpg|thumb|[[ريو نيگرو قتل عام]] جي متاثرين جي يادگار]] 31 جنوري 1980ع تي مقامي [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] ماڻهن جي هڪ گروهه ٻهراڙين ۾ فوجي قتل عام خلاف احتجاج ڪرڻ لاءِ اسپين جي سفارتخاني تي قبضو ڪيو. گوئٽي مالا جي سرڪاري هٿياربند فوجن سفارتخاني تي حملو ڪيو، جنهن دوران عمارت کي لڳل [[اسپيني سفارتخاني کي باهه|باهه]] ۾ اندر موجود لڳ ڀڳ سڀ ماڻهو مارجي ويا. گوئٽي مالا جي حڪومت دعويٰ ڪئي تہ ڪارڪنن پاڻ باهه لڳائي ۽ اهڙيءَ طرح [[پاڻ ساڙڻ|پاڻ کي ساڙي]] ڇڏيو.<ref> {{cite magazine |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |title=Outright Murder |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |date=11 February 1980 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100811194151/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,950248,00.html |archive-date=11 August 2010 |url-status=dead }} </ref> پر اسپيني سفير، جيڪو باهه مان بچي ويو، ان دعويٰ کي رد ڪندي چيو تہ گوئٽي مالا جي پوليس ڄاڻي واڻي اندر موجود لڳ ڀڳ سڀني ماڻهن کي قتل ڪيو ۽ پنهنجي ڪارروائيءَ جا نشان مٽائڻ لاءِ باهه لڳائي. ان واقعي کان پوءِ اسپين جي حڪومت گوئٽي مالا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪري ڇڏيا. 1982ع ۾ هن حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو ويو ۽ جنرل [[ايفرائين ريوس مونٽ]] کي فوجي جنتا جو صدر مقرر ڪيو ويو. هن تشدد، [[جبري گمشدگين]] ۽ "[[ساڙيل زمين]]" واري جنگي حڪمت عمليءَ جي خوني مهم جاري رکي. ملڪ عالمي سطح تي وڏي سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جيتوڻيڪ حڪومت کي [[ريگن انتظاميا]] کان اهم حمايت حاصل رهي،<ref>[https://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170218104609/http://www.nytimes.com/roomfordebate/2013/05/19/what-guilt-does-the-us-bear-in-guatemala |date=18 February 2017 }} ''[[The New York Times]],'' 19 May 2013. Retrieved 13 July 2014.</ref><ref>{{cite book |last1=Bevins |first1=Vincent|author-link=Vincent Bevins |title= [[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020 |publisher= [[PublicAffairs]]|pages=227–228 |isbn= 978-1541742406}}</ref> ۽ ريگن پاڻ ريوس مونٽ کي "وڏي ذاتي ديانت وارو شخص" قرار ڏنو.<ref>[https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict Allan Nairn: After Ríos Montt Verdict, Time for U.S. to Account for Its Role in Guatemalan Genocide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161121235338/https://www.democracynow.org/2013/5/15/allan_nairn_after_ros_montt_verdict |date=21 November 2016 }}. ''[[Democracy Now!]]'' 15 May 2013.</ref> ريوس مونٽ کي جنرل [[آسڪر همبرتو ميخيا وڪٽوريس]] اقتدار تان هٽايو، جنهن نئون آئين تيار ڪرڻ لاءِ قومي آئين ساز اسيمبليءَ جي چونڊ ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. ان عمل جي نتيجي ۾ 1986ع ۾ آزاد چونڊون ٿيون، جن ۾ عيسائي جمهوري پارٽيءَ جو اميدوار [[مارڪو وينيسيو سيريسو اريوالو|وينيسيو سيريسو اريوالو]] ڪامياب ٿيو. 1982ع ۾ چار گوريلا گروهه—اي جي پي، او آر پي اي، ايف اي آر ۽ پي جي ٽي—گڏجي [[گوئٽي مالا جي قومي انقلابي اتحاد|يو آر اين جي]] قائم ڪيو. هن اتحاد تي [[ايل سلواڊور|ايل سلواڊور]] جي گوريلا تنظيم [[فارابوندو مارتي قومي آزادي محاذ|ايف ايم ايل اين]]، [[نڪاراگوا]] جي [[ساندينستا قومي آزادي محاذ|ايف ايس ايل اين]] ۽ [[ڪيوبا]] جي حڪومت جو اثر هو، ۽ ان جو مقصد پنهنجي گڏيل طاقت وڌائڻ هو. ٻهراڙين ۾ فوج جي "ساڙيل زمين" واري حڪمت عمليءَ جي نتيجي ۾ 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي سرحد پار ڪري ميڪسيڪو هليا ويا. ميڪسيڪي حڪومت انهن پناهگيرن کي [[چياپاس]] ۽ [[تاباسڪو]] ۾ قائم ڪيمپن ۾ رکيو. 1992ع ۾ [[ريگوبرتا مينچو]] کي مقامي آبادي خلاف حڪومت جي سرپرستيءَ هيٺ ٿيل [[گوئٽي مالا جي نسل ڪشي|نسل ڪشي]] ڏانهن عالمي ڌيان ڇڪائڻ جي ڪوششن جي اعتراف ۾ [[نوبل امن انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite book |last=Burgos-Debray |first=Elizabeth |title=I, Rigoberta Menchu |year=2010 |publisher=Verso }}</ref> ==== 1996ع–2000ع ==== [[File:Chichicastenango market.jpg|thumb|[[چيچي ڪاستينانگو]] ۾ هڪ کليل بازار، 2018ع]] [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] 1996ع ۾ گوريلا گروهن ۽ حڪومت وچ ۾ امن معاهدي سان ختم ٿي. اهو معاهدو گڏيل قومن جي نگرانيءَ هيٺ، ناروي ۽ اسپين جهڙن ملڪن جي سرگرم ثالثيءَ سان طئي ٿيو. ٻنهي ڌرين وڏيون رعايتون ڏنيون. گوريلا ويڙهاڪن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کين پوک لاءِ زمين ڏني وئي. گڏيل قومن جي سرپرستيءَ هيٺ قائم [[تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن|سچائي ڪميشن]] جي رپورٽ موجب، جنگ دوران انساني حقن جي دستاويز ٿيل ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري سرڪاري فوجن ۽ رياستي سرپرستي هيٺ ڪم ڪندڙ نيم فوجي گروهن تي عائد ڪئي وئي.<ref name=RightsViolations>{{cite web |access-date=26 December 2006 |url=http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html |title=Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility |work=Guatemala: Memory of Silence |publisher=Guatemalan Commission for Historical Clarification|archive-url=https://web.archive.org/web/20061229191511/http://shr.aaas.org/guatemala/ceh/report/english/conc2.html|archive-date=29 December 2006 }}</ref> گهرو ويڙهه دوران ٿيل ڏوهن سان لاڳاپيل لکين دستاويز گوئٽي مالا جي اڳوڻي پوليس طرفان ڇڏيل حالت ۾ مليا آهن. گهرو ويڙهه دوران [[جبري گمشدگي|گم ٿيل]] 45,000 کان وڌيڪ گوئٽي مالائي ڪارڪنن جا خاندان هاڻي انهن دستاويزن جو جائزو وٺي رهيا آهن، جن کي ڊجيٽل صورت ۾ محفوظ ڪيو ويو آهي. اهي دستاويز وڌيڪ قانوني ڪارروائين جو بنياد بڻجي سگهن ٿا.<ref name=PoliceDocuments> {{cite web |url=http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |title=Los archivos hallados en 2005 podrían ayudar a esclarecer los crímenes cometidos durante la guerra civil |language=es |publisher=Europapress.es |date=9 February 2012 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926034346/http://www.europapress.es/latam/guatemala/noticia-guatemala-archivos-hallados-2005-podrian-ayudar-esclarecer-crimenes-cometidos-guerra-civil-20120209183355.html |archive-date=26 September 2013 |url-status=live }} </ref> گهرو ويڙهه جي پهرين ڏهن سالن دوران رياستي سرپرستيءَ هيٺ ٿيندڙ تشدد جا مکيه شڪار شاگرد، مزدور، پيشه ور ماڻهو ۽ مخالف ڌر جا ڪارڪن هئا، پر جنگ جي آخري سالن ۾ متاثرين ۾ گهڻو ڪري ٻهراڙيءَ جا [[مايا ماڻهو|مايا]] هاري ۽ غير ويڙهاڪ شهري شامل هئا. 450 کان وڌيڪ مايا ڳوٺ تباهه ڪيا ويا ۽ ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهو پناهگير بڻيا يا گوئٽي مالا جي اندر ئي بي گهر ٿيا. 1995ع ۾ گوئٽي مالا جي ڪيٿولڪ آرڪ ڊائوسيس تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ وارو منصوبو (REMHI) شروع ڪيو،<ref>{{cite web |last1=Ogle |first1=Kathy |title=Guatemala's REMHI Project: Memory Form Below |url=https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |website=nacla Reporting on the Americas since 1967 |publisher=North American Congress on Latin America |access-date=9 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102422/https://nacla.org/article/guatemala%25E2%2580%2599s-remhi-project-memory-form-below |archive-date=10 July 2018 |url-status=live }}</ref> جيڪو اسپيني ٻوليءَ ۾ ''El Proyecto de la Recuperación de la Memoria Histórica'' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. منصوبي جو مقصد گوئٽي مالا جي ڊگهي گهرو ويڙهه بابت حقيقتون ۽ تاريخ گڏ ڪرڻ ۽ ان دور جي واقعن کي سامهون آڻڻ هو. 24 اپريل 1998ع تي ريمهي پنهنجي تحقيق جا نتيجا ''Guatemala: Nunca Más!'' نالي رپورٽ ۾ پيش ڪيا. رپورٽ ۾ گهرو ويڙهه دوران جبر جو شڪار ٿيل هزارين ماڻهن ۽ شاهدن جون شاهديون ۽ بيان گڏ ڪيا ويا. رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو ظلمن جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوج ۽ سماجي توڙي سياسي اشرافيه ۾ موجود ان جي ساٿين تي عائد ڪئي وئي.<ref name="Stanford, Peter 2008">Stanford, Peter (16 March 2008). "Review of The Art of Political Murder: Who Killed Bishop Gerardi?, by Francisco Goldman". The Independent. London, UK. Retrieved 25 July 2016.</ref> ڪيٿولڪ بشپ [[خوان خوسي گيراردي ڪونيديرا]] تاريخي يادگيريءَ جي بحاليءَ واري منصوبي تي ڪم ڪيو. اپريل 1998ع ۾ گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه جي متاثرين بابت ''Guatemala: Nunca Más!'' رپورٽ جاري ڪرڻ جي اعلان کان صرف ٻن ڏينهن پوءِ بشپ گيراردي تي سندس گيراج ۾ حملو ڪري کيس ماري وڌو ويو.<ref name="Stanford, Peter 2008"/> 2001ع ۾ گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو فوج جي ميمبرن خلاف شهري عدالت ۾ هلندڙ مقدمي ۾ ٽن فوجي آفيسرن کي سندس قتل جو ڏوهاري قرار ڏئي 30-30 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. هڪ پادريءَ کي ڏوهه ۾ مددگار قرار ڏئي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي.<ref>{{cite news |work=The New York Times |first=David |last=Gonzalez |date=9 June 2001 |title=Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop |url=https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180710102502/https://www.nytimes.com/2001/06/09/world/guatemalan-court-sentences-3-soldiers-for-1998-murder-of-bishop.html |archive-date=10 July 2018 |access-date=7 September 2018}}</ref> ''Recuperación de la Memoria Histórica'' (REMHI) رپورٽ موجب لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهو مارجي ويا. ڏهه لک کان وڌيڪ ماڻهن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پيا ۽ سوين ڳوٺ تباهه ڪيا ويا. تاريخي وضاحت لاءِ ڪميشن انساني حقن جي دستاويز ٿيل سمورين ڀڃڪڙين مان 93 سيڪڙو کان وڌيڪ جي ذميواري گوئٽي مالا جي فوجي حڪومت ۽ ان سان لاڳاپيل قوتن تي عائد ڪئي، جڏهن تہ ان جي اندازي موجب متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ماڻهو هئا. ڪميشن 1999ع ۾ نتيجو اخذ ڪيو تہ مخصوص حالتن ۽ علائقن ۾ رياستي ڪارروايون نسل ڪشيءَ جي زمري ۾ آيون ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |title=Gibson film angers Mayan groups |archive-url=https://web.archive.org/web/20091128225841/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6216414.stm |archive-date=28 November 2009 |work=BBC News |date=8 December 2006}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |title=Genocide – Guatemala 1982 |publisher=Peace Pledge Union |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20040203052222/http://www.ppu.org.uk/genocide/g_guatemala1.html |archive-date=3 February 2004 }}</ref> [[باخا ويرا پاز]] سميت ڪجهه علائقن بابت سچائي ڪميشن اهو نتيجو اخذ ڪيو تہ [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران گوئٽي مالا جي رياست مخصوص نسلي گروهن خلاف ڄاڻي واڻي نسل ڪشيءَ واري پاليسي اختيار ڪئي.<ref name=RightsViolations /> 1999ع ۾ آمريڪي صدر [[بل ڪلنٽن]] چيو تہ آمريڪا طرفان انهن گوئٽي مالائي فوجي قوتن جي حمايت ڪرڻ غلط هو، جيڪي شهرين جي بي رحماڻي قتلن ۾ ملوث رهيون هيون.<ref name=Babington1999> {{cite news |access-date=21 September 2013 |title=Clinton: Support for Guatemala Was Wrong |author=Babington, Charles |newspaper=[[The Washington Post]] |date=11 March 1999 |page=A1 |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019185656/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/daily/march99/clinton11.htm |archive-date=19 October 2013 |url-status=live }} </ref> ==== 2000ع کان پوءِ ==== امن معاهدن کان پوءِ گوئٽي مالا ۾ معاشي واڌ سان گڏ لڳاتار جمهوري چونڊون ٿينديون رهيون آهن، جن ۾ 2023ع جون چونڊون بہ شامل آهن. 2023ع جي صدارتي چونڊن ۾ [[برنارڊو اريوالو]] ڪامياب ٿيو ۽ هن جنوري 2024ع ۾ صدارت جو عهدو سنڀاليو. جنوري 2012ع ۾ گوئٽي مالا جو اڳوڻو حڪمران [[ايفرائين ريوس مونٽ]] نسل ڪشيءَ جي الزامن هيٺ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت آڏو پيش ٿيو. ٻڌڻي دوران سرڪار 100 کان وڌيڪ واقعن بابت ثبوت پيش ڪيا، جن ۾ 1982ع کان 1983ع تائين سندس 17 مهينن جي حڪمرانيءَ دوران گهٽ ۾ گهٽ 1,771 ماڻهن جي موت، 1,445 جنسي زيادتين ۽ لڳ ڀڳ 30,000 گوئٽي مالائي ماڻهن جي بي دخليءَ جا واقعا شامل هئا. استغاثه کيس فرار ٿيڻ جو خطرو قرار ڏيندي قيد ڪرڻ گهريو، پر هو ضمانت تي، گهر ۾ نظربند ۽ گوئٽي مالا جي قومي شهري پوليس جي نگرانيءَ هيٺ آزاد رهيو. 10 مئي 2013ع تي ريوس مونٽ کي ڏوهاري قرار ڏئي 80 سال قيد جي سزا ٻڌائي وئي. اهو پهريون ڀيرو هو جو ڪنهن ملڪ جي قومي عدالت هڪ اڳوڻي سربراهه رياست کي نسل ڪشيءَ جو ڏوهاري قرار ڏنو هو.<ref> {{cite news |url=https://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |work=The New York Times |first=Elisabeth |last=Malkin |title=Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide |date=10 May 2013 |access-date=16 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170125191753/http://www.nytimes.com/2013/05/11/world/americas/gen-efrain-rios-montt-of-guatemala-guilty-of-genocide.html |archive-date=25 January 2017 |url-status=live }} </ref> بعد ۾ اها سزا رد ڪئي وئي ۽ مونٽ خلاف مقدمو جنوري 2015ع ۾ ٻيهر شروع ٿيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 Guatemala Rios Montt genocide trial to resume in 2015] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814110106/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-24833642 |date=14 August 2018 }}. ''[[BBC]],'' 6 November 2013.</ref> آگسٽ 2015ع ۾ گوئٽي مالا جي هڪ عدالت فيصلو ڏنو تہ ريوس مونٽ تي نسل ڪشي ۽ انسانيت خلاف ڏوهن جو مقدمو هلائي سگهجي ٿو، پر سندس عمر ۽ بگڙجندڙ صحت سبب کيس سزا نہ ٿي ڏئي سگهجي.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced Guatemala court: former dictator can be tried for genocide&nbsp;– but not sentenced] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161211150443/https://www.theguardian.com/world/2015/aug/25/guatemala-rios-montt-genocide-trial-not-sentenced |date=11 December 2016 }}. ''[[The Guardian]].'' 25 August 2015.</ref> اڳوڻي صدر [[الفونسو پورٽيلو]] کي جنوري 2010ع ۾ گوئٽي مالا مان فرار ٿيڻ جي ڪوشش دوران گرفتار ڪيو ويو. مئي 2010ع ۾ ججن جي هڪ پينل کيس الزامن مان بري ڪري ڇڏيو؛ عدالت ڪجهه ثبوت رد ڪيا ۽ ڪجهه شاهدن کي ناقابل اعتبار قرار ڏنو.<ref name=icpor> {{cite news |url=http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |title=Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains |first=Steven |last=Dudley |date=21 November 2011 |access-date=21 July 2016 |work=InsightCrime |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731140833/http://www.insightcrime.org/news-analysis/guatemala-to-extradite-portillo-but-real-problem-remains |archive-date=31 July 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل [[ڪلاڊيا پاز ي پاز]] ان فيصلي کي "ناانصافيءَ جو انتهائي خراب پيغام" ۽ "طاقت جي جوڙجڪن بابت خبردار ڪندڙ سڏ" قرار ڏنو. اپيل ۾، گوئٽي مالا جي حڪومت جي مدد ڪندڙ گڏيل قومن جي عدالتي اداري [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) پورٽيلو ڪابريرا خلاف تفصيلي دستاويزي ثبوتن بابت عدالت جي جائزي کي "من ماني" قرار ڏنو. ڪميشن اهو پڻ چيو تہ صدر ۽ سندس وزيرن جو سرڪاري پئسن جي انتظام بابت ڪا ذميواري نہ هجڻ وارو عدالتي موقف گوئٽي مالا جي آئين ۽ قانونن جي ابتڙ هو.<ref> {{cite web |title=PRESS RELEASE 041: CICIG APPEALS ACQUITTAL OF FORMER PRESIDENT PORTILLO AND TWO EX MINISTERS |url=http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |author=CICIS |access-date=23 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161007061359/http://www.cicig.org/index.php?mact=News,cntnt01,detail,0&cntnt01articleid=466 |archive-date=7 October 2016 |url-status=live }} </ref> نيويارڪ جي هڪ گرانڊ جيوري 2009ع ۾ پورٽيلو ڪابريرا تي سرڪاري پئسن جي خردبرد سان لاڳاپيل الزام لاڳو ڪيا هئا؛ گوئٽي مالا ۾ الزامن مان بري ٿيڻ کان پوءِ ملڪ جي [[گوئٽي مالا جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] کيس آمريڪا حوالي ڪرڻ جي منظوري ڏني.<ref>{{cite news |title=Guatemalan ex-president extradited to U.S. on money laundering charges |location=Guatemala City |first=Mike |last=McDonald |date=24 May 2013 |agency=Reuters }}</ref><ref> {{cite web |url=https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |title=Sealed Indictment: UNITED STATES OF AMERICA -v.- ALFONSO PORTILLO |work=UNITED STATES DISTRICT COURT SOUTHERN DISTRICT OF NEW YORK |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160815103722/https://www.justice.gov/sites/default/files/usao-sdny/legacy/2015/03/25/U.S.%20v.%20Alfonso%20Portillo%20Indictment.pdf |archive-date=15 August 2016 |url-status=live }} (09CRIM1142) </ref> حوالو ڏنل ذريعن موجب، گوئٽي مالا جي عدالتي نظام ۾ بدعنواني هڪ سنگين مسئلو رهي آهي ۽ نون عدالتي مقررين لاءِ چونڊ ڪميٽين تي ڏوهاري مفادن جي اثر بابت پڻ خدشا ظاهر ڪيا ويا آهن.<ref name=icpor /> [[لنڊن]] ۾ ٿيل [[2012ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|2012ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ گوئٽي مالا پنهنجو پهريون اولمپڪ تمغو حاصل ڪيو، جڏهن [[ايرڪ بارونڊو]] [[2012ع گرمين جي اولمپڪ راندين ۾ ايٿليٽڪس – مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ|مردن جي 20 ڪلوميٽر پنڌ]] ۾ چانديءَ جو تمغو کٽيو.<ref>{{Cite web |date=9 September 2022 |title=La única medalla Olímpica: El marchador que alcanzó la gloria para Guatemala |url=https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |access-date=5 December 2022 |website=Olympics |archive-date=5 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221205221119/https://olympics.com/es/noticias/la-unica-medalla-olimpica-el-marchador-que-alcanzo-la-gloria-para-guatemala |url-status=live }}</ref> ===== '''پيريز مولينا جي حڪومت ۽ "لا لينيا" '''===== {{Main|اوٽو پيريز مولينا}} [[File:10 Aerial view - Zona 14 - Ciudad de Guatemala.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر]] گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، ۽ [[وچ آمريڪا]] جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهري علائقو پڻ آهي.]] رٽائرڊ جنرل [[اوٽو پيريز مولينا]] 2011ع ۾ صدر چونڊيو ويو، جڏهن تہ [[روڪسانا بالديٽي]] نائب صدر چونڊي وئي، جيڪا گوئٽي مالا جي تاريخ ۾ نائب صدر چونڊجندڙ پهرين عورت هئي. ٻنهي 14 جنوري 2012ع تي پنهنجا عهدا سنڀاليا.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-16563638|title=New Guatemala President Otto Perez Molina takes office|work=BBC News|date=15 January 2012}}</ref> پر 16 اپريل 2015ع تي گڏيل قومن جي حمايت يافته بدعنواني مخالف اداري جي هڪ رپورٽ ۾ ڪيترن ئي اعليٰ عهدن وارن شخصن جا نالا سامهون آيا، جن ۾ بالديٽي جو ذاتي سيڪريٽري خوان ڪارلوس مونزون ۽ گوئٽي مالا جي اندروني روينيو اداري (SAT) جو ڊائريڪٽر پڻ شامل هئا.{{who|date=July 2016}}<ref name=veliz>{{cite news |last=Véliz |first=Rodrigo |title=El Caso SAT: el legado de la inteligencia militar |url=http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |date=17 April 2015 |location=Guatemala |newspaper=Centro de Medios Independientes de Guatemala |access-date=22 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150422144047/http://cmiguate.org/el-caso-sat-el-legado-de-la-inteligencia-militar/ |archive-date=22 April 2015 |language=es }}</ref> انهن انڪشافن کان پوءِ عوامي ڪاوڙ جي هڪ وڏي لهر اڀري، جنهن جهڙي جنرل [[ڪجيل اوجينيو لاوگيرود گارسيا]] جي صدارت کان پوءِ نہ ڏٺي وئي هئي. [[گوئٽي مالا ۾ بي سزائي خلاف بين الاقوامي ڪميشن]] (CICIG) گوئٽي مالا جي اٽارني جنرل سان گڏجي هڪ سال تائين هلندڙ جاچ کان پوءِ، جنهن ۾ [[ٽيليفون ٽيپنگ|ٽيليفون ڪالن جي نگراني]] پڻ شامل هئي، "[[لا لينيا بدعنواني ڪيس|لا لينيا]]" جي نالي سان مشهور بدعنواني واري نظام کي بي نقاب ڪيو. عملدار درآمد ڪندڙن کان رشوت وٺندا هئا ۽ ان جي بدلي کين درآمدي محصولن ۾ غيرقانوني رعايتون ڏيندا هئا.<ref name=veliz /> ذريعن موجب اهڙي عمل جون پاڙون ملڪ ۾ ڪسٽم کاتي جي ڊگهي عرصي واري بدعنوانيءَ سان ڳنڍيل هيون، جنهن کي گوئٽي مالا جي 36 سال ڊگهي [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] دوران مختلف فوجي حڪومتن طرفان بغاوت مخالف ڪاررواين لاءِ مالي وسيلا گڏ ڪرڻ جي طريقي طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name=linea10junio>{{cite news |title=Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG |url=http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-Así-operaba-La-Línea-según-el-informe-de-la-CICIG.htm |newspaper=[[ايل پيريوديڪو]] |location=Guatemala |access-date=10 June 2015 |date=10 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610184233/http://www.elperiodico.com.gt/es/20150610/pais/13566/Caso-SAT-As%C3%AD-operaba-La-L%C3%ADnea-seg%C3%BAn-el-informe-de-la-CICIG.htm |archive-date=10 June 2015 |language=es }}</ref><ref name=Solano22abril>{{cite news |last=Solano |first=Luis |title=#Caso SAT ¿La punta del iceberg? |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |access-date=25 April 2015 |location=Guatemala |date=22 April 2015 |newspaper=Albedrío |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150425212340/http://www.albedrio.org/htm/articulos/l/ls-038.html |archive-date=25 April 2015 }}</ref> فيس بڪ تي ''#RenunciaYa'' (هاڻي استعيفا ڏيو) هيش ٽيگ سان هڪ تقريب ٺاهي وئي، جنهن ۾ شهرين کي [[گوئٽي مالا شهر]] جي مرڪزي علائقي ۾ گڏ ٿي بالديٽي جي استعيفا جو مطالبو ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. ڪجهه ئي ڏينهن اندر 10,000 کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت جي حامي ڀري. منتظمين واضح ڪيو تہ ان تقريب جي پٺيان ڪا سياسي جماعت يا گروهه نہ هو ۽ مظاهرين کي قانون جي پاسداري ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. ماڻهن کي پاڻي، کاڌو ۽ سج کان بچاءَ واري ڪريم آڻڻ لاءِ چيو ويو، پر منهن ڍڪڻ يا ڪنهن سياسي جماعت جا رنگ پائڻ کان منع ڪئي وئي.<ref name=ollantay21mayo>{{cite news |last=Itzamná |first=Ollantay |title=Guatemala: Indígenas y campesinos indignados exigen la renuncia del Gobierno y plantean un proceso de Asamblea Constituyente popular |url=http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |date=21 May 2015 |access-date=21 May 2015 |location=Guatemala |newspaper=Albedrío |archive-url=https://web.archive.org/web/20150521205503/http://www.albedrio.org/htm/articulos/o/oitzamna-070.html |archive-date=21 May 2015 |language=es }}</ref> ڏهه هزارين ماڻهو گوئٽي مالا شهر جي رستن تي نڪري آيا ۽ صدارتي محل آڏو احتجاج ڪيائون. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ بالديٽي استعيفا ڏئي ڇڏي. آمريڪا طرفان سندس ويزا رد ٿيڻ کان پوءِ کيس گوئٽي مالا ۾ ئي رهڻو پيو. گوئٽي مالا جي اختيارين کيس عدالت آڏو پيش ڪيو، ڇاڪاڻ تہ سندن چوڻ موجب "لا لينيا" ڪيس ۾ سندس مبينا ملوث هجڻ بابت ڪافي ثبوت موجود هئا. اسڪينڊل سامهون اچڻ کان پوءِ گوئٽي مالا جي سياسي منظرنامي ۾ آمريڪي سفير ٽاڊ رابنسن جي نمايان ڪردار سبب ڪجهه مبصرن شڪ ظاهر ڪيو تہ آمريڪي حڪومت جاچ جي پٺيان ٿي سگهي ٿي؛ هنن ان کي خطي ۾ چين ۽ روس جي اثر کي منهن ڏيڻ لاءِ گوئٽي مالا ۾ شفاف حڪومت جي آمريڪي خواهش سان ڳنڍيو.<ref name=porras2015> {{cite news |last=Porras Castejón |first=Gustavo |title=Los Estados Unidos y su nueva forma de colonialismo en la que no hay necesidad de tropas |url=http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |newspaper=Plaza Pública |location=Guatemala |date=19 June 2015 |access-date=19 June 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074450/http://www.plazapublica.com.gt/content/eeuu-y-su-nueva-forma-de-colonialismo-en-la-que-no-hay-necesidad-de-tropas |archive-date=24 September 2015 |url-status=live }} </ref> ان کان پوءِ CICIG ڪيترن ٻين ڪيسن بابت پڻ رپورٽون جاري ڪيون ۽ 20 کان وڌيڪ سرڪاري عملدار پنهنجن عهدن تان استعيفا ڏئي ويا، جن مان ڪجهه کي گرفتار پڻ ڪيو ويو. انهن ڪيسن مان ٻن ۾ صدر جا ٻه اڳوڻا ذاتي سيڪريٽري شامل هئا: گوئٽي مالا جي سماجي تحفظ واري اداري ۾ خوان دي ديوس روڊريگيز ۽ گستاوو مارٽينيز، جيڪو ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر واري ڪمپني {{Interlanguage link|جاگوار انرجي|es|Jaguar Energy}} سان لاڳاپيل رشوت جي هڪ ڪيس ۾ ملوث ڄاڻايو ويو. مارٽينيز، پيريز مولينا جو ناٺي پڻ هو.<ref>{{cite news |title=Capturan al ex secretario general de la presidencia |date=9 July 2015 |access-date=9 July 2015 |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |url=http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150709191641/http://noticias.emisorasunidas.com/node/140914 |archive-date=9 July 2015 }}</ref> سياسي مخالف ڌر جا اڳواڻ پڻ CICIG جي جاچن ۾ سامهون آيا. لبرٽاد ڊيموڪريٽيڪا رينووادا (LIDER) جماعت جي ڪيترن قانونسازن ۽ ميمبرن تي رشوت سان لاڳاپيل باضابطه الزام لڳايا ويا. ان صورتحال دوران جماعت جي صدارتي اميدوار مانوئل بالديزون جي عوامي حمايت ۾ نمايان گهٽتائي آئي؛ اپريل تائين کيس 6 سيپٽمبر 2015ع جي صدارتي چونڊن جو هڪ اهم اميدوار سمجهيو پئي ويو. بالديزون [[آمريڪي رياستن جي تنظيم]] آڏو CICIG جي سربراهه ايوان ويلاسڪيز خلاف گوئٽي مالا جي اندروني معاملن ۾ بين الاقوامي مداخلت جا الزام پڻ لڳايا.<ref>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |title=CICIG sí, pero sin Velásquez, dice Baldizón |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=29 July 2015 |access-date=29 July 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150729150940/http://elperiodico.com.gt/2015/07/29/pais/cicig-si-pero-sin-velasquez-dice-baldizon/ |archive-date=29 July 2015 }}</ref> CICIG اڪثر خميس جي ڏينهن پنهنجا نوان ڪيس ظاهر ڪندي هئي، جنهن سبب گوئٽي مالا ۾ "CICIG خميس" جو اصطلاح مشهور ٿيو. پر هڪ جمعي واري پريس ڪانفرنس بحران کي پنهنجي عروج تي پهچائي ڇڏيو. 21 آگسٽ 2015ع تي CICIG ۽ اٽارني جنرل ٿيلما الڊانا اهڙا ثبوت پيش ڪيا، جن جي بنياد تي هنن صدر پيريز مولينا ۽ اڳوڻي نائب صدر بالديٽي کي "لا لينيا" منصوبي جا اصل اڳواڻ قرار ڏنو. بالديٽي کي ساڳئي ڏينهن گرفتار ڪيو ويو ۽ صدر خلاف مواخذي جي درخواست ڪئي وئي. ڪابينا جي ڪيترن ميمبرن استعيفا ڏني ۽ صدر جي استعيفا جو مطالبو وڌيڪ زور وٺي ويو. 23 آگسٽ 2015ع تي پيريز مولينا ٽيليويزن تي قوم کي خطاب ڪندي واضح ڪيو تہ هو استعيفا نہ ڏيندو.<ref name=periodico21a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |title=Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821155710/http://elperiodico.com.gt/2015/08/21/pais/exvicepresidenta-baldetti-capturada-esta-manana-por-tres-delitos/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref><ref name=eu23a>{{cite news |url=http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |title=No renunciaré, enfatiza Pérez Molina |newspaper=Emisoras Unidas |location=Guatemala |date=23 August 2015 |access-date=23 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824035254/http://noticias.emisorasunidas.com/noticias/nacionales/no-renunciare-enfatiza-presidente-perez-molina |archive-date=24 August 2015 }}</ref> هزارين مظاهرين ٻيهر رستن تي نڪري آيا ۽ وڌندڙ سياسي اڪيلائيءَ جو شڪار صدر جي استعيفا جو مطالبو ڪيائون. گوئٽي مالا جي ڪانگريس پنجن قانونسازن تي ٻڌل هڪ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن کي صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪرڻ بابت غور ڪرڻو هو. سپريم ڪورٽ ان عمل جي منظوري ڏني. 27 آگسٽ تي سڄي ملڪ ۾ مارچن ۽ روڊ بند ڪرڻ سان احتجاج جو هڪ وڏو ڏينهن شروع ٿيو. اپريل ۾ اسڪينڊل ظاهر ٿيڻ کان پوءِ باقاعده احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ شهري گروهن 27 آگسٽ تي ٻهراڙيءَ ۽ مقامي اصلوڪن ماڻهن جي تنظيمن سان گڏجي احتجاج ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪي روڊ بند ڪرڻ وارين ڪاررواين جي اڳواڻي ڪري رهيون هيون. گوئٽي مالا شهر ۾ هڙتال دوران مختلف سماجي طبقن سان واسطو رکندڙ ماڻهن جو وڏو ۽ پرامن ميڙ گڏ ٿيو، جنهن ۾ غريب مقامي ماڻهن کان وٺي خوشحال شهرين تائين، سرڪاري ۽ خانگي يونيورسٽين جا ڪيترائي شاگرد پڻ شامل هئا. احتجاج جي حمايت ۾ سوين اسڪول ۽ ڪاروباري ادارا بند رهيا. گوئٽي مالا جي طاقتور ڪاروباري تنظيمن جي وفاق ''Comité Coordinador de Asociaciones Agrícolas, Comerciales, Industriales y Financieras'' (CACIF) هڪ بيان جاري ڪري پيريز مولينا کان استعيفا جو مطالبو ڪيو ۽ ڪانگريس تي زور ڀريو تہ صدر جي عدالتي ڪارروائيءَ کان ڇوٽ ختم ڪئي وڃي.<ref name=cacifMolina> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |title=Cacif pide renuncia inmediata de Otto Pérez Molina |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=19 February 2018 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090623/http://www.prensalibre.com/economia/cacif-pide-renuncia-inmediata-de-otto-perez-molina |archive-date=19 February 2018 |url-status=live }} </ref> اٽارني جنرل جي آفيس پڻ پنهنجو بيان جاري ڪندي صدر کان استعيفا جو مطالبو ڪيو تہ جيئن اهڙي حڪومتي بحران کان بچي سگهجي، جيڪو ملڪ کي غير مستحڪم ڪري سگهي. دٻاءُ وڌڻ سان صدر جا اڳوڻا بچاءَ ۽ گهرو وزير، جن جا نالا بدعنوانيءَ جي جاچ ۾ آيا هئا ۽ جيڪي اڳ ئي استعيفا ڏئي چڪا هئا، اوچتو ملڪ ڇڏي ويا.<ref name=lopez27a>{{cite news |url=http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |title=Vuelan dos exministros: Lopez Ambrosio ayer a Panamá y López Bonilla hoy hacia la Dominicana |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150827162655/http://elperiodico.com.gt/2015/08/27/pais/vuelan-dos-exministros-lopez-ambrosio-ayer-a-panama-y-lopez-bonilla-hoy-hacia-la-dominicana/ |archive-date=27 August 2015 }}</ref> پيريز مولينا ڏينهون ڏينهن حمايت وڃائيندو ويو. خانگي شعبي جي اهم تنظيمن سندس استعيفا جو مطالبو ڪيو، پر کيس انهن ڪاروباري شخصيتن جي حمايت پڻ ملي، جيڪي انهن تنظيمن سان لاڳاپيل نہ هيون. اڳوڻي حڪمران [[مانوئل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جو پوٽو ۽ موبائل فون ڪمپنين جو ارب پتي مالڪ ماريو لوپيز ايسٽراڊا انهن مان هڪ هو؛ سندس ڪجهه عملدارن ڪابينا ۾ خالي ٿيل عهدا سنڀاليا.<ref>{{cite news |url=https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |newspaper=Nomada |title=El multimillonario rescata a OPM a cambio de un tesoro |date=27 August 2015 |access-date=27 August 2015 |author=Olmstead, Gladys |author2=Medina, Sofía |location=Guatemala |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20160123214943/https://nomada.gt/el-multimillonario-rescata-a-opm-a-cambio-de-un-tesoro/ |archive-date=23 January 2016 |url-status=dead }}</ref> گوئٽي مالا جي ريڊيو اسٽيشن ايميسوراس اونيداس ٻڌايو تہ ان پيريز مولينا سان ٽيڪسٽ پيغامن ذريعي رابطو ڪيو. جڏهن کانئس پڇيو ويو تہ ڇا هو استعيفا ڏيڻ جو ارادو رکي ٿو، تہ هن جواب ڏنو تہ هو هر ان صورتحال کي منهن ڏيندو، جنهن کي منهن ڏيڻ ضروري هوندو ۽ جنهن جو قانون تقاضو ڪندو. ڪجهه مظاهرين بحران ۽ چونڊن ۾ مبينا بي ضابطگين سبب عام چونڊون ملتوي ڪرڻ جو مطالبو ڪيو، جڏهن تہ ٻين خبردار ڪيو تہ چونڊون ملتوي ڪرڻ سان ادارتي خال پيدا ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |title=CICIG: Otto Pérez participó en "La Línea" |location=Guatemala |date=21 August 2015 |access-date=21 August 2015 |author=Ruano, Jessica |newspaper=Guatevisión |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821185039/http://www.guatevision.com/cicig-otto-perez-participo-en-la-liena/ |archive-date=21 August 2015 }}</ref> نيٺ 2 سيپٽمبر 2015ع تي پيريز مولينا استعيفا ڏئي ڇڏي، ان کان هڪ ڏينهن اڳ ڪانگريس سندس عدالتي ڇوٽ ختم ڪرڻ جي منظوري ڏني هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|title=Guatemala's President Otto Perez Molina resigns|work=BBC News|date=3 September 2015|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403232852/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-34137225|url-status=live}}</ref><ref> {{cite web |title=Renuncia el presidente Otto Pérez |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |website=Prensa Libre |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160933/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/renuncia-el-presidente-otto-perez |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref> 3 سيپٽمبر 2015ع تي کيس [[لا لينيا بدعنواني ڪيس]] ۾ پهرين عدالتي ٻڌڻيءَ لاءِ عدالت آڏو طلب ڪيو ويو.<ref> {{cite news |url=http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |title=Pérez Molina se presentará ante el juez dice su abogado |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Prensa Libre |location=Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905160924/http://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/perez-molina-se-presentara-ante-el-juez-dice-su-abogado |archive-date=5 September 2015 |url-status=live }} </ref><ref>{{cite news |url=http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |title=Tienen toda la intención de destruirme, afirma Otto Perez, ya en tribunales |date=3 September 2015 |access-date=3 September 2015 |newspaper=Siglo 21 |location=Guatemala |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150903154829/http://www.s21.com.gt/nacionales/2015/09/03/tienen-toda-intencion-destruirme-afirma-otto-perez-ya-esta-tribunales |archive-date=3 September 2015 }}</ref> جون 2016ع ۾ گڏيل قومن جي حمايت يافته جاچ ڪندڙن پيريز مولينا جي انتظاميا کي منظم ڏوهاري نيٽ ورڪ سان ڀيٽيو ۽ هڪ ٻيو بدعنواني ڪيس پيش ڪيو، جنهن کي ''ڪوپيراچا'' سڏيو ويو. جاچ موجب سماجي تحفظ واري اداري جي سربراهه ۽ گهٽ ۾ گهٽ پنجن ٻين وزيرن گڏجي پئسا گڏ ڪيا، جن سان مولينا لاءِ موٽر بوٽن سميت قيمتي تحفا خريد ڪيا ويا؛ ٽن سالن دوران ان سلسلي ۾ 4.7 ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ جو الزام لڳايو ويو.<ref> {{cite news |title=Ex-Guatemala Regime Likened to Organized Crime Syndicate |first=Dan |last=Alder |date=13 June 2016 |url=http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |work=Insight Crime |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721042503/http://www.insightcrime.org/news-briefs/ex-guatemala-regime-likened-to-organized-crime-syndicate |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }} </ref> ===== '''جمي موراليس ۽ اليخاندرو جياميٽي جي حڪومت (2016ع–2024ع)''' ===== [[2015ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|آڪٽوبر 2015ع جي صدارتي چونڊن]] ۾، بدعنواني خلاف وڏن احتجاجن کان پوءِ، اڳوڻو ٽيليويزن مزاحيه اداڪار [[جمي موراليس]] گوئٽي مالا جو نئون صدر چونڊيو ويو. هن جنوري 2016ع ۾ عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|title=Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president|work=BBC News|date=15 January 2016|access-date=8 January 2024|archive-date=3 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403230047/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-35320332|url-status=live}}</ref> ڊسمبر 2017ع ۾ صدر موراليس اعلان ڪيو تہ گوئٽي مالا [[اسرائيل]] ۾ پنهنجو سفارتخانو [[يروشلم]] منتقل ڪندو، جنهن سان اهو [[آمريڪا]] کان پوءِ اهڙو قدم کڻڻ جو اعلان ڪندڙ پهريون ملڪ بڻيو.<ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|title=Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem|newspaper=Haaretz|access-date=8 January 2024|archive-date=10 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053035/https://www.haaretz.com/israel-news/guatemala-says-it-will-move-its-embassy-from-tel-aviv-to-jerusalem-1.5629570|url-status=dead}}</ref> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو جياميٽي]]، جمي موراليس جي جاءِ تي گوئٽي مالا جو صدر بڻيو. جياميٽي آگسٽ 2019ع ۾ ٿيل [[2019ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ ڏوهن خلاف سخت پاليسي واري پنهنجي ايجنڊا تحت ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref name="auto">{{cite web|url=https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|title=Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president {{pipe}} DW {{pipe}} 15.01.2020|website=DW.COM|access-date=8 January 2024|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209190852/https://www.dw.com/en/guatemala-swears-in-alejandro-giammattei-as-president/a-52006121|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ تعليم ۽ صحت جي خرچن ۾ ڪٽوتين خلاف صدر اليخاندرو جياميٽي ۽ قانونساز اداري جي مخالفت ۾ گوئٽي مالا ۾ وڏا [[2020ع گوئٽي مالا احتجاج|احتجاج ۽ مظاهرا]] ٿيا.<ref>{{cite news |agency=Associated Press |title=Guatemala protesters set congress on fire during budget protests |url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/22/guatemala-protesters-set-congress-on-fire-during-budget-protests |work=The Guardian |date=22 November 2020}}</ref> آگسٽ 2023ع ۾ وچ-کاٻي ڌر جي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] (ٻج) تحريڪ جي اميدوار [[برنارڊو اريوالو]]، گوئٽي مالا جي [[2023ع گوئٽي مالا جون عام چونڊون|صدارتي چونڊن]] ۾ وڏي اڪثريت سان ڪاميابي حاصل ڪئي.<ref>{{cite news |title=Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |work=www.aljazeera.com |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=31 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231231184044/https://www.aljazeera.com/news/2023/8/21/arevalo-wins-guatemala-presidency-in-landslide-amid-hopes-for-change?traffic_source=KeepReading |url-status=live }}</ref> چونڊن کان پوءِ جياميٽي جي رخصت ٿيندڙ انتظاميا دوران صحافين، بدعنواني خلاف جاچ ڪندڙن ۽ سماجي تحريڪن خلاف ڪاررواين سان گڏ چونڊ نتيجن کي چئلينج ڪرڻ جون ڪوششون ٿيون. اريوالو جي ڪاميابي کان پوءِ سرڪاري وڪيلن ۽ ٻين ادارن طرفان سندس اقتدار سنڀالڻ جي راهه ۾ قانوني رڪاوٽون وڌيون ويون؛ انهن قدمن کي بين الاقوامي مبصرن ۽ مختلف حڪومتن طرفان چونڊ نتيجن کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪوشش قرار ڏنو ويو. مقامي اصلوڪن ماڻهن جي اڳواڻيءَ ۾ احتجاجن ۽ بين الاقوامي دٻاءَ جي وچ ۾ چونڊ نتيجا برقرار رهيا ۽ اقتدار جي منتقلي عمل ۾ آئي.<ref name=":4">{{Cite web |last=Rich |first=Brown |date=22 April 2025 |title=Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis |url=https://www.americasquarterly.org/article/timeline-guatemalas-2023-election-crisis/ |access-date=2025-05-03 |website=Americas Quarterly |language=en-US}}</ref> ===== '''برنارڊو اريوالو ۽ موويمينتو سيميلا (2024ع–هاڻوڪو)''' ===== [[File:Retrato oficial del Presidente de la República Bernardo Arévalo de León, como Comandante General de las Fuerzas Armadas de Guatemala.png|thumb|upright|گوئٽي مالا جو صدر [[برنارڊو اريوالو]]]] [[برنارڊو اريوالو]] اڳوڻي صدر [[خوان خوسيه اريوالو]] جو پٽ آهي، جيڪو گوئٽي مالا جو پهريون جمهوري طريقي سان چونڊيل صدر هو. اريوالو کي [[سيميلا (سياسي جماعت)|سيميلا]] جي قيادت هيٺ 14 جنوري 2024ع تي گوئٽي مالا جي 52هين صدر طور عهدو سنڀالڻو هو،<ref>{{cite news |title=Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment |url=https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |work=www.nytimes.com |date=21 August 2023 |language=en |access-date=8 January 2024 |archive-date=22 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230822154305/https://www.nytimes.com/2023/08/20/world/americas/arevalo-wins-election-guatemala.html |url-status=live |last1=Romero |first1=Simon |last2=García |first2=Jody }}</ref> پر ڪانگريس جي وفد جي منظوري بابت تڪرار سبب سندس حلف برداريءَ ۾ دير ٿي وئي.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|title=Tensions high outside Guatemala Congress as inauguration sessions delayed|first=Sofia|last=Menchu|publisher=Reuters|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115022437/https://www.reuters.com/world/americas/guatemalas-arevalo-due-assume-presidency-with-difficult-path-ahead-2024-01-14/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Guatemalans angered as president-elect's inauguration delayed by wrangling in Congress|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=14 January 2024|accessdate=14 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> نيٺ اڌ رات کان ڪجهه منٽن پوءِ، 15 جنوري تي اريوالو گوئٽي مالا جي صدر طور حلف کنيو.<ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|title=Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration|first=Sonia Pérez|last=D.|publisher=Associated Press|date=15 January 2024|accessdate=15 January 2024|archive-date=14 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240114145151/https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-inauguration-opposition-f968cd763fa6540a784ea9612fc33e38|url-status=live}}</ref> سندس چونڊ مهم ۾ بدعنواني خلاف ڪارروائي ۽ گوئٽي مالا جي ماڻهن لاءِ معاشي موقعا وڌائڻ اهم نقطا هئا.<ref>{{cite news|title=Guatemalans elect anti-corruption candidate Bernardo Arévalo as next president|url=https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|work=www.bushcenter.org/|language=en|access-date=8 January 2024|archive-date=6 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106030223/https://www.bushcenter.org/publications/guatemalans-elect-anti-corruption-candidate-bernardo-arevalo-as-next-president|url-status=live}}</ref> اقتدار سنڀالڻ جي شروعاتي ڏينهن ۾ اريوالو پنهنجي [[اليخاندرو جياميٽي|اڳوڻي صدر]] جي حڪومت طرفان ڪيل اهو معاهدو رد ڪري ڇڏيو، جنهن تحت [[اليخاندرو جياميٽي جي ڪابينا|جياميٽي ڪابينا]] جي اڳوڻن عملدارن کي ڇهن سالن تائين سرڪاري سيڪيورٽي ۽ گاڏيون مهيا ڪرڻيون هيون.<ref>{{Cite web |last=Hora |first=Redacción La |date=19 January 2024 |title=Bernardo Arévalo retira seguridad a exfuncionarios de Giammattei |url=https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120064352/https://lahora.gt/nacionales/la-hora/2024/01/19/bernardo-arevalo-retira-seguridad-a-exfuncionarios-de-giammattei/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=España |first=Diego |date=28 December 2023 |title=Giammattei cubre a su círculo: ordena a la PNC dar seguridad a quienes dejen el gobierno |url=https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |access-date=20 January 2024 |website=La Hora |language=es |archive-date=20 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120065848/https://lahora.gt/nacionales/diego/2023/12/28/giammattei-cubre-a-su-circulo-ordena-a-la-pnc-dar-seguridad-a-quienes-dejen-el-gobierno/ |url-status=live }}</ref> 8 فيبروري 2024ع تي اريوالو ۽ [[گوئٽي مالا جي گهرو معاملن واري وزارت|گهرو معاملن واري وزير]] فرانسسڪو خيمينيز، ڀتي خوري خلاف خاص گروهه (GECE) قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هي [[گوئٽي مالا جي قومي سول پوليس|قومي سول پوليس]] (PNC) اندر هڪ خاص فورس آهي، جنهن جو مقصد پرتشدد ڏوهن ۽ ڀتي خوريءَ کي منهن ڏيڻ آهي.<ref>{{Cite web |last=Luna |first=Astrid |date=9 February 2024 |title=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{!}} GTNews - Guatemalan News Agency |work=President Arévalo announces a Special Group Against Extortion {{pipe}} GTNews - Guatemalan News Agency |url=https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |access-date=9 February 2024 |language=en-US |archive-date=3 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240303032543/https://news.gob.gt/president-arevalo-announces-a-special-group-against-extortion/ |url-status=dead }}</ref> GECE ۾ 400 موٽر سائيڪل سوار اهلڪار شامل ڪرڻ جو منصوبو هو، جيڪي مرحليوار ملڪ جي مختلف علائقن ۾ گشت ڪندا. اريوالو جي درخواست تي آمريڪي حڪومت هن نئين خاص فورس جي مدد لاءِ سامان عطيو ڪيو.<ref>{{Cite web |date=8 February 2024 |title=Nuevo Grupo Especial contra las Extorsiones operará en zonas 6 y 12 y Villa Nueva |url=https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |access-date=9 February 2024 |language=es-GT |archive-date=11 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411042601/https://www.prensalibre.com/guatemala/justicia/nuevo-grupo-especial-contra-las-extorsiones-operara-en-zonas-6-y-12-y-villa-nueva-breaking/ |url-status=live }}</ref> 23 اپريل 2024ع تي پنهنجي حڪومت جا پهريان 100 ڏينهن مڪمل ٿيڻ جي موقعي تي هڪ عوامي تقريب دوران اريوالو پنهنجي چونڊ مهم جي واعدن مان هڪ تي عمل ڪندي صدارتي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |date=23 April 2024 |title=Tras informe de 100 días de Gobierno, Bernardo Arévalo anuncia que solicitó reducir su salario |url=https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |website=La Hora |access-date=23 April 2024 |language=es-GT |archive-date=23 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240423183108/https://lahora.gt/nacionales/hloarca/2024/04/23/tras-informe-de-100-dias-de-gobierno-bernardo-arevalo-anuncia-que-solicito-reducir-su-salario/ |url-status=live }}</ref> ان گهٽتائيءَ کان پوءِ گوئٽي مالا جو صدر [[لاطيني آمريڪا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ پگهار وٺندڙ صدر نہ رهيو. ساڳئي وقت نائب صدر [[ڪارين هيريرا|هيريرا]] پڻ پنهنجي پگهار ۾ 25 سيڪڙو گهٽتائيءَ جو اعلان ڪيو.<ref>{{Cite web |last=Vega |first=Juan Manuel |date=23 April 2024 |title=Presidente Bernardo Arévalo y vicepresidenta Karin Herrera rebajan 25 % de su salario - Agencia Guatemalteca de Noticias |url=https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/,%20https://agn.gt/presidente-bernardo-arevalo-y-vicepresidenta-karin-herrera-rebajan-25-su-salario/ |access-date=24 April 2024 |language=es }}{{Dead link|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> اريوالو جي حڪومت ۽ مخالف ڌرين ۽ سرڪاري وڪيلن وچ ۾ سياسي ۽ قانوني ڇڪتاڻ جاري رهي آهي. سيميلا جماعت جي ميمبرن خلاف مختلف عدالتي ڪارروايون ڪيون ويون آهن،<ref name=":4" /> جڏهن تہ 2023ع جي احتجاجن جي اڳواڻي ڪندڙ ڪجهه مقامي اصلوڪن اڳواڻن خلاف پڻ فوجداري ڪيس داخل ڪيا ويا. اپريل 2025ع ۾ 2023ع جي ملڪ گير احتجاجن جي هڪ اهم اڳواڻ لوئس پاچيڪو کي دهشتگردي ۽ غيرقانوني تنظيم سان لاڳاپيل الزامن هيٺ گرفتار ڪيو ويو؛ اريوالو انهن الزامن کي بي بنياد قرار ڏنو، جڏهن تہ اٽارني جنرل جي آفيس انهن خلاف قانوني ڪارروائي جاري رکي.<ref>{{Cite web |title=Guatemalan Police Arrest Indigenous Leader Who Led Nationwide Protests |url=https://www.democracynow.org/2025/4/25/headlines/guatemalan_police_arrest_indigenous_leader_who_led_nationwide_protests |access-date=2025-05-04 |website=Democracy Now! |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-04-23 |title=Guatemala arrests Indigenous leader of 2023 protests, accusing him of terrorism |url=https://apnews.com/article/guatemala-arevalo-porras-protests-indigenous-839258324d349e00f30e6cf3883ad0cf |access-date=2025-05-04 |website=AP News |language=en}}</ref> == جاگرافي == {{Main|گوئٽي مالا جي جاگرافي}} [[File:Guatemala Topography.png|thumb|گوئٽي مالا جو ارضياتي بيهڪ وارو نقشو]] [[File:Guatemala Köppen.svg|thumb|گوئٽي مالا جا ڪوپن آبهوا قسم]] [[File:Quetzaltenango farm highlands 2009.jpg|thumb|[[ڪويتزالتينانگو]] جا جابلو علائقا]] [[File:guatemala town volcanic crater.jpg|thumb|آتش فشاني کڏ اندر [[پين-آمريڪن شاهراهه]] جي ڀرسان هڪ شهر]] گوئٽي مالا هڪ جابلو ملڪ آهي، جتي ريگستان ۽ واريءَ جي دڙن جا ننڍا علائقا پڻ ملن ٿا. ڏاکڻي سامونڊي ڪناري ۽ [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي جي وسيع اترين هيٺاهين علائقن کان سواءِ ملڪ جون اڪثر واديون ٽڪرين سان گهيريل آهن. ٻه جابلو سلسلا اولهه کان اوڀر طرف گوئٽي مالا مان گذرن ٿا، جيڪي ملڪ کي ٽن وڏن جاگرافيائي علائقن ۾ ورهائين ٿا: جابلو علائقو، جتي جبل واقع آهن؛ جبلن جي ڏکڻ ۾ پئسفڪ سامونڊي ڪنارو؛ ۽ جبلن جي اتر ۾ پيٽين وارو علائقو. ملڪ جا سڀ وڏا شهر جابلو علائقن ۽ پئسفڪ سامونڊي ڪناري واري علائقي ۾ واقع آهن؛ ان جي ڀيٽ ۾ پيٽين جي آبادي ڇڊي آهي. انهن ٽنهي علائقن جي آبهوا، اوچائي ۽ زميني منظرنامي ۾ نمايان فرق آهي، جنهن سبب گرم ۽ گهميل استوائي هيٺاهين علائقن کان وٺي ٿڌن ۽ خشڪ جابلو چوٽين تائين مختلف قدرتي منظر ڏسڻ ۾ اچن ٿا. [[تاجومولڪو آتش فشان]]، جنهن جي اوچائي {{convert|4220|meter|abbr=off}} آهي، وچ آمريڪا جي ملڪن جو سڀ کان اوچو هنڌ آهي. پئسفڪ سمنڊ جي نيڪال واري طاس ۾ درياهه ننڍا ۽ تانگها آهن، جڏهن تہ [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[ميڪسيڪو نار]] جي نيڪال وارن طاسن ۾ درياهه وڏا ۽ اونها آهن. انهن درياهن ۾ [[پولوچڪ درياهه|پولوچڪ]] ۽ [[دولسي درياهه (گوئٽي مالا)|دولسي]] شامل آهن، جيڪي [[ازابال ڍنڍ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿا؛ ان کان سواءِ [[موتاگوا درياهه]]، [[سارسٽون درياهه|سارسٽون]]، جيڪو [[بيليز]] سان سرحد جو حصو بڻجي ٿو، ۽ [[اوسوماسينتا درياهه]]، جيڪو پيٽين ۽ [[چياپاس]]، [[ميڪسيڪو]] جي وچ ۾ سرحد جو حصو بڻجي ٿو، پڻ اهم درياهه آهن. === قدرتي آفتون === {{For|2018ع واري آتش فشاني ڦاٽ لاءِ|2018ع فيوگو آتش فشان جو ڦاٽ}} [[ڪيريبين سمنڊ]] ۽ [[پئسفڪ سمنڊ]] جي وچ ۾ واقع هجڻ سبب گوئٽي مالا سامونڊي طوفانن جي اثر هيٺ رهندو آهي. انهن ۾ 1998ع جو [[مچ سامونڊي طوفان]] ۽ آڪٽوبر 2005ع جو [[اسٽين سامونڊي طوفان]] شامل آهن، جنهن ۾ 1,500 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. تباهيءَ جو وڏو سبب تيز هوائون نہ، پر شديد [[ٻوڏ]]ون ۽ انهن جي نتيجي ۾ ايندڙ [[مٽيءَ جون ڇپون]] هيون. نومبر 2020ع ۾ [[ايٽا سامونڊي طوفان]] پڻ ملڪ کي متاثر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ 100 کان وڌيڪ ماڻهو فوت يا گم ٿيا، جڏهن تہ آخري انگ اکر ان وقت تائين غير يقيني هئا.<ref>{{cite web|title=Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala {{!}} The Weather Channel - Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com|url=https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|access-date=12 November 2020|website=The Weather Channel|language=en-US|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112014853/https://weather.com/news/news/2020-11-09-hurricane-eta-central-america-guatemala-toll-rises|url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جا جابلو علائقا [[موتاگوا فالٽ]] سان لڳ واقع آهن، جيڪو [[ڪيريبين پليٽ]] ۽ [[اتر آمريڪي پليٽ]] نالي [[ٽيڪٽونڪ پليٽون|ٽيڪٽونڪ پليٽن]] جي سرحد جو حصو آهي. تاريخي دور ۾ هي فالٽ ڪيترن ئي وڏن زلزلن جو سبب بڻيو آهي، جن ۾ 4 فيبروري 1976ع تي آيل 7.5 شدت وارو زلزلو پڻ شامل آهي، جنهن ۾ 25,000 کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا. ان کان سواءِ، پئسفڪ سامونڊي ڪناري کان ٻاهر [[وچ آمريڪي کاهي]] نالي هڪ وڏي [[سبڊڪشن زون]] واقع آهي. هتي [[ڪوڪوس پليٽ]] ڪيريبين پليٽ جي هيٺان ڌِڪي رهي آهي، جنهن سبب سامونڊي ڪناري کان اندروني علائقن ۾ آتش فشاني سرگرمي پيدا ٿئي ٿي. گوئٽي مالا ۾ 37 آتش فشان آهن، جن مان چار سرگرم آهن: [[پاڪايا]]، [[سانتياگيتو]]، [[فيوگو آتش فشان|فيوگو]] ۽ [[تاڪانا آتش فشان|تاڪانا]]. دنيا جي هن ارضياتي طور سرگرم علائقي ۾ قدرتي آفتن جي هڪ ڊگهي تاريخ آهي. مثال طور، گوئٽي مالا جي گاديءَ جو هنڌ ٽي ڀيرا تبديل ٿيڻ مان ٻه ڀيرا قدرتي آفتن سبب ٿيو: 1541ع ۾ آتش فشاني مٽيءَ جي وهڪري ۽ 1773ع ۾ زلزلن سبب. === حياتياتي گوناگونيت === {{main|گوئٽي مالا جي حياتياتي گوناگونيت}} گوئٽي مالا ۾ 14 ماحولياتي خطا آهن، جيڪي تمر جي ٻيلن کان وٺي ٻنهي سامونڊي ڪنارن تائين پکڙيل آهن ۽ پنج مختلف ماحولياتي نظامن تي مشتمل آهن. گوئٽي مالا ۾ فهرست ڪيل 252 آبي علائقا آهن، جن ۾ پنج ڍنڍون، 61 ننڍيون ڍنڍون، 100 درياهه ۽ چار ڌٻڻيون شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |title=Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia |access-date=1 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060406233434/http://www.iucn.org/en/news/archive/2001_2005/press/guatemalahumedales.pdf |archive-date=6 April 2006|website=iucn.org|publisher=[[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]]}}</ref> [[ٽيڪال قومي پارڪ]] يونيسڪو جو پهريون گڏيل [[عالمي ورثو ماڳ]] هو. گوئٽي مالا پنهنجي منفرد [[حيوانيات]] جي ڪري پڻ مشهور آهي. ملڪ ۾ جانورن جون لڳ ڀڳ 1,246 ڄاتل جنسون ملن ٿيون، جن مان 6.7 سيڪڙو [[مقامي جنس|مقامي]] ۽ 8.1 سيڪڙو خطري هيٺ آهن. گوئٽي مالا ۾ نسن وارن ٻوٽن جون گهٽ ۾ گهٽ 8,682 جنسون ملن ٿيون، جن مان 13.5 سيڪڙو مقامي آهن. گوئٽي مالا جي ڪل ايراضيءَ جو 5.4 سيڪڙو [[قدرت جي تحفظ لاءِ بين الاقوامي اتحاد|آءِ يو سي اين]] جي درجن I–V تحت محفوظ آهي.{{Citation needed|date=June 2009}} [[پيٽين (کاتو)|پيٽين]] کاتي ۾ واقع [[مايا حياتياتي گولو محفوظ علائقو]] 2,112,940 هيڪٽرن تي پکڙيل آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |title=MAB Biosphere Reserves Directory |publisher=UNESCO |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170322234230/http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=GUA+01&mode=all |archive-date=22 March 2017 |url-status=live}}</ref> جنهن ڪري اهو [[بوساواس]] کان پوءِ وچ آمريڪا جو ٻيو سڀ کان وڏو ٻيلو آهي. 2019ع جي [[ٻيلن جي زميني منظرنامي جي سالميت وارو اشاريه]] ۾ گوئٽي مالا جو سراسري اسڪور 10 مان 3.85 هو، جنهن سان اهو 172 ملڪن مان عالمي سطح تي 138هين نمبر تي رهيو.<ref name="FLII-Supplementary">{{cite journal|last1=Grantham|first1=H. S.|last2=Duncan|first2=A.|last3=Evans|first3=T. D.|last4=Jones|first4=K. R.|last5=Beyer|first5=H. L.|last6=Schuster|first6=R.|last7=Walston|first7=J.|last8=Ray|first8=J. C.|last9=Robinson|first9=J. G.|last10=Callow|first10=M.|last11=Clements|first11=T.|last12=Costa|first12=H. M.|last13=DeGemmis|first13=A.|last14=Elsen|first14=P. R.|last15=Ervin|first15=J.|last16=Franco|first16=P.|last17=Goldman|first17=E.|last18=Goetz|first18=S.|last19=Hansen|first19=A.|last20=Hofsvang|first20=E.|last21=Jantz|first21=P.|last22=Jupiter|first22=S.|last23=Kang|first23=A.|last24=Langhammer|first24=P.|last25=Laurance|first25=W. F.|last26=Lieberman|first26=S.|last27=Linkie|first27=M.|last28=Malhi|first28=Y.|last29=Maxwell|first29=S.|last30=Mendez|first30=M.|last31=Mittermeier|first31=R.|last32=Murray|first32=N. J.|last33=Possingham|first33=H.|last34=Radachowsky|first34=J.|last35=Saatchi|first35=S.|last36=Samper|first36=C.|last37=Silverman|first37=J.|last38=Shapiro|first38=A.|last39=Strassburg|first39=B.|last40=Stevens|first40=T.|last41=Stokes|first41=E.|last42=Taylor|first42=R.|last43=Tear|first43=T.|last44=Tizard|first44=R.|last45=Venter|first45=O.|last46=Visconti|first46=P.|last47=Wang|first47=S.|last48=Watson|first48=J. E. M.|title=Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity - Supplementary Material|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|year=2020|page=5978|issn=2041-1723|doi=10.1038/s41467-020-19493-3|pmid=33293507|pmc=7723057|bibcode=2020NatCo..11.5978G |doi-access=free}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === سياسي نظام === {{Main|گوئٽي مالا جي سياست}} {{Multiple image | direction = horizontal | align = right | caption_align = center | total_width = 300 | image1 = Retrato oficial de Presidente Bernardo Arévalo (cropped).jpg | caption1 = [[برنارڊو اريوالو]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]]</small> | image2 = Retrato oficial de la vicepresidenta constitucional de la República de Guatemala Karin Larissa Herrera Aguilar (HQ) (cropped 2).jpg | caption2 = [[ڪارين هيريرا]]<br /><small>[[گوئٽي مالا جو نائب صدر|نائب صدر]]</small> }} [[File:National Palace of Culture - Guatemala City.jpg|thumb|[[قومي محل (گوئٽي مالا)|قومي محل]]، جيڪو اڳ صدر جي رهائشگاهه هو ۽ هاڻي انتظامي شاخ جي اهم سرڪاري تقريبن لاءِ استعمال ٿيندو آهي]] [[File:Congreso de Guatemala (7895588940).jpg|thumb|[[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|ڪانگريس]] جو اندريون ڏيک]] گوئٽي مالا هڪ آئيني جمهوري ملڪ آهي، جتي [[گوئٽي مالا جو صدر]] [[رياست جو سربراهه]] ۽ [[حڪومت جو سربراهه]] ٻئي هوندو آهي ۽ ملڪ ۾ [[گهڻ جماعتي نظام]] رائج آهي. [[انتظامي اختيار]] حڪومت استعمال ڪري ٿي. [[قانون ساز اختيار]] حڪومت ۽ [[گوئٽي مالا جي جمهوريه جي ڪانگريس|جمهوريه جي ڪانگريس]] وٽ آهي. [[عدليه]] انتظاميا ۽ قانون ساز اداري کان آزاد آهي. 2 سيپٽمبر 2015ع تي [[اوٽو پيريز مولينا]] [[لا لينيا بدعنواني ڪيس|بدعنواني جي هڪ اسڪينڊل]] سبب گوئٽي مالا جي صدارت تان استعيفا ڏني، جنهن کان پوءِ جنوري 2016ع تائين [[اليخاندرو مالدونادو]] سندس جاءِ تي صدر رهيو.<ref name=Maldonado>{{cite news|url=http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|title=Maldonado Aguirre revala su terna vicepresidencial|date=3 September 2015|access-date=3 September 2015|newspaper=Prensa Libre|location=Guatemala|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905174242/http://www.prensalibre.com/guatemala/politica/maldonado-aguirre-revela-su-terna-vicepresidencial|archive-date=5 September 2015|url-status=live}}</ref> ڪانگريس، مالدونادو جي جاءِ تي [[سان ڪارلوس يونيورسٽي آف گوئٽي مالا]] جي اڳوڻي صدر الفونسو فوئينتيس سوريا کي نئون نائب صدر مقرر ڪيو.<ref name=soria>{{cite news|url=http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |title=Fuentes Soria nombrado vicepresidente |newspaper=ElPeriódico |location=Guatemala |date=16 September 2015 |access-date=16 September 2015 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917060705/http://m.elperiodico.com.gt/2015/09/17/pais/fuentes-soria-electo-vicepresidente/ |archive-date=17 September 2015}}</ref> ان کان پوءِ [[جمي موراليس]] 14 جنوري 2016ع تي صدارت جو عهدو سنڀاليو.<ref name="auto1" /> جنوري 2020ع ۾ [[اليخاندرو گياماتي]] سندس جاءِ تي صدر ٿيو.<ref name="auto" /> گوئٽي مالا جو سفارتڪار، [[سماجيات|سماجيات جو ماهر]]، ليکڪ ۽ سياستدان [[برنارڊو اريوالو|سيزار برنارڊو اريوالو ڊي ليون]]،<ref name="congr">{{cite news |title=César Bernardo Arévalo De León |url=https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |access-date=15 June 2021 |work=[[گوئٽي مالا جي ڪانگريس]] |date=2019 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821130724/https://www.congreso.gob.gt/perfil_diputado/830 |url-status=live }}</ref> جيڪو [[سيمييا تحريڪ]] جو ميمبر ۽ گڏيل باني آهي، هن وقت گوئٽي مالا جي 52هين [[گوئٽي مالا جو صدر|صدر]] طور خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي. === انتظامي ورهاست === {{Main|گوئٽي مالا جا کاتا|گوئٽي مالا جون ميونسپلٽيون}} {{Guatemala labelled map|float=left}} گوئٽي مالا کي 22 [[کاتو (انتظامي ورهاست)|کاتن]] (اسپيني: ''departamentos'') ۾ ورهايو ويو آهي، جيڪي اڳتي هلي لڳ ڀڳ 335 ميونسپلٽين (اسپيني: ''municipios'') ۾ ورهايل آهن.<ref name=segeplan>{{cite web|access-date=29 September 2015 |location=Guatemala |website=Secretaría de Planificación y Programación de la Presidencia |url=http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14:quetzaltenango&Itemid=333 |title=Municipios de Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150707074007/http://www.segeplan.gob.gt/2.0/index.php?option=com_k2&view=itemlist&task=category&id=14%3Aquetzaltenango&Itemid=333 |archive-date=7 July 2015 |language=es |url-status=dead}}</ref> هر کاتي جو هڪ گورنر هوندو آهي، جنهن کي مرڪزي حڪومت مقرر ڪندي آهي. گورنر جي مدد لاءِ هڪ ترقياتي ڪائونسل هوندي آهي، جنهن ۾ لاڳاپيل کاتي جي ميونسپلٽين جا ميئر پڻ شامل هوندا آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|گوئٽي مالا جا پرڏيهي لاڳاپا}} گوئٽي مالا ڊگهي عرصي کان پاڙيسري ملڪ [[بيليز]] جي سموري يا ڪجهه علائقي تي دعويٰ ڪندو رهيو آهي. هن علائقائي تڪرار سبب گوئٽي مالا 6 سيپٽمبر 1991ع تائين بيليز جي آزاديءَ کي تسليم نہ ڪيو.<ref>''[https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 Encyclopedia of the Inter-American System] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230421070357/https://books.google.com/books?id=tccRqha7894C&q=Guatemala+recognizes+Belize%27s+independence&pg=PA36 |date=21 April 2023 }}'' by George Pope Atkins Greenwood Press, Westport, Connecticut (1997) p. 36.</ref> تڪرار اڃا مڪمل طور حل نہ ٿيو آهي ۽ ان جي پرامن ۽ حتمي حل لاءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ عمل جاري آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |publisher=American Society of International Law |work=ASIL Insights |title=OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute |first=Montserrat |last=Gorina-Ysern |access-date=29 April 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110749/http://www.asil.org/insights/volume/5/issue/20/oas-mediates-belize-guatemala-border-dispute |archive-date=21 March 2015 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |title=Historia General de Guatemala |isbn=84-88622-07-4 |author=Jorge Luján Muñoz, director general. |year=2005 |publisher=Asociación de Amigos del País |location=Guatemala}}</ref> === فوج === {{Main|گوئٽي مالا جي فوج}} گوئٽي مالا وٽ نسبتاً ننڍي فوج آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15,000 کان 20,000 اهلڪار شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Cancelarán 12 mil 109 plazas en el Ejército|newspaper=Prensa Libre|date=2 April 2004|url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20070710004304/http://www.prensalibre.com/pl/2004/abril/02/85248.html|archive-date=10 July 2007 |access-date=1 June 2015}}</ref> 2017ع ۾ گوئٽي مالا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=8 September 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref> === انساني حق === {{See also|گوئٽي مالا ۾ انساني حق|گوئٽي مالا ۾ عورتن خلاف تشدد|گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه}} 1996ع ۾ گهرو ويڙهه جي خاتمي کان پوءِ به گوئٽي مالا ۾ قتل ۽ [[موت جا جٿا]] هڪ مسئلو رهيا آهن. انهن جا اڪثر لاڳاپا ڳجهن سلامتي ڍانچن (اسپيني: ''Cuerpos Ilegales y Aparatos Clandestinos de Seguridad – CIACS'') سان رهيا آهن، جيڪي منظم ڏوهن ۾ ملوث موجوده ۽ اڳوڻن فوجي اهلڪارن جون تنظيمون هيون. انهن تنظيمن جو اثر ڪافي رهيو، جيڪو بعد ۾ ڪجهه گهٽ ٿيو،<ref name=ic>{{cite web |title=Extrajudicial Killings on the Rise in Guatemala |first=James |last=Bargent |date=4 July 2013 |work=InsightCrime |url=https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |access-date=6 January 2019 |archive-date=6 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200106132125/https://www.insightcrime.org/news/brief/extrajudicial-killings-on-the-rise-in-guatemala/ |url-status=live }}</ref> پر عدالت کان مٿانهان قتل جاري رهيا.<ref name=yale>{{cite web |url=http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |publisher=Yale University |work=Genocide Studies Program |title=Violence and Genocide in Guatemala |first=Victoria |last=Sanford |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828172554/http://gsp.yale.edu/case-studies/guatemala/violence-and-genocide-guatemala |archive-date=28 August 2016 |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2004ع ۾ [[بين-آمريڪي انساني حقن جي عدالت]] 18 جولاءِ 1982ع تي [[پلان ڊي سانچيز]]، [[آلتا ويراپاز]] ۾ 188 [[اچي ماڻهو|اچي مايا]] ماڻهن جي قتل عام بابت گوئٽي مالا جي رياست کي ذميوار قرار ڏنو. اهو 1980ع واري ڏهاڪي جي ساڙيل زمين واري مهم ۽ نسل ڪشي دوران رپورٽ ڪيل 626 قتل عامن مان ڪنهن واقعي بابت [[گوئٽي مالا جي فوج]] ۽ رياست خلاف عدالت جو پهريون فيصلو هو.<ref name=yale /> انهن قتل عامن جي متاثرين مان 83 سيڪڙو مايا ۽ 17 سيڪڙو لادينو هئا.<ref name=yale /> {|class="wikitable" style="align:center;" !colspan=2 | گوئٽي مالا ۾ عدالت کان مٿانهان قتل |- |style="text-align:center;"|2010ع |style="text-align:right;"|5,072 |- |style="text-align:center;"|2011ع |style="text-align:right;"|279 |- |style="text-align:center;"|2012ع |style="text-align:right;"|439 |- |colspan=2|<small>ذريعو: انساني حقن لاءِ قانوني ڪارروائي جو مرڪز</small><ref name=ic /> |} 2008ع ۾ گوئٽي مالا دنيا جو پهريون ملڪ بڻيو، جنهن [[عورت ڪشي]]، يعني ڪنهن عورت کي سندس جنس سبب قتل ڪرڻ، کي باضابطه طور هڪ ڏوهه طور تسليم ڪيو.<ref name=bbc>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/magazine-34978330|title=Where women are killed by their own families|publisher=bbcnews.com|access-date=22 December 2015|date=5 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213010054/http://www.bbc.com/news/magazine-34978330|archive-date=13 December 2015|url-status=live}}</ref> ڏنل ذريعي موجب، 2007ع کان 2012ع تائين گوئٽي مالا ۾ هر 100,000 عورتن پٺيان لڳ ڀڳ 9.1 عورتن جي قتل جي شرح هئي.<ref name=bbc /> == معيشت == {{Main|گوئٽي مالا جي معيشت}} [[File:GDP_per_capita_development_in_El_Salvador,_Guatemala_and_Honduras.svg|upright=1.3|thumb|[[اترئين ٽڪنڊي|ايل سلواڊور، گوئٽي مالا ۽ هونڊوراس]] جي في فرد مجموعي ملڪي پيداوار، 1920ع کان 2018ع تائين]] [[File:Fields in Quetzaltenango.jpg|thumb|upright=1.3|[[ڪويتزالتينانگو]] ۾ زرعي زمينون]] 2024ع تائين گوئٽي مالا جي نامياتي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 113.9 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (nominal) |date=April 2026 |access-date=27 April 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPD@WEO/GTM }}</ref> ۽ [[قوت خريد برابري]] جي بنياد تي مجموعي ملڪي پيداوار 264.8 ارب ڊالر هئي،<ref>{{Cite web |title=GDP, current prices (PPP) |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |url=https://www.imf.org/external/datamapper/PPPGDP@WEO/GTM }}</ref> جنهن سان اها [[وچ آمريڪا]] جي سڀ کان وڏي معيشت آهي.<ref name="ITA-M">{{Cite web |title=Guatemala - Market Overview |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-market-overview }}</ref> گذريل ڏهاڪي دوران ملڪ جي مجموعي ملڪي پيداوار جي سالياني واڌ جي سراسري شرح 3.5 سيڪڙو رهي آهي.<ref name="ITA-M" /> تنهن هوندي به گوئٽي مالا ڪيترن ئي سماجي مسئلن کي منهن ڏئي ٿو ۽ لاطيني آمريڪا جي غريب ملڪن مان هڪ آهي. ملڪ ۾ آمدني جي ورڇ انتهائي غير مساوي آهي،<ref name="cia">{{cite web |date=2023 |title=CIA World Factbook, Guatemala |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ |url-status=dead |archive-date=16 January 2026 |access-date=2026-01-03}}</ref><ref>{{cite web |title=Guatemala: An Assessment of Poverty |url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |publisher=World Bank |access-date=9 January 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100302150027/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/EXTPA/0,,contentMDK:20207581~menuPK:443285~pagePK:148956~piPK:216618~theSitePK:430367,00.html |archive-date=2 March 2010 |url-status=live}}</ref> ۽ 2024ع تائين 56 سيڪڙو آبادي غربت، جڏهن تہ 16.2 سيڪڙو انتهائي غربت ۾ زندگي گذاري رهي هئي.<ref name="BTI-2026">{{Cite web |title=BTI 2026 Guatemala Country Report |work=[[برٽلسمان ٽرانسفارميشن انڊيڪس]] |date=2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/GTM }}</ref> غير مستحڪم ۽ گهٽ اجرت وارا غير رسمي روزگار ملڪ ۾ روزگار جو مکيه ذريعو آهن،<ref name="WorldBank-2026">{{Cite web |title=Guatemala |work=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |date=April 2026 |access-date=28 June 2026 |url=https://thedocs.worldbank.org/en/doc/e408a7e21ba62d843bdd90dc37e61b57-0500032021/related/mpo-gtm.pdf }}</ref> جڏهن تہ رڳو 29 سيڪڙو گوئٽي مالا واسين وٽ رسمي روزگار آهي.<ref name="ITA-M" /> گوئٽي مالا جي برآمدات ۾ ميوا، ڀاڄيون، گل، هٿ جون ٺهيل شيون ۽ ڪپڙا شامل آهن. ملڪ [[الائچي]]<ref>{{cite web |url=https://pdf.usaid.gov/PDF_DOCS/PA00KNZM.PDF |title=The World Market for Cardamom |publisher=USAID |access-date=8 January 2024 |archive-date=7 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607171538/https://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PA00KNZM.pdf |url-status=dead }}</ref> ۽ [[ڪافي]] جو هڪ اهم برآمد ڪندڙ آهي.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |title=Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season |date=19 May 2021 |work=Reuters |access-date=8 January 2024 |archive-date=8 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408123943/https://www.reuters.com/article/guatemala-coffee-idUSL5N2N64FX |url-status=live }}</ref> آمريڪا ۽ [[چين]] گوئٽي مالا جا سڀ کان وڏا واپاري ڀائيوار آهن، جيتوڻيڪ گوئٽي مالا دنيا جي انهن ٿورن ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي [[تائيوان جي بين الاقوامي سڃاڻپ|تائيوان سان باضابطه سفارتي لاڳاپا]] رکن ٿا.<ref name="ITA-M" /> آمريڪا ۾ رهندڙ گوئٽي مالا واسين پاران موڪليل [[پرڏيهي ناڻي جون موڪلون|رقم جون موڪلون]] ملڪ جي پرڏيهي آمدني جو سڀ کان وڏو واحد ذريعو آهن.<ref name="cia" /><ref name="BTI-2026" /> 2004ع کان 2024ع تائين اهڙين رقمن جو حصو گوئٽي مالا جي مجموعي ملڪي پيداوار جي 11 سيڪڙو مان وڌي 19 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="WorldBank-2026" /> 1990ع واري ڏهاڪي ۾ گوئٽي مالا [[بازاري معيشت]] سان لاڳاپيل سڌارا متعارف ڪرايا، جن ۾ [[آزاد واپار|واپاري آزادي]]، [[سرڪاري ملڪيت واري اداري|سرڪاري ادارن]] جي نجڪاري ۽ ضابطن ۾ نرمي شامل هئي.<ref name="BTI-2026" /> ملڪ جو بئنڪنگ نظام گهڻي حد تائين بين الاقوامي معيارن سان هم آهنگ آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا ڪيترن ئي واپاري معاهدن جو ڌر آهي،<ref name="ITA-M" /> جن ۾ 2006ع کان آمريڪا سميت [[ڊومينيڪن جمهوريه–وچ آمريڪا آزاد واپار معاهدو]] پڻ شامل آهي.<ref>{{cite web|url=http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |title=Guatemala Report 2006: Summary Review |access-date=15 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208022731/http://web.amnesty.org/report2006/gtm-summary-eng |archive-date=8 February 2007}} ''Amnesty International'', 2006. Retrieved 26 January 2007.</ref> 2024ع ۾ گوئٽي مالا منڊي ۾ مقابلي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مقابلي جو قانون منظور ڪيو.<ref name="BTI-2026" /> نجي ملڪيت کي آئين ۽ قانونن تحت تحفظ حاصل آهي، پر انهن قانونن تي هر هنڌ هڪجهڙي نموني عمل نٿو ٿئي. پرڏيهي سيڙپڪارن کي عام طور گوئٽي مالا جي شهرين جهڙا ملڪيت جا حق حاصل آهن، سواءِ ڪجهه مخصوص علائقن ۾ واقع زمينن جي.<ref name="BTI-2026" /> 2025ع ۾ گوئٽي مالا [[اقتصادي آزادي جي اشاريي]] ۾ 71هين نمبر تي،<ref name="BTI-2026" /> جڏهن تہ [[عالمي جدت اشاريي]] ۾ 123هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/guatemala |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[سماجي ڀلائي]] جا ڪيترائي پروگرام موجود آهن، پر ٻهراڙي وارن علائقن ۾ انهن جي پهچ نسبتاً محدود آهي.<ref name="BTI-2026" /> گوئٽي مالا جو زرعي شعبو ملڪ جي 31 سيڪڙو روزگار جو ذريعو آهي ۽ ڀاڻ، مشينري ۽ آبپاشي نظام جهڙين پرڏيهي درآمدن تي گهڻو دارومدار رکي ٿو. روايتي فصلن ۾ [[ڪمند]]، ڪافي، ڪيلا، الائچي ۽ پام جو تيل شامل آهن، جڏهن تہ تازن سالن ۾ وڌندڙ طلب ۽ سيڙپڪاري سبب [[ايواڪاڊو]]، [[بيري|بيريون]]، [[سنو مٽر]] ۽ [[بروڪلي]] جهڙن فصلن جي پوک پڻ وڌي آهي.<ref>{{Cite web |title=Guatemala - Agribusiness and Equipment |date=3 March 2026 |access-date=28 June 2026 |work=[[بين الاقوامي واپار انتظاميا]] |url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/guatemala-agribusiness-and-equipment }}</ref> [[حياتياتي ٻارڻ]] جي وڌندڙ طلب سبب گوئٽي مالا ان جي پيداوار لاءِ خام مال، خاص طور ڪمند ۽ [[پام جو تيل]]، وڌندڙ مقدار ۾ پيدا ۽ برآمد ڪري رهيو آهي. ناقدن موجب اهڙي واڌ سبب [[بنيادي خوراڪ|بنيادي خوراڪي شين]]، خاص طور مڪئي، جون قيمتون وڌن ٿيون، جيڪا گوئٽي مالا جي خوراڪ جو اهم حصو آهي. آمريڪي مڪئي تي ڏنل سرڪاري امداد جي نتيجي ۾ گوئٽي مالا پنهنجي گهربل مڪئي جو لڳ ڀڳ اڌ آمريڪا مان درآمد ڪري ٿو، جڏهن تہ آمريڪا پنهنجي مڪئي جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو حياتياتي ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ڪري ٿو.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108075322/http://www.nytimes.com/2013/01/06/science/earth/in-fields-and-markets-guatemalans-feels-squeeze-of-biofuel-demand.html |date=8 January 2013 }}. The New York Times. 5 January 2013</ref> ملڪ جي کاڻين مان سون، چاندي، جست، ڪوبالٽ ۽ نڪل ڪڍيو وڃي ٿو.<ref>Dan Oancea [http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf Mining In Central America]. Mining Magazine. January 2009 {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110516031334/http://magazine.mining.com/Issues/0901/MiningCentralAmerica.pdf |date=16 May 2011 }}</ref> 2015ع ۾ گوئٽي مالا ۾ سون جي پيداوار 6 ٽن هئي.<ref>{{Cite web |title=Gold production |url=https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-url=https://web.archive.org/web/20231129233804/https://ourworldindata.org/grapher/gold-production?tab=table |archive-date=29 November 2023 |access-date=2024-12-20 |website=Our World in Data |url-status=live }}</ref> === سياحت === {{main|گوئٽي مالا ۾ سياحت}} [[File:Santa Catalina Arch - Antigua Guatemala Feb 2020.jpg|thumb|نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]]، جيڪو يونيسڪو جو [[عالمي ورثو ماڳ]] آهي]] سياحت گوئٽي مالا جي معيشت جي اهم شعبن مان هڪ بڻجي چڪي آهي. 2008ع ۾ ملڪ جي معيشت ۾ سياحت جو حصو لڳ ڀڳ 1.8 ارب آمريڪي ڊالر ڄاڻايو ويو. گوئٽي مالا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 20 لک سياح اچن ٿا. تازن سالن ۾ گوئٽي مالا جي سامونڊي بندرگاهن تي ايندڙ سياحتي بحري جهازن جي تعداد ۾ واڌ ٿي آهي، جنهن سان سياحن جي تعداد ۾ پڻ اضافو ٿيو آهي. مکيه سياحتي ماڳن ۾ مايا تهذيب جا آثار قديمه وارا هنڌ، جهڙوڪ پيٽين ۾ [[ٽيڪال]]، ايزابال ۾ ڪيريگوا ۽ چمالتينانگو ۾ اڪسمچي؛ قدرتي ماڳ، جهڙوڪ [[ڍنڍ اٽيٽلان]] ۽ [[سيمڪ چيمپي]]؛ ۽ تاريخي ماڳ، جهڙوڪ نوآبادياتي شهر [[انٽيگوا گوئٽي مالا]] شامل آهن، جنهن کي يونيسڪو جي ثقافتي عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو ويو آهي. === آمدورفت === {{main|گوئٽي مالا ۾ آمدورفت}} [[File:Peaje_-_Vía_Alterna_del_Sur.jpg|thumb|right|[[گوئٽي مالا شهر]] ۾ داخل ٿيڻ لاءِ ٽول پلازا]] [[گوئٽي مالا]] ۾ آمدورفت جي نظام ۾ روڊ، آبي رستا، هوائي اڏا ۽ ميڪسيڪو کان ايندڙ هڪ مختصر سرحد پار ريلوي لائين شامل آهن. [[مواصلات، بنيادي ڍانچي ۽ رهائش واري وزارت]] ملڪ جي بنيادي ڍانچي ۽ آمدورفت جي نظام جي رٿابندي، سار سنڀال ۽ ترقي جي نگراني ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=civ.gob.gt - Objetivos |url=https://www.civ.gob.gt/web/guest/institucional/objetivos |access-date=2024-02-18 |website=www.civ.gob.gt}}</ref> روڊن جو جنرل ڊائريڪٽوريٽ ملڪ جي روڊن جي رٿابندي، ڊزائن، تعميراتي ڪمن جي نگراني ۽ سار سنڀال جو ذميوار آهي.<ref>{{Cite web |last=Caminos |first=Dirección General de |title=Dirección General de Caminos |url=https://caminos.gob.gt/quienes-somos.html |access-date=2024-02-18 |website=Dirección General de Caminos |language=es-ES}}</ref> == آبادي == {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي|گوئٽي مالا جي شهرن جي فهرست}} [[File:santiago de atitlan natives 2009.JPG|thumb|[[تزوتوجيل ماڻهو|تزوتوجيل]] مرد، [[سانتياگو اٽيٽلان]] ۾]] گوئٽي مالا جي آبادي {{UN_Population|Guatemala}} ({{UN_Population|Year}} جو اندازو) آهي.{{UN_Population|ref}} 1900ع ۾ ملڪ جي آبادي رڳو 885,000 هئي؛ اهڙي ريت 20هين صديءَ دوران گوئٽي مالا ۾ آباديءَ جي واڌ جي شرح اولهندي اڌ گول ۾ سڀ کان تيز رهي.<ref>{{cite web |url=http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |title=Population Statistics |publisher=Populstat.info |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100522101502/http://www.populstat.info/Americas/guatemac.htm |archive-date=22 May 2010 |url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا جمهوريه جي پهرين آدمشماري 1778ع ۾ ڪئي وئي.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|title=The States of Central America: Compromising Chapters on Honduras, San Salvador, Nicaragua, Costa Rica, Guatemala, Belize, the Bay Islands, the Mosquito Shore, and the Honduras Inter-Oceanic Railway|last=Squier|first=E. G|publisher=Harper & Brothers|year=1858|location=Franklin Square, New York|pages=45, 49, 57|access-date=17 October 2020|archive-date=17 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230217061501/https://books.google.com/books?id=cjlvEYiD9kkC|url-status=live}}</ref> 1778ع، 1880ع، 1893ع ۽ 1921ع جي آدمشمارين جا اصل رڪارڊ بعد ۾ ردي ڪاغذ طور استعمال ڪيا ويا ۽ هاڻي موجود ناهن، جيتوڻيڪ انهن جي شمارياتي معلومات محفوظ رهي آهي.<ref name=":3" /> ملڪ ۾ آدمشماريون باقاعده وقفن سان نه ٿيون آهن. 1837ع واري آدمشماري کي ان وقت ناقابل اعتبار قرار ڏنو ويو؛ شماريات دان ڊان هوزي ڊي لا وائي اندازو لڳايو تہ 1837ع ۾ گوئٽي مالا جي آبادي 600,000 هئي.<ref name=":0" /> 1940ع واري آدمشماري جا رڪارڊ سڙي ويا.<ref name=":1">{{Cite book|title=Rural Guatemala, 1760-1940|last=McCreery|first=David|publisher=Stanford University Press|year=1994|isbn=9780804723183|location=Stanford, CA|page=346}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|title=Census Records for Latin America and the Hispanic United States|last=Platt|first=Lyman|publisher=Genealogical Publishing Company|year=1998|isbn=0806315555|location=Baltimore, MD|page=38}}</ref> === وڏا شهر === {{Largest cities | country = گوئٽي مالا | stat_ref = 2018ع جي آدمشماري موجب<ref>{{cite web |url=http://citypopulation.de/en/guatemala/cities/ |title=Guatemala: Departments |website=citypopulation.de |access-date=30 April 2022}}</ref> | list_by_pop = | div_name = کاتو | div_link = |city_1 = گوئٽي مالا شهر |div_1 = گوئٽي مالا کاتو |pop_1 = 1,221,739 |city_2 = ميڪسڪو |div_2 = گوئٽي مالا کاتو |pop_2 = 463,019 |city_3 = ولا نويوا |div_3 = گوئٽي مالا کاتو |pop_3 = 426,316 |city_4 = ڪوبان |div_4 = آلتا ويراپاز |pop_4 = 212,047 |city_5 = ڪويتزالتينانگو |div_5 = ڪويتزالتينانگو |pop_5 = 180,706 |city_6 = هالاپا |div_6 = هالاپا |pop_6 = 159,840 |city_7 = ايسڪوينتلا |div_7 = ايسڪوينتلا |pop_7 = 156,313 |city_8 = سان خوان ساڪاتيپيڪيز |div_8 = گوئٽي مالا کاتو |pop_8 = 155,965 |city_9 = هوتياپا |div_9 = هوتياپا |pop_9 = 145,880 |city_10 = پيتاپا |div_10 = گوئٽي مالا کاتو |pop_10 = 129,124 }} === نسلي گروهه === {{Main|گوئٽي مالا جي آبادي#نسلي گروهه}} {{Pie chart|thumb=right|caption=گوئٽي مالا جا نسلي گروهه (2018ع جي آدمشماري)<ref name="censopoblacion.gt">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/mapas |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=2022-04-14 |archive-date=17 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217015625/https://www.censopoblacion.gt/mapas |url-status=live }}</ref> |label1 = [[لادينو ماڻهو|لادينو]] |value1 = 56.01 |color1 = #CBA481 |label2 = [[گوئٽي مالا جا مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهو]] |value2 = 43.43 |color2 = #BE7343 |label3 = [[ڪارا گوئٽي مالا واسي|ڪارا]] |value3 = 0.32 |color3 = #62402F |label4 = ٻيا |value4 = 0.24 |color4 = Lightgray }} گوئٽي مالا ۾ مختلف نسلي، ثقافتي ۽ لساني گروهه آباد آهن. [[گوئٽي مالا جو قومي شماريات ادارو|قومي شماريات اداري]] پاران ڪرايل 2018ع جي آدمشماري موجب 56 سيڪڙو آبادي [[لادينو ماڻهو|لادينو]] آهي، جيڪي مقامي آمريڪي ۽ يورپي نسل جي گڏيل ورثي سان لاڳاپيل آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite web |url=https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |title=Portal de Resultados del Censo 2018 |publisher=Censopoblacion.gt |date= |accessdate=14 April 2022 |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308102324/https://www.censopoblacion.gt/dondeestamos |url-status=live }}</ref> مقامي گوئٽي مالا واسي قومي آباديءَ جو 43.6 سيڪڙو آهن، جيڪو آمريڪي کنڊن ۾ مقامي آباديءَ جي سڀ کان وڏن تناسبن مان هڪ آهي ۽ پيرو ۽ بوليويا کان پوءِ اچي ٿو. گهڻا مقامي گوئٽي مالا واسي (قومي آباديءَ جو 41.7 سيڪڙو) [[مايا ماڻهو]] آهن، جن ۾ [[ڪيچي ماڻهو|ڪيچي]] (11.0 سيڪڙو)، [[ڪيڪچي ماڻهو|ڪيڪچي]] (8.3 سيڪڙو)، [[ڪاڪچيڪيل ماڻهو|ڪاڪچيڪيل]] (7.8 سيڪڙو)، [[مام ماڻهو|مام]] (5.2 سيڪڙو) ۽ ”ٻيا [[مايا ماڻهو]]“ (7.6 سيڪڙو) شامل آهن. قومي آباديءَ جو 2 سيڪڙو غير مايا مقامي ماڻهن تي مشتمل آهي. آباديءَ جو 1.8 سيڪڙو زنڪا ۽ 0.1 سيڪڙو گاريفونا آهي.<ref name="ReferenceA"/> تنهن هوندي بہ مقامي ماڻهن جي حقن لاءِ ڪم ڪندڙ ڪارڪنن موجب مقامي آباديءَ جو تناسب لڳ ڀڳ 61 سيڪڙو ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |title=Guatemala Minority Rights Group International, State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala, 24 September 2013 |date=24 September 2013 |website=refworld |publisher=[[اقليتي حقن جو بين الاقوامي گروپ]] |access-date=15 August 2021 |archive-date=15 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230915150023/https://www.refworld.org/docid/526fb749b.html |url-status=live }}</ref> [[File:Guatemala ethnie maya 2018.png|thumb|left|ميونسپلٽيءَ موجب پاڻ کي مايا سڃاڻيندڙ ماڻهن جو سيڪڙو (2018ع)]] يورپي نسل جا [[اڇا ماڻهو|اڇا گوئٽي مالا واسي]]، جن کي [[ڪريولو ماڻهو|ڪريولو]] پڻ چيو وڃي ٿو، گوئٽي مالا جي آدمشماري ۾ لادينو ماڻهن کان الڳ شمار نٿا ڪيا وڃن.<ref name="ReferenceA"/> انهن مان گهڻا جرمن ۽ هسپانوي آبادڪارن جا نسل آهن، جڏهن تہ ٻين جا ابا ڏاڏا اطالوي، برطانوي، فرانسيسي، سوئس، بيلجيائي، ڊچ، روسي ۽ ڊينمارڪي هئا. گوئٽي مالا ۾ ڪرسمس ٽري جي روايت آڻڻ جو سهرو جرمن آبادڪارن ڏانهن منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905053744/http://www.urbanext.uiuc.edu/trees/traditions-world.html|url-status=dead|title=History of the Christmas Tree|archive-date=5 September 2006}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 110,000 ايل سلواڊور واسي پڻ رهن ٿا.{{citation needed|date=September 2025|reason=Is this including temporary refugees? Official census say 36,320 foreigners total}} [[گاريفونا ماڻهو|گاريفونا]]، جيڪي بنيادي طور سينٽ ونسينٽ ۾ مقامي ماڻهن سان گڏ رهندڙ ۽ شاديون ڪندڙ آفريقي نسل جي ماڻهن جو اولاد آهن، خاص طور [[لونگسٽن، گوئٽي مالا|لونگسٽن]] ۽ [[پويرتو باريوس]] ۾ رهن ٿا. [[افريقي گوئٽي مالا واسي]] ۽ مخلوط آفريقي نسل جا ماڻهو بنيادي طور ڪيلي جي باغن ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جو اولاد آهن. ملڪ ۾ [[ايشيائي ماڻهو]] پڻ آباد آهن، جن مان گهڻا [[هان چيني|چيني]] نسل جا آهن؛ ان کان سواءِ [[لبناني ماڻهو|لبناني]]، فلسطيني ۽ [[شامي ماڻهو|شامي]] نسل جا، گهڻو ڪري عيسائي، [[عرب ماڻهو]] پڻ رهن ٿا.<ref>Rodríguez, Luisa (29 August 2004) {{cite web |url=http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090330000812/http://www.prensalibre.com/pl/2004/agosto/29/96392.html |archive-date=30 March 2009 |title=Guatemala como residencia |url-status=dead |access-date=1 June 2016 }}. prensalibre.com.</ref> === ٻوليون === {{Main|گوئٽي مالا جون ٻوليون|گوئٽي مالائي هسپانوي}} {{bar box |title=گوئٽي مالا جون ٻوليون (مادري ٻولي ڳالهائيندڙ)<ref>{{cite report|url=https://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_24/el_espanol_en_el_mundo_anuario_instituto_cervantes_2024.pdf|access-date=2025-05-25|title=El español en el mundo|page=34|lang=es|date=2024|publisher=[[انسٽيٽيوٽو سيروانتيس]]}}</ref> |titlebar=#ddd |left1=ٻوليون |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]]|darkgreen|75.9}} {{bar percent|[[مايا ٻوليون]]|purple|23.7}} {{bar percent|ٻيون|blue|0.2}} {{bar percent|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]|red|0.1}} {{bar percent|ڪا بہ نه|green|0.1}} }} گوئٽي مالا جي واحد سرڪاري ٻولي [[هسپانوي ٻولي|هسپانوي]] آهي. اها آباديءَ جي 93 سيڪڙو ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي<ref>{{Cite web|url=https://www.milmilagros.org/es-story/las-lenguas-indigenas-en-guatemala|title=Mil Milagros|website=www.milmilagros.org|accessdate=19 November 2025}}</ref> ۽ اندازي موجب 75.9 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي آهي. ملڪ ۾ 21 [[مايا ٻوليون]] ڳالهايون وڃن ٿيون، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۾. ان کان سواءِ ٻه غير مايا مقامي ٻوليون پڻ آهن: [[زنڪا ٻولي|زنڪا]]، جيڪا ملڪ جي مقامي ٻولي آهي، ۽ [[گاريفونا ٻولي|گاريفونا]]، جيڪا [[آراواڪ ٻوليون|آراواڪ]] ٻولي آهي ۽ ڪيريبين سامونڊي ڪناري تي ڳالهائي وڃي ٿي. 2003ع جي ٻولين واري قانون موجب انهن ٻولين کي قومي ٻولين طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Decreto19-2003">{{cite web |access-date=10 June 2007 |url=http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |title=Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003 |language=es |publisher=El Congreso de la República de Guatemala |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927235237/http://www.oj.gob.gt/es/QueEsOJ/EstructuraOJ/UnidadesAdministrativas/CentroAnalisisDocumentacionJudicial/cds/CDs%20leyes/2003/Leyes%20en%20PDF/Decretos%202003/Decreto%2019-2003.pdf |archive-date=27 September 2007 }}</ref> === مقامي ماڻهن جو سماجي انضمام ۽ ٻه لساني تعليم === {{main|گوئٽي مالا ۾ بين الثقافتي ٻه لساني تعليم}} 20هين صديءَ دوران [[مايا ٻوليون|مايا ٻولين]] کي گوئٽي مالا جي سماج ۽ تعليمي نظام ۾ شامل ڪرڻ لاءِ ڪيتريون ئي اڳڀرايون ٿيون. سياسي سببن مان شروع ٿيل انهن عملن ڪجهه مايا ٻولين جي بحاليءَ ۾ مدد ڪئي ۽ ملڪ ۾ ٻه لساني تعليم کي اڳتي وڌايو. [[File:Idiomasmap Guatemala.svg|thumb|گوئٽي مالا جو لساني نقشو؛ ”ڪاستيليائي“ علائقا هسپانوي ٻوليءَ وارن علائقن جي نمائندگي ڪن ٿا.]] 1945ع ۾ گوئٽي مالا جي حڪومت مقامي ماڻهن لاءِ قومي ادارو قائم ڪيو، جنهن جو مقصد مايا ٻارن کي هسپانوي بدران سندن مادري ٻوليءَ ۾ پڙهڻ ۽ لکڻ سيکارڻ هو، جيئن بعد ۾ کين هسپانوي ٻوليءَ واري سماج ۾ شامل ٿيڻ لاءِ تيار ڪري سگهجي. پهرين ٻوليءَ ۾ خواندگيءَ جي تعليم، جنهن کي گڏيل قومن جي حمايت حاصل هئي، 1952ع ۾ وڌيڪ اڳتي وڌي، جڏهن ڊيلاس، ٽيڪساس ۾ قائم سمر انسٽيٽيوٽ آف لنگئسٽڪس گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت سان ڀائيواري ڪئي. ٻن سالن اندر مايا ٻولين ۾ ڪيترائي لکيل ڪم ڇپجي شايع ٿيا ۽ نئين عهدنامي جي ترجمي ۾ پڻ نمايان اڳڀرائي ٿي. ايندڙ سالن ۾ مقامي ماڻهن کي لادينو سماج ۾ شامل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ڪوششون ڪيون ويون،<ref>Heimberger, Janet L. Language and Ethnicity: Multiple Literacies in Context, Language Education in Guatemala. ''Bilingual Research Journal''. Vol. 30, Issue 1, pp. 65–86, 2006.</ref> جن ۾ مايا شاگردن کي هسپانوي ڏانهن منتقل ٿيڻ ۾ مدد ڏيڻ لاءِ هڪ خاص الفابيٽ جي تياري ۽ ڪيڪچي علائقي ۾ ٻه لساني تعليم شامل هئي. 1965ع ۾ هسپانوي کي گوئٽي مالا جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ کان پوءِ حڪومت ٻه لساني ڪاستيليائيزيشن پروگرام ۽ ريڊيو اسڪولن سميت ڪيترائي پروگرام شروع ڪيا، جن جو مقصد مايا شاگردن جي هسپانوي ڏانهن منتقلي تيز ڪرڻ هو. ٻوليءَ ذريعي مقامي ماڻهن جي سماجي انضمام لاءِ ڪيل انهن ڪوششن، خاص طور نئين الفابيٽ، تعليمي ادارن کي اسڪولن ۾ مايا ٻوليون استعمال ڪرڻ جا وسيلا فراهم ڪيا. جيتوڻيڪ ان سان مايا ٻارن جي سکيا بهتر ٿي، پر رڳو هسپانوي ٻوليءَ واري تعليمي ماحول ۾ سندن سکيا لاءِ ڪجهه مسئلا برقرار رهيا. ان ڪري 1980ع ۾ ٻه لساني تعليم کي وڌيڪ وسيع ڪيو ويو ۽ هڪ تجرباتي پروگرام شروع ٿيو، جنهن تحت ٻارن کي سندن مادري ٻوليءَ ۾ ان وقت تائين تعليم ڏني ويندي هئي، جيستائين هو هسپانويءَ ۾ مناسب مهارت حاصل نه ڪن. تجرباتي پروگرام جي شاگردن هسپانويءَ ۾ فقط تعليم حاصل ڪندڙ شاگردن جي ڀيٽ ۾ بهتر تعليمي نتيجا ڏيکاريا. 1987ع ۾ تجرباتي پروگرام ختم ٿيڻ وقت ٻه لساني تعليم کي گوئٽي مالا ۾ باضابطه حيثيت ڏني وئي. === مذهب === {{Main|گوئٽي مالا ۾ مذهب}} [[File:Guatemala City 3. catedral.jpg|thumb|[[گوئٽي مالا شهر جو گرجاگهر|ميٽروپوليٽن گرجاگهر]]، گوئٽي مالا شهر]] [[عيسائيت]] گوئٽي مالا جي سماج تي مذهبي، ثقافتي ۽ سماجي لحاظ کان گهرو اثر رکي ٿي. ملڪ تي ڪنهن وقت [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] جو غلبو هو، جنهن کي هسپانوي نوآبادياتي دور ۾ متعارف ڪرايو ويو، پر هاڻي هتي مختلف عيسائي فرقن جو اثر موجود آهي. 2001ع کان 2012ع تائين ڪيٿولڪ آباديءَ جو تناسب 55 سيڪڙو مان گهٽجي 47.9 سيڪڙو ٿيو.<ref>CID Gallup November 2001, September 2012</ref> ساڳئي عرصي دوران [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آبادي 30 سيڪڙو مان وڌي 38.2 سيڪڙو ٿي، جڏهن تہ ڪنهن به مذهب سان وابستگي نه رکندڙ ماڻهن جو تناسب 12.7 سيڪڙو مان گهٽجي 11.6 سيڪڙو ٿيو. باقي آبادي، جنهن ۾ [[گوئٽي مالا ۾ چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس|مورمن]]، [[گوئٽي مالا جا يهودي|يهودي]]، [[گوئٽي مالا ۾ اسلام|مسلمان]] ۽ [[ٻڌ مت|ٻڌ ڌرم جا پيروڪار]] شامل هئا، مجموعي آباديءَ جو 2 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو هئا.<ref>{{cite web|url=https://www.ranchocolibri.net/prolades/cra/regions/cam/gte/guate_polls_1990-2018.pdf|title=Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018 |first1=Clifton L. |last1=Holland |via=Rancho Colibri |website=Prolades.com|access-date=9 April 2023|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924082428/http://www.prolades.com/cra/regions/cam/gte/guat_polls_1990-2012.pdf|url-status=live}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي کان، ۽ خاص طور گهرو ويڙهه جي پڄاڻيءَ کان پوءِ، گوئٽي مالا ۾ مشنري سرگرمين جي واڌ سبب پروٽيسٽنٽ ازم، خاص طور [[انجيلي عيسائيت|انجيلي]] ۽ [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] فرقن، تيزيءَ سان واڌ ڪئي آهي. پروٽيسٽنٽ عيسائيت هاڻي گوئٽي مالا جو سڀ کان وڏو مذهبي فرقو آهي، جنهن سان 45.7 سيڪڙو آبادي وابسته ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="cia" /> گوئٽي مالا کي لاطيني آمريڪا جي سڀ کان وڌيڪ انجيلي عيسائي اثر رکندڙ ملڪن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref>{{cite web |last1=Shellnutt |first1=Kate |url-access=subscription |title=Blessed Through Israel: How Guatemala's Evangelicals Inspired Its Embassy Move |url=https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |website=Christianity Today |date=17 May 2018 |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151117/https://www.christianitytoday.com/news/2018/may/jerusalem-embassy-guatemala-latin-america-pentecostals-zion.html |url-status=live }}</ref> جتي وڏي تعداد ۾ غير رجسٽرڊ گرجاگهر پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America |url=https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |date=7 March 2016 |website=Evangelical Focus |access-date=8 January 2022 |archive-date=8 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220108151114/https://evangelicalfocus.com/world/1431/guatemala-the-most-evangelical-country-in-latin-america |url-status=live }}</ref> ان لحاظ کان برازيل ۽ [[هونڊوراس ۾ پروٽيسٽنٽ ازم|هونڊوراس]] جو تناسب پڻ ان جي ويجهو يا وڌيڪ ڄاڻايو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Evangélicos podem desbancar católicos no Brasil em pouco mais de uma década |trans-title=Evangelicals can beat Catholics in Brazil in just over a decade |first1=Anna Virginia |last1=Balloussier |url=https://www1.folha.uol.com.br/poder/2020/01/evangelicos-podem-desbancar-catolicos-no-brasil-em-pouco-mais-de-uma-decada.shtml |website=Folha de S.Paulo |date=14 January 2020 |access-date=8 January 2022}}</ref> اها واڌ خاص طور نسلي مايا آباديءَ ۾ نمايان رهي آهي، ۽ گوئٽي مالا جي نيشنل انجيلي پريسبيٽيرين چرچ جون مقامي ٻولين ۾ 11 پريسبيٽريون آهن. [[چرچ آف جيسس ڪرائسٽ آف ليٽر-ڊي سينٽس]] جي رڪنن جو انگ 1984ع ۾ 40,000 مان وڌي 1998ع ۾ 164,000 ٿيو ۽ ان کان پوءِ پڻ وڌندو رهيو.<ref>{{cite web |url=https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |title=List of Temples |publisher=The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=1 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210101081317/https://www.churchofjesuschrist.org/temples/list?lang=eng |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |title=Quetzaltenango Guatemala Temple |publisher=Temples of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints |access-date=3 February 2015 |archive-date=6 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106190325/https://churchofjesuschristtemples.org/quetzaltenango-guatemala-temple/ |url-status=live }}</ref> [[File:San andres xecul church 2009.JPG|thumb|[[سان اندريس شيڪول]] ۾ هڪ نوآبادياتي دور جو گرجاگهر]] گوئٽي مالا ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا]] جي واڌ پڻ نمايان رهي آهي، ۽ ڪجهه ذريعن موجب گذريل پنجن سالن دوران لکين ماڻهن آرٿوڊوڪس عيسائيت اختيار ڪئي.<ref name=EOC3>{{cite web |last1=Jackson |first1=Fr. Peter |title=150,000 Converts in Guatemala |work=Interview Transcript |publisher=Ancient Faith Radio |date=13 September 2013 |url=http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20141013125640/http://www.ancientfaith.com/podcasts/features/150000_converts_in_guatemala/print |archive-date=13 October 2014 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Orthodox Catholic Church of Guatemala |publisher=Orthodox Metropolis of Mexico |year=2013 |url=http://www.goarchmexico.org/news_121231_4.html |access-date=23 May 2014 |ref=none |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140507094816/http://www.goarchmexico.org/guatemala.html |archive-date=7 May 2014 }}</ref><ref>{{cite web |last1=Brandow |first1=Jesse |title=Seminarian Witnesses "Explosion" of Orthodox Christianity in Guatemala |publisher=St. Vladimir's Orthodox Theological Seminary |date=27 August 2012 |url=http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |access-date=23 May 2014 |ref=none |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829214257/http://www.svots.edu/headlines/seminarian-jesse-brandow-gives-first-hand-account-explosion-orthodox-christianity-guatemal |archive-date=29 August 2012 |url-status=live}}</ref>{{Better source needed|reason=Current sources are only orthodox websites|date=October 2015}} ڪجهه دعوائن موجب ملڪ ۾ اولهندي اڌ گول جي ڀيٽ ۾ آرٿوڊوڪس پيروڪارن جو تناسب تمام گهڻو آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} روايتي [[مايا مذهب]] [[ثقافتي هم آهنگي]] جي عمل ذريعي اڃا تائين موجود آهي، جنهن تحت ڪجهه روايتي عمل ڪيٿولڪ عقيدي سان موافق هجڻ جي صورت ۾ ڪيٿولڪ رسمن ۽ عبادتن ۾ شامل ڪيا وڃن ٿا.<ref>[http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%E2%80%99inculturazione/ From Guatemala: the focolare, a school of inculturation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814111329/http://www.focolare.org/en/news/2011/07/28/dal-guatemala-il-focolare-scuola-d%e2%80%99inculturazione/ |date=14 August 2011 }}. Focolare. 28 July 2011. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref>Duffey, Michael K [http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 Guatemalan Catholics and Mayas: The Future of Dialogue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120618072213/http://www.docstoc.com/docs/56028436/Guatemalan-Catholics-and-Mayas-the-future-of-dialogue%28Report%29 |date=18 June 2012 }}</ref> امن معاهدن تحت قائم ڪيل ثقافتي تحفظن جي نتيجي ۾ مقامي مذهبي رسمن ۾ واڌ آئي آهي.{{Citation needed|date=July 2023}} حڪومت مايا جي هر آثار قديمه واري ماڳ تي روايتي مذهبي رسمون ادا ڪرڻ لاءِ قربان گاهون مهيا ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي آهي. === اميگريشن === {{main|گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن}} نوآبادياتي دور ۾ گوئٽي مالا ۾ آباد ٿيڻ لاءِ پرڏيهي ماڻهو تقريباً رڳو اسپين مان آيا. 19هين صديءَ جي وچ کان 20هين صديءَ جي شروعات تائين گوئٽي مالا ۾ يورپ مان اميگريشن جون لهرون آيون،{{clarify|date=June 2015}} جن ۾ خاص طور جرمن شامل هئا. انهن مهاجرن [[آلتا ويراپاز]]، [[زاڪاپا]]، [[ڪويتزالتينانگو]]، [[باخا ويراپاز]] ۽ [[ايزابال کاتو|ايزابال]] ۾ ڪافي ۽ الائچي جا زرعي فارم قائم ڪيا. ان کان گهٽ تعداد ۾ اسپين، فرانس، بيلجيم، انگلينڊ، اٽلي، سويڊن ۽ ٻين يورپي ملڪن مان ماڻهو آيا. گوئٽي مالا ڏانهن ايندڙ ڪيترائي يورپي مهاجر سياستدان، پناهگير ۽ واپاري هئا، جڏهن تہ ڪيترائي خاندان مستقل آباد ٿيڻ جي مقصد سان آيا. 1950ع تائين، [[ڪوسٽا ريڪا]] کان پوءِ گوئٽي مالا وچ آمريڪا جو سڀ کان وڌيڪ مهاجر قبول ڪندڙ ملڪ هو، ۽ اڄ به ملڪ ۾ مهاجر اچن ٿا.{{clarify|date=June 2015}} 1890ع واري ڏهاڪي کان اوڀر ايشيا مان پڻ اميگريشن ٿيندي رهي آهي.{{Citation needed|date=March 2022}} [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[يهودي]] مهاجرن جي اچڻ سان پرڏيهي ڄاول آباديءَ ۾ پڻ واڌ ٿي.{{Citation needed|date=March 2022}} 20هين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران لاطيني آمريڪي ملڪن، خاص طور ميڪسيڪو، ڪيوبا ۽ ارجنٽينا کان گوئٽي مالا ڏانهن اميگريشن وڌي، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا مهاجر آمريڪا ڏانهن پنهنجي آخري منزل تي وڃڻ کان اڳ رڳو عارضي طور گوئٽي مالا ۾ رهيا.{{citation needed|date=November 2018}} هن وقت گوئٽي مالا ۾ مهاجرن جا سڀ کان وڏا گروهه پاڙيسري ايل سلواڊور ۽ ميڪسيڪو مان آهن. {| class="sortable wikitable" |- | '''گوئٽي مالا ۾ پرڏيهي ڄاول رهواسي''' || '''سال''' |- ! اصل ملڪ || 2019ع |- | {{SLV}} || align=right| 19,704 |- | {{MEX}} || align=right| 18,003 |- | {{USA}} || align=right| 8,871 |- | {{NIC}} || align=right| 8,787 |- | {{HND}} || align=right| 8,608 |- | {{KOR}} || align=right| 1,833 |- | {{ESP}} || align=right| 1,354 |- | {{CRI}} || align=right| 1,192 |- | {{COL}} || align=right| 1,186 |- | {{BLZ}} || align=right| 904 |- | '''ڪل''' || align=right|'''80,421''' |- | colspan="5" |<small>ذريعو: ڊيٽوس ميڪرو.<ref>{{cite web |url=https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |title=Guatemala-Inmigración 2019 |language=es |website=Datosmacro |access-date=18 May 2022 |archive-date=10 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220410053436/https://datosmacro.expansion.com/demografia/migracion/inmigracion/guatemala |url-status=live }}</ref></small> |} === تعليم === {{Main|گوئٽي مالا ۾ تعليم}} [[File:Recursos Educativos.jpg|thumb|[[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] جي لائبريري؛ هي آمريڪي کنڊن ۾ قائم ٿيندڙ چوٿين يونيورسٽي هئي]] گوئٽي مالا ۾ تعليم جو وڏو حصو سرڪاري طور مهيا ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي مالي مدد ۽ نگراني مرڪزي حڪومت ڪري ٿي. [[گوئٽي مالا جي تعليم واري وزارت|تعليم واري وزارت]] قومي تعليمي پاليسي ۽ نصاب جي جوڙجڪ، نفاذ ۽ نگراني جي ذميوار آهي. تعليمي نظام پنجن مرحلن ۾ ورهايل آهي، جنهن ۾ [[پرائمري تعليم]]، ان کان پوءِ [[ثانوي تعليم]] ۽ فني تربيت جي سطح مطابق [[اعليٰ تعليم]] شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> تعليم جو مکيه ذريعو هسپانوي ٻولي آهي. جن علائقن ۾ مقامي آبادي اڪثريت ۾ آهي، اتي [[گوئٽي مالا جون ٻوليون|مقامي آمريڪي ٻولين]] ۾ ٻه لساني تعليم پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Constitución de Guatemala - Wikisource |url=https://es.wikisource.org/wiki/Constituci%C3%B3n_de_Guatemala |access-date=4 February 2024 |website=es.wikisource.org |language=es}}</ref> گوئٽي مالا ۾ [[گوئٽي مالا جي يونيورسٽين جي فهرست|15 يونيورسٽيون]] آهن، جن مان هڪ سرڪاري ۽ 14 نجي آهن. 1676ع ۾ قائم ٿيل [[سان ڪارلوس يونيورسٽي، گوئٽي مالا|سان ڪارلوس يونيورسٽي]] گوئٽي مالا جو سڀ کان پراڻو اعليٰ تعليمي ادارو ۽ آمريڪي کنڊن جي چوٿين پراڻي يونيورسٽي آهي.<ref>{{Cite web |date=29 January 2022 |title=Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala |url=https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |access-date=4 February 2024 |language=es |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204225057/https://aprende.guatemala.com/centros-educativos/universidades/historia-de-la-fundacion-de-la-universidad-de-san-carlos-de-guatemala/ |url-status=live }}</ref> 2023ع ۾ گوئٽي مالا پنهنجي مجموعي ملڪي پيداوار جو لڳ ڀڳ 3.2 سيڪڙو تعليم تي خرچ ڪيو.<ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/ |access-date=4 February 2024 |website=World Bank Open Data |archive-date=26 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230526025607/https://data.worldbank.org/ |url-status=live }}</ref> [[گوئٽي مالا جا نوجوان|نوجوانن جي تعليمي شرڪت]]، خاص طور ٻهراڙي وارن علائقن ۽ مقامي برادرين ۾، هڪ مستقل چئلينج رهي آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|title=Development + Cooperation: Guatemala's Social Problems - "Free - but still too expensive"|date=20 February 2016 |publisher=Development + Cooperation: D+C|access-date=6 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106210451/https://www.dandc.eu/en/article/poverty-corruption-and-racism-guatemalas-primary-schools-reflect-countrys-social-problems|archive-date=6 January 2019|url-status=live}}</ref> ٻهراڙيءَ جي استادن لاءِ مناسب تربيت جي کوٽ ملڪ ۾ خواندگيءَ جي گهٽ شرح جي اهم سببن مان هڪ آهي. تعليم ۾ اڳڀرائيءَ جي نتيجي ۾ 15 سال ۽ ان کان وڌيڪ عمر واري آباديءَ جي خواندگيءَ جي شرح 2012ع ۾ 74.5 سيڪڙو مان وڌي 2024ع ۾ 82.1 سيڪڙو ٿي وئي.<ref>[http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 Education (all levels) profile&nbsp;– Guatemala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120112213255/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/document.aspx?ReportId=121&IF_Language=eng&BR_Country=3200&BR_Region=40520 |date=12 January 2012 }}. UNESCO Institute for Statistics. Retrieved on 2 January 2012.</ref><ref name="cia" /> چائلڊ ايڊ، پيوبلو آ پيوبلو ۽ ڪامن هوپ جهڙيون تنظيمون، جيڪي مرڪزي جابلو علائقي جي برادرين ۾ استادن کي تربيت ڏين ٿيون، ٻارن جي تعليمي نتيجن کي بهتر ڪرڻ لاءِ پڻ ڪم ڪنديون رهيون آهن. === صحت === {{Main|گوئٽي مالا ۾ صحت}} 2003ع ۾ گوئٽي مالا جا صحت جا نتيجا لاطيني آمريڪا جي ڪمزور ترين نتيجن مان هئا؛ ملڪ ۾ ٻارن جي موت جي شرح خطي جي بلند ترين شرحن مان هڪ ۽ ڄمڻ وقت متوقع عمر گهٽ ترين شرحن مان هڪ هئي.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |title=Health and poverty in Guatemala, Volume 1 |last1=Gragnolati |first1=Michele |last2=Marini |first2=Alessandra |date=2003 |work=Poverty and Inequality |url=http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714112129/http://econ.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64165259&theSitePK=477894&piPK=64165421&menuPK=64166093&entityID=000094946_0302070416252 |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ لڳ ڀڳ 1 ڪروڙ 60 لک ماڻهن لاءِ 16,000 ڊاڪٽر موجود هئا، جنهن سان گوئٽي مالا ۾ ڊاڪٽرن ۽ آباديءَ جو تناسب [[عالمي صحت تنظيم]] جي تجويز ڪيل شرح جو لڳ ڀڳ اڌ هو.<ref>{{cite web |title=The Healthcare System in Guatemala |website=Naraneta crossing |date=27 September 2012 |url=http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715011133/http://naranetacrossing.wordpress.com/2012/09/27/the-healthcare-system-in-guatemala/ |archive-date=15 July 2014 }}</ref> [[گوئٽي مالا جي گهرو ويڙهه]] جي خاتمي کان پوءِ صحت واري وزارت ٻهراڙيءَ جي 54 سيڪڙو آباديءَ تائين صحت جون خدمتون وڌايون.<ref name="www-wds.worldbank.org">{{citation |series=Universal Health Coverage Studies Series (UNICO) |issue=UNICO Studies Series No. 19 |first=Christine Lao |last=Pena |title=Improving Access to Health Care Services through the Expansion of Coverage Program (PEC): The Case of Guatemala |date=2013 |location=Washington, D.C. |page=7 |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714125903/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/04/000425962_20130204103631/Rendered/PDF/750010NWP0Box30ge0Program0GUATEMALA.pdf |archive-date=14 July 2014 }}</ref> مختلف سياسي حڪومتن طرفان صحت جي شعبي کي مختلف سطح جي حمايت ملي آهي، ڇاڪاڻ تہ خدمتن کي نجي يا سرڪاري ادارن ذريعي فراهم ڪرڻ ۽ انهن لاءِ گهربل مالي وسيلن جي مقدار بابت پاليسين ۾ اختلاف رهيا آهن.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2013ع ۾ صحت واري وزارت وٽ پنهنجي پروگرامن جي نگراني يا جائزي لاءِ ڪافي مالي وسيلا موجود نه هئا.<ref name="www-wds.worldbank.org" /> 2014ع ۾ سرڪاري ۽ نجي ٻنهي شعبن سميت صحت تي مجموعي خرچ، مجموعي ملڪي پيداوار جي 6.4 کان 7.3 سيڪڙو جي وچ ۾ رهيو.<ref>{{cite web |publisher=The World Bank |url=http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |title=Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala |archive-url=https://web.archive.org/web/20140525225147/http://data.worldbank.org/indicator/SH.XPD.TOTL.ZS/countries/GT?display=graph |archive-date=25 May 2014}}</ref><ref name="who.int">{{cite web |title=Countries: Guatemala |date=2012 |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714113118/http://www.who.int/countries/gtm/en/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> 2012ع ۾ في ماڻهو صحت تي سراسري ساليانو خرچ رڳو 368 آمريڪي ڊالر هو.<ref name="who.int" /> گوئٽي مالا جا مريض صحت جي نظام سان رابطو ڪرڻ وقت مقامي روايتي علاج يا جديد مغربي طب مان چونڊ ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite book |first1=Walter Randolph |last1=Adams |first2=John P. |last2=Hawkins |title=Health Care in Maya Guatemala: Confronting Medical Pluralism in a Developing Country |location=Norman, Oklahoma |publisher=University of Oklahoma Press |date=2007 |pages=4–10}}</ref> 2024ع جي [[عالمي بک اشاريي]] ۾، ڪافي انگ اکر رکندڙ 127 ملڪن مان گوئٽي مالا 81هين نمبر تي هو. گوئٽي مالا جو عالمي بک اشاريي وارو اسڪور 18.8 هو، جيڪو بک جي وچولي سطح کي ظاهر ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |title=Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank |url=https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |access-date=2024-12-18 |website=Global Hunger Index (GHI) - peer-reviewed annual publication designed to comprehensively measure and track hunger at the global, regional, and country levels |language=en |archive-date=25 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220225183607/https://www.globalhungerindex.org/ranking.html |url-status=live }}</ref> == ثقافت == {{Main|گوئٽي مالا جي ثقافت}} [[File:Baile de la Conquista.jpg|thumb|روايتي [[فتح جو ناچ]]]] [[گوئٽي مالا شهر]] ملڪ جي ڪيترين ئي اهم لائبريرين ۽ عجائب گهرن جو مرڪز آهي، جن ۾ قومي آرڪائيوز، قومي لائبريري ۽ آثار قديمه ۽ نسليات جو قومي عجائب گهر شامل آهن. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گهر ۾ مايا تهذيب سان لاڳاپيل نوادرات جو هڪ وسيع مجموعو محفوظ آهي. شهر ۾ ڪيترائي نجي عجائب گهر پڻ آهن، جن ۾ [[اشچيل عجائب گهر براءِ مقامي ڪپڙا ۽ پوشاڪ]] ۽ [[پوپول ووح عجائب گهر]] شامل آهن؛ پوپول ووح عجائب گهر خاص طور مايا آثار قديمه تي ڌيان ڏئي ٿو. اهي ٻئي عجائب گهر [[فرانسسڪو ماروڪين يونيورسٽي]] جي ڪيمپس ۾ واقع آهن. ملڪ جي 329 ميونسپلٽين مان گهڻين ۾ گهٽ ۾ گهٽ هڪ ننڍو عجائب گهر موجود آهي. === فن === گوئٽي مالا ڪيترائي مقامي فنڪار پيدا ڪيا آهن، جيڪي صدين کان هلندڙ ڪولمبس کان اڳ واري دور جي فني روايتن جي پيروي ڪن ٿا. گوئٽي مالا جي نوآبادياتي ۽ نوآباديات کان پوءِ واري تاريخ جي عڪاسي ڪندي، مختلف عالمي فني تحريڪن سان رابطي جي نتيجي ۾ اهڙا ڪيترائي فنڪار پڻ پيدا ٿيا آهن، جن روايتي [[ابتدائيت (فن)|ابتدائي]] يا [[ساده فن|ساده فني انداز]] کي يورپي، اتر آمريڪي ۽ ٻين فني روايتن سان ملائي منفرد فن تخليق ڪيو آهي. [[رافائيل روڊريگيز پاديلا قومي اسڪول آف پلاسٽڪ آرٽس]] گوئٽي مالا جو اهم فني تعليمي ادارو آهي. ڪيترائي مشهور مقامي فنڪار پڻ هن اداري مان تعليم حاصل ڪري چڪا آهن ۽ سندن فن پارا گاديءَ واري شهر جي [[ڪارلوس ميريدا قومي جديد فن عجائب گهر]] جي مستقل مجموعي ۾ شامل آهن. گوئٽي مالا جي انهن همعصر فنڪارن ۾، جن ملڪ کان ٻاهر پڻ شهرت حاصل ڪئي، ڊاگوبرتو واسڪيز، [[لوئس رولانڊو اشڪياڪ شيڪارا]]، [[ڪارلوس ميريدا]]،<ref>{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |title=retrieved September 28, 2009 |publisher=Latinartmuseum.com |date=1 October 2009 |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100526201936/http://www.latinartmuseum.com/merida.htm |archive-date=26 May 2010 |url-status=live}}</ref> [[انيبال لوپيز]]، [[روبرتو گونزاليز گوئري]] ۽ [[ايلمار روخاس|ايلمار ريني روخاس]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |title=Elmar Rojas y la utopia pictorica latinoamercana |work=Latin Art Museum |publisher=Latinartmuseum.com |access-date=1 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100531042052/http://www.latinartmuseum.com/elmar_rojas.htm |archive-date=31 May 2010 |url-status=live}}</ref> === ادب === {{Further|گوئٽي مالا جو ادب}} [[File:20240620 NP PRESIDENTE BERNARDO AREVALO Y KARIN HERRERA PARTICIPAN EN DIALOGO PREMIO NOBEL DE LA PAZ 054 (cropped).jpg|thumb|انساني حقن جي ڪارڪن، ليکڪا ۽ [[نوبل امن انعام]] ماڻيندڙ [[ريگوبرتا مينچو]]]] * [[گوئٽي مالا جو قومي ادبي انعام]] هڪ اهڙو انعام آهي، جيڪو ڪنهن ليکڪ کي سندس مجموعي ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ زندگيءَ ۾ هڪ ڀيرو ڏنو وڃي ٿو. ثقافت ۽ راندين واري وزارت 1988ع کان هر سال هي انعام ڏيندي اچي ٿي. * [[ميگيل اينخيل آستورياس]] 1967ع ۾ [[ادب جو نوبل انعام]] حاصل ڪيو. سندس مشهور ڪتابن ۾ ''[[ايل سينيور پريسيڊينٽي]]'' شامل آهي، جيڪو [[مانوئيل ايسٽراڊا ڪابريرا]] جي حڪومت جي پسمنظر تي ٻڌل ناول آهي. * [[ريگوبرتا مينچو]]، جنهن کي گوئٽي مالا جي مقامي ماڻهن خلاف ظلم جي مخالفت ۽ سندن حقن لاءِ جدوجهد ڪرڻ تي [[نوبل امن انعام]] مليو، پنهنجي ڪتابن ''آءٌ، ريگوبرتا مينچو''<ref>{{cite book |title=I, Rigoberta Menchu: An Indian Woman in Guatemala Paperback – January 12, 2010 |isbn=978-1844674183 |last1=Menchú |first1=Rigoberta |year=2009 |publisher=Verso Books }}</ref> ۽ ''سرحدون پار ڪندي'' لاءِ پڻ مشهور آهي.<ref> {{cite book |title=Crossing Borders Hardcover – August 17, 1998 |year=1998 |isbn=1859848931 |url=https://archive.org/details/crossingborders00menc |last1=Menchú |first1=Rigoberta |publisher=Verso }} </ref> === سئنيما === گوئٽي مالا جي فلمي هدايتڪار [[خائرو بوستامانتي]] پنهنجي انهن فلمن وسيلي بين الاقوامي شهرت حاصل ڪئي آهي، جيڪي گوئٽي مالا جي همعصر سماج ۽ سياست تي مرڪوز آهن. سندس فلمن ۾ 2015ع جي ''اشڪانول'' ۽ 2019ع جون ''تيمبلوريس'' ۽ ''لا يورونا'' شامل آهن. === ميڊيا ۽ خبرون === {{Further|گوئٽي مالا جو ميڊيا}} گوئٽي مالا جي اهم قومي اخبارن ۾ ''[[پرينسا لائبري]]''، ''[[ايل پيريوڊيڪو]]'' ۽ ''[[سيگلو وينتيونو|سيگلو 21]]'' شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.prensalibre.com/|title=Prensa Libre – Periódico líder de Guatemala|access-date=14 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080614153003/http://www.prensalibre.com/|archive-date=14 June 2008|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.s21.com.gt/ |title=Siglo21.com.gt |access-date=3 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303144144/http://www.s21.com.gt/ |archive-date=3 March 2011 |url-status=live}}</ref> گوئٽي مالا ۾ ڪيترائي اهم مقامي ٽيليويزن چينل ۽ ريڊيو اسٽيشنون پڻ آهن، جن ۾ ملڪ جي وڏين ريڊيو اسٽيشنن مان هڪ ''ايميسوراس يونيداس'' آهي. === موسيقي === {{Further|گوئٽي مالا جي موسيقي}} [[File:Concierto Ricardo Arjona Miami 2009.jpg|thumb|upright|[[ريڪارڊو ارخونا]]، ڊگهي فني ڪيريئر رکندڙ ڳائڻو، جنهن جي موسيقي لاطيني آمريڪا ۾ وڏي پيماني تي مشهور آهي.]] گوئٽي مالا جي موسيقي مختلف اندازن ۽ موسيقيائي اظهار تي مشتمل آهي. [[نويوا ڪانسيون]] جهڙي موسيقي گوئٽي مالا ۾ سماجي تبديليءَ جي تحريڪن سان لاڳاپيل رهي آهي؛ هن موسيقيءَ ۾ تاريخ، موجوده سماجي مسئلا ۽ عام ماڻهن جون سياسي قدرون ۽ جدوجهدون گڏيل نموني پيش ڪيون وڃن ٿيون. [[مايا تهذيب|مايا]] تهذيب ۾ موسيقيءَ جي هڪ مضبوط روايت موجود هئي، جنهن جا ثبوت سندن [[شبيهي فن|شبيهي فن]] ۾ پڻ ملن ٿا.<ref> {{cite thesis |access-date=1 June 2016 |url=https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824 |publisher=University of Texas ScholarWorks |title=Palatial soundscapes : music in Maya court societies |author=Bethany Kay Duke |date=May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914224115/https://repositories.lib.utexas.edu/handle/2152/25824 |archive-date=14 September 2016 |type=Thesis |url-status=live }} </ref><ref> {{cite web |url=https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/ |work=bibliolore |publisher=International Repertory of Music Literature |title=Mayan instrument iconography |date=13 October 2014 |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124321/https://bibliolore.org/2014/10/13/mayan-instrument-iconography/ |archive-date=7 August 2016 |url-status=live }} </ref> گوئٽي مالا نئين دنيا جي انهن شروعاتي علائقن مان پڻ هو، جتي 1524ع کان پوءِ يورپي موسيقي متعارف ٿي. نشاة ثانيه، باروڪ، ڪلاسيڪي، رومانوي ۽ همعصر موسيقيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي موسيقارن مختلف صنفن ۾ تخليقون ڪيون آهن. [[مارمبا]]، جيڪو ڪاٺ جي زائلوفون جهڙو موسيقي جو ساز آهي،<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|title=The Marimba, Rich and Warm, Makes Itself Heard|last=SCHWEITZER|first=VIVIEN|date=29 June 2008|website=New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105220213/http://www.nytimes.com/2008/06/29/arts/music/29schw.html|archive-date=5 January 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}</ref> گوئٽي مالا جو قومي موسيقيائي ساز آهي ۽ ان جي موسيقي سڄي ملڪ ۾ وڏي پيماني تي ٻڌي وڃي ٿي.<ref>{{cite web|url=https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|title=Also performing at Festival in the Park|last=Saeed|first=Saeed|date=22 March 2018|website=The National|archive-url=https://web.archive.org/web/20180604065041/https://www.thenational.ae/arts-culture/music/also-performing-at-festival-in-the-park-1.715207|archive-date=4 June 2018|url-status=live|access-date=4 June 2018}}</ref> مارمبا لاءِ هڪ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران مشهور رهندڙ ڪيترين ئي دلڪش موسيقيائي تخليقن جو وڏو ذخيرو تيار ٿيو آهي. ''هسٽوريا خينيرال ڊي گوئٽي مالا'' گوئٽي مالا جي تاريخي موسيقيءَ تي ٻڌل سي ڊين جو هڪ سلسلو شايع ڪيو آهي، جنهن ۾ مايا دور، نوآبادياتي دور، آزاديءَ ۽ جمهوري دور کان وٺي موجوده زماني تائين مختلف موسيقيائي انداز شامل آهن. گوئٽي مالا جا ڪيترائي همعصر موسيقي گروهه [[ڪيريبين موسيقي]]، [[سالسا موسيقي|سالسا]]، [[گاريفونا موسيقي|گاريفونا]] اثر هيٺ [[پونتا موسيقي|پونتا]]، [[لاطيني پاپ]]، [[ميڪسيڪو جي موسيقي|ميڪسيڪي علائقائي موسيقي]] ۽ [[مارياتشي]] وڄائين ٿا. === کاڌا === {{Main|گوئٽي مالا جا کاڌا}} [[File:091225 tamales.JPG|thumb|گوئٽي مالا جا ڪارا ۽ ڳاڙها تماليس]] گوئٽي مالا جا ڪيترائي روايتي کاڌا مايا کاڌن تي ٻڌل آهن ۽ انهن ۾ [[مڪئي]]، [[مرچ]] ۽ [[ڪارا ڦريون]] بنيادي جزن طور نمايان آهن. روايتي کاڌن ۾ مختلف قسمن جا شوربا پڻ شامل آهن، جن ۾ [[ڪاڪ اِڪ]]، جيڪو ٽماٽن ۽ [[ترڪي پکي|ترڪي]] جي گوشت مان تيار ٿيندڙ شوربو آهي، [[پيپيان]] ۽ [[ڪوسيدو]] شامل آهن. گوئٽي مالا پنهنجي ''انتوخيتوس'' لاءِ پڻ مشهور آهي، جن ۾ ''چوچيتوس'' نالي ننڍا [[تمال]]، تريل [[پلانٽين]] ۽ ٽماٽي جي چٽڻي، [[گواڪامولي]] يا ڪارن ڦرين سان تيار ڪيل [[توسٽادا]] شامل آهن. ڪجهه کاڌا هفتي جي مخصوص ڏينهن تي کائڻ جي روايت پڻ آهي؛ مثال طور خميس ڏينهن ''پاچيس''، يعني پٽاٽن مان تيار ڪيل هڪ قسم جو تمال، کائڻ مشهور رواج آهي. ڪجهه کاڌا خاص موقعن سان پڻ لاڳاپيل آهن، جهڙوڪ پهرين نومبر تي [[سڀني بزرگن جو ڏينهن|سڀني بزرگن جي ڏينهن]] تي [[فيامبري]]، جڏهن تہ ڪرسمس جي موقعي تي تمال ۽ ''پونچي''، يعني [[ميوي جو پنچ]]، عام طور تي استعمال ٿين ٿا. === رانديون === {{Further|گوئٽي مالا ۾ فٽبال|اولمپڪس ۾ گوئٽي مالا|پيرالمپڪس ۾ گوئٽي مالا}} [[File:Estadio Mateo Flores Guatemala.JPG|thumb|[[ڊوروٽيو گواموچ فلوريس اسٽيڊيم]]، [[گوئٽي مالا شهر]]]] [[فٽبال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان مشهور راند آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال ٽيم]] [[ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ]] جي 18 مقابلن ۾ حصو ورتو آهي ۽ [[1967ع ڪانڪاڪاف چيمپيئن شپ|1967ع]] ۾ هڪ ڀيرو چيمپيئن رهي. بهرحال، ٽيم اڃا تائين [[فيفا ورلڊ ڪپ]] لاءِ ڪواليفاءِ نه ڪري سگهي آهي. 1919ع ۾ قائم ٿيل [[گوئٽي مالا جي قومي فٽبال فيڊريشن]] ملڪ جي [[گوئٽي مالا قومي فٽبال ليگ|قومي ليگ]] ۽ هيٺين سطح جي فٽبال مقابلن جو انتظام ڪري ٿي.{{citation needed|date=June 2025}} [[فٽسال]] گوئٽي مالا جي سڀ کان ڪامياب [[ٽيم راند|ٽيم راند]] آهي. [[گوئٽي مالا جي قومي فٽسال ٽيم]] ميزبان ملڪ طور [[2008ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ]] کٽي. ٽيم [[2012ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2012ع]] ۾، پڻ ميزبان طور، ٻئي نمبر تي رهي، جڏهن تہ [[2016ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2016ع]] ۽ [[2024ع ڪانڪاڪاف فٽسال چيمپيئن شپ|2024ع]] ۾ ٽامي جا تمغا حاصل ڪيائين.{{citation needed|date=June 2025}} گوئٽي مالا پهريون ڀيرو ميزبان ملڪ طور [[2000ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ]] ۾ حصو ورتو ۽ [[2008ع فيفا فٽسال ورلڊ ڪپ|2008ع]] کان پوءِ هر مقابلي ۾ شرڪت ڪئي آهي. ٽيم اڃا تائين پهرين مرحلي کان اڳتي نه وڌي سگهي آهي. گوئٽي مالا [[2009ع گرانڊ پري فٽسال|2009ع]] کان وٺي هر [[گرانڊ پري فٽسال]] ۾ پڻ حصو ورتو آهي ۽ [[2014ع گرانڊ پري فٽسال|2014ع]] ۾ سيمي فائنل تائين پهتو.{{citation needed|date=June 2025}} [[گوئٽي مالا اولمپڪ ڪميٽي]] 1947ع ۾ قائم ٿي ۽ ساڳئي سال [[بين الاقوامي اولمپڪ ڪميٽي]] ان کي تسليم ڪيو. گوئٽي مالا پهريون ڀيرو [[1952ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1952ع جي گرمين وارين اولمپڪ راندين]] ۾ حصو ورتو ۽ [[1968ع گرمين جون اولمپڪ رانديون|1968ع]] کان وٺي گرمين وارين اولمپڪ راندين جي هر ايڊيشن ۾ شرڪت ڪندو رهيو آهي. ملڪ رڳو هڪ ڀيرو [[سياري جون اولمپڪ رانديون|سياري وارين اولمپڪ راندين]] ۾، [[1988ع سياري جون اولمپڪ رانديون|1988ع]] ۾، حصو ورتو آهي. == پڻ ڏسو == {{portal|گوئٽي مالا|ملڪ|ڪيريبين|وچ آمريڪا|لاطيني آمريڪا|اتر آمريڪا }} * [[گوئٽي مالا جو خاڪو]] {{Clear}} == حوالا == {{reflist|20em}} {{Notelist}} == ڪتابيات == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Aguirre |first=Lily |title=The land of eternal spring: Guatemala, my beautiful country |year=1949 |publisher=Patio Press |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=LodnAAAAMAAJ }} * {{cite book|first=Rafael|last=Arévalo Martinez|title=¡Ecce Pericles!|publisher=Tipografía Nacional|location=Guatemala|year=1945|language=es|url=https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|access-date=9 September 2017|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121083736/https://www.scribd.com/doc/190285559/Arevalo-Martinez-Ecce-Pericles#scribd|url-status=live}} * {{cite book|url=https://archive.org/details/concordatoen00unseguat|last=Aycinena|first=Pedro de|author-link=Pedro de Aycinena|title=Concordato entre la Santa Sede y el presidente de la República de Guatemala|publisher=Imprenta La Paz|year=1854|location=Guatemala|language=la, es}} * {{cite web |author=Banco de Guatemala |url=http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=/en/currency%20and%20bills/Monedas%20y%20Billetes%20Translation.htm&e=18108 |title=Ilustraciones de Cada una de las 11 Denominaciones. Anverso y Reverso |website=Banguat.gob.gt |language=es |date=29 December 1996 |access-date=22 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607011018/http://www.banguat.gob.gt/inc/ver.asp?id=%2Fen%2Fcurrency+and+bills%2FMonedas+y+Billetes+Translation.htm&e=18108 |archive-date=7 June 2007 |url-status=dead }} * {{cite journal |last=Barrientos |first=Alfonso Enrique |title=Ramón Rosa y Guatemala |journal=Revista del archivo y biblioteca nacionales |volume=27 |issue=3–4 |date=1948 |location=Honduras |url=http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |access-date=18 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141219022739/http://descargascdihh.ihah.hn/pdf/biblioteca/658/tomo_27/n03_04/rabv27p105a108.pdf |archive-date=19 December 2014 }} * {{Cite book|title=Guatemalan Journey|last=Benz|first=Stephen Connely|publisher=University of Texas Press|year=1996|isbn=978-0-292-70840-2}} * {{cite book|last=Blakeley|first=Ruth|date=2009|title=State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South|url=http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|publisher=[[روٽليج]]|isbn=978-0415686174|access-date=8 September 2020|archive-date=14 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150614055306/http://www.routledge.com/books/details/9780415462402/|url-status=live}} * {{cite book|last=Calvert|first=Peter|title=Guatemala: A Nation in Turmoil|location=Boulder, CO|publisher=Westview Press|year=1985|isbn=978-0-86531-572-3|url-access=registration|url=https://archive.org/details/guatemalanationi0000calv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|year=1997|title=American Indian languages: The historical linguistics of Native America|location=New York, NY|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-509427-1}} * {{cite book|last=Chapman|first=Peter|title=Bananas: How the United Fruit Company Shaped the World|publisher=Canongate|location=NY|year=2007}} * {{cite book|title=Colonisation du district de Santo-Thomas de Guatemala par la Communauté de l'Union|author=Compagnie Belge de Colonisation|series=Collection de renseignements publiés ou recueillis par la Compagnie|publisher=Original held and digitised by the British Library|year=1844|language=fr|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|access-date=10 February 2015|archive-date=1 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201135623/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Baie_et_Port_de_Santo_Thomas.jpg|url-status=live}} * {{cite web|ref={{harvid|Conservation International|2007}}|title=Biodiversity Hotspots-Mesoamerica-Overview|website=Conservation International|url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/mesoamerica/|access-date=1 February 2007|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080704190529/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/Mesoamerica|archive-date=4 July 2008}} * {{cite book|first=Allan|last=Cooper|year=2008|title=The Geography of Genocide|publisher=[[يونيورسٽي پريس آف آمريڪا]]|isbn=978-0-7618-4097-8|url=https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|page=171|access-date=17 October 2020|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160245/https://books.google.com/books?id=Uyh8kdcuA1kC&pg=PA171|url-status=live}} * {{Cite book|last=Cullather|first=Nicholas|title=Secret History: The CIA's Classified Account of its Operations in Guatemala 1952–54|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-5468-2|edition=2nd|year=2006|url=https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|access-date=6 November 2015|archive-date=22 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230122160246/https://books.google.com/books?id=sp3IGB4csCQC|url-status=live}} * {{Cite report|last=Cullather|first=Nicholas|date=23 May 1997|url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4|title=CIA and Assassinations: The Guatemala 1954 Documents|series=National Security Archive Electronic|volume=Briefing Book No. 4|publisher=[[قومي سلامتي آرڪائيو]]|access-date=14 February 2015|archive-date=10 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210090152/http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB4/|url-status=live}} * {{cite book|last=de Aerenlund|first=C.|title=Voyage to an Unknown Land: The saga of an Italian Family from Lombardy to Guatemala|year=2006|publisher=Xlibris Corporation|isbn=1-4257-0187-6}} * {{Cite book|title=Ombres contra Hombres|last=De los Ríos|first=Efraín|publisher=Fondo para Cultura de la Universidad de México, México|year=1948|language=es}} * {{cite book|last=Dosal|first=Paul J.|title=Doing Business with the Dictators: A Political History of United Fruit in Guatemala|location=Wilmington, Delaware|publisher=Scholarly Resources Inc.|year=1993}} * {{Cite book|last=Forster|first=Cindy|title=The time of freedom: campesino workers in Guatemala's October Revolution|publisher=University of Pittsburgh Press|year=2001|url=https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|isbn=978-0-8229-4162-0|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=5937zVXHZV8C|url-status=live}} * {{cite book|last=Foster|first=Lynn V.|year=2000|title=A Brief History of Central America|location=New York, NY|publisher=Facts on File, Inc.|isbn=0-8160-3962-3}} * {{cite book|last=Gleijeses|first=Piero|author-link=Piero Gleijeses|title=Shattered hope: the Guatemalan revolution and the United States, 1944–1954|publisher=Princeton University Press|location=United States|year=1991|isbn=978-0-691-02556-8|url=https://books.google.com/books?id=mS7ZVKa6i3AC&pg=PA134}} * {{cite book|last=González Davison|first=Fernando|year=2008|title=La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala|publisher=Artemis y Edinter|location=Guatemala|isbn=978-84-89452-81-7|language=es}} * {{Cite book|last=Grandin|first=Greg|title=The blood of Guatemala: a history of race and nation|url=https://archive.org/details/bloodofguatemala0000gran|url-access=registration|publisher=Duke University Press|year=2000|isbn=978-0-8223-2495-9}} * {{cite news|last=Hernández de León|first=Federico|author-link=Federico Hernández de León|title=El capítulo de las efemérides: José Milla y Rafael Carrera|newspaper=Diario La Hora|year=1959|location=Guatemala|language=es}} * {{cite book|last=Hernández de León|first=Federico|title=El libro de las efemérides|volume=Tomo III|publisher=Tipografía Sánchez y de Guise|location=Guatemala|year=1930|language=es}} * {{Cite book|last=Immerman|first=Richard H.|url=https://archive.org/details/ciainguatemalafo0000imme|url-access=registration|title=The CIA in Guatemala: The Foreign Policy of Intervention|publisher=University of Texas Press|year=1982|isbn=978-0-292-71083-2}} * {{cite web|author=Instituto Nacional de Estadística|url=http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|title=Poblacion de Guatemala (Demografía)|website=Instituto Nacional de Estadística (INE)|location=Guatemala|year=2014|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314175005/http://www.ine.gob.gt/index.php/estadisticas/tema-indicadores|archive-date=14 March 2014}} * {{Cite book|last=LaFeber|first=Walter|title=Inevitable revolutions: the United States in Central America|publisher=W. W. Norton & Company|year=1993|isbn=978-0-393-30964-5|url=https://archive.org/details/inevitablerevolu00laferich|url-access=registration}} * {{Cite book|last1=Loveman|first1=Brian|last2=Davies|first2=Thomas M.|title=The Politics of antipolitics: the military in Latin America|publisher=Rowman & Littlefield|year=1997|url=https://books.google.com/books?id=U8MAN2Epwh0C|edition=3rd, revised|isbn=978-0-8420-2611-6}} * {{cite book|last=McCleary|first=Rachel|title=Dictating Democracy: Guatemala and the End of Violent Revolution|url=https://books.google.com/books?id=zEocngEACAAJ|edition=Illustrated|year=1999|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-1726-6}} * {{cite journal|last=Miceli|first=Keith|title=Rafael Carrera: Defender and Promoter of Peasant Interests in Guatemala, 1837–1848|journal=The Americas|publisher=Academy of American Franciscan History|volume=31|issue=1|pages=72–95|year=1974|jstor=980382|doi=10.1017/S000316150008843X|s2cid=197669388}} * {{cite news |last=Navarro |first=Mireya |date=26 February 1999 |title=Guatemalan Army Waged 'Genocide,' New Report Finds |url=https://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |newspaper=[[نيو يارڪ ٽائمز]] |access-date=20 November 2016 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227215408/http://www.nytimes.com/1999/02/26/world/guatemalan-army-waged-genocide-new-report-finds.html |url-status=live}} * {{cite book|last=Paterson|first=Thomas G.|year=2009|title=American Foreign Relations: A History, Volume 2: Since 1895|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-547-22569-2}} * {{cite web|author=Rain Forest Wordpress|url=http://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|title=Guatemala Rainforest Interesting fact {{pipe}} rainforest facts|website=Rainforestcentralamerica.wordpress.com|date=4 April 2013|access-date=22 September 2013|archive-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106183740/https://rainforestcentralamerica.wordpress.com/2013/04/04/guatemala-rainforest-fact/|url-status=live}} * {{cite book|last1=Schlesinger|first1=Stephen|last2=Kinzer|first2=Stephen|title=Bitter Fruit: The Story of the American Coup in Guatemala|year=1999|publisher=David Rockefeller Center series on Latin American studies, Harvard University|isbn=978-0-674-01930-0}} * {{Cite book|title=Grappling with atrocity: Guatemalan theater in the 1990s|last=Shillington|first=John|publisher=Fairleigh Dickinson University Press|year=2002|isbn=9780838639306|pages=38–39|url=https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38|access-date=6 November 2015|archive-date=21 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231021223800/https://books.google.com/books?id=KJyWMjI4pfgC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false|url-status=live}} * {{cite book|url=http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|last=Solano|first=Luis|title=Contextualización histórica de la Franja Transversal del Norte (FTN)|publisher=Centro de Estudios y Documentación de la Frontera Occidental de Guatemala, CEDFOG|year=2012|access-date=31 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141113172058/http://www.albedrio.org/htm/documentos/EstudioFranjaTransversalNorteCEDFOG.pdf|archive-date=13 November 2014}} * {{Cite book|last=Streeter|first=Stephen M.|title=Managing the counterrevolution: the United States and Guatemala, 1954–1961|publisher=Ohio University Press|year=2000|isbn=978-0-89680-215-5}} * {{cite book|last=Torres Espinoza|first=Enrique|title=Enrique Gómez Carrillo, el cronista errante|edition=2nd|publisher=Artemis-Edinter|location=Guatemala|year=2007|language=es}} * {{cite book|last1=Trigger|first1=Bruce G.|last2=Washburn|first2=Wilcomb E.|last3=Adams|first3=Richard E. W.|title=The Cambridge History of the Native Peoples of the Americas|year=2000}} * {{cite web|author=Troika study abroad programs|url=http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|title=Guatemala|website=Community colleges for international development|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918111113/http://ccidinc.org/programs/countries.php?country_id_number=3|archive-date=18 September 2010|access-date=12 June 2012}} * {{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|title=Human Development Report 2011; Statistical annex|year=2011|website=United Nations|access-date=22 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111110322/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Tables.pdf|archive-date=11 January 2012}} * {{cite journal|first=Frederic S.|last=Weaver|title=Reform and (Counter) Revolution in Post-Independence Guatemala: Liberalism, Conservatism, and Postmodern Controversies|journal=Latin American Perspectives|volume=26|issue=2|jstor=2634298|date=March 1999|pages=129–158|doi=10.1177/0094582x9902600207|s2cid=143757705}} * {{cite book|first=Douglas R.|last=White|url=http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|title=The Marriage Core of the Elite Network of Colonial Guatemala|year=2002|publisher=University of California, Irvine, School of Social Sciences|location=Irvine, CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20041210031143/http://eclectic.ss.uci.edu/~drwhite/pub/core11Casasola.pdf|url-status=live|archive-date=10 December 2004}} * {{cite book|last1=Woodward|first1=Ralph Lee|title=Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821–1871|location=Athens, GA|publisher=University of Georgia Press|year=1993|url=http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|isbn=978-0-8203-1448-8|access-date=10 February 2015|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105831/http://muse.jhu.edu/books/9780820343600|url-status=live}} {{refend}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{refbegin|30em}} * {{cite news |newspaper=[[دياريو دي سينترو آميريڪا]] |title=Interview from Enrique Gómez Carrillo with His Excellency, President Manuel Estrada Cabrera |year=1898 |location=Guatemala |last=Gómez Carrillo |first=Enrique |author-link=Enrique Gómez Carrillo |language=es}} * {{cite journal |url=https://www.academia.edu/3681333 |title=The CIA and Jacobo Arbenz: The story of a disinformation campaign |last=Garcia Ferreira |first=Roberto |journal=Journal of Third World Studies |year=2008 |volume=XXV |issue=2 |page=59 |location=United States |access-date=3 December 2017 |archive-date=19 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211219102725/https://www.academia.edu/3681333 |url-status=live}} * {{cite book |last=Koeppel |first=Dan |title=Banana: The Fate of the Fruit That Changed the World |url=https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep |url-access=registration |year=2008 |publisher=Hudson Street Press |location=New York |page=[https://archive.org/details/bananafateoffrui00koep/page/153 153] |isbn=9781101213919}} * {{Cite book |last=Krehm |first=William |title=Democracies and Tyrannies of the Caribbean in the 1940s |publisher=COMER Publications |year=1999 |isbn=978-1-896266-81-7 |url=https://books.google.com/books?id=dAUd1NHWGhIC}} * {{cite book |last=Marroquín Rojas |first=Clemente |title=Francisco Morazán y Rafael Carrera |publisher=Piedrasanta |location=Guatemala |year=1971 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=Racismo y Análisis Histórico de la Definición del Indio Guatemalteco |publisher=Universitaria |location=Guatemala |year=1988 |language=es}} * {{cite book |last=Martínez Peláez |first=Severo |title=La patria del criollo; ensayo de interpretación de la realidad colonial guatemalteca |year=1990 |location=México |publisher=Ediciones en Marcha |language=es}} * {{Cite book |last=McCreery |first=David |url=https://books.google.com/books?id=0mpsg65LOMcC |title=Rural Guatemala, 1760–1940 |publisher=Stanford University Press |year=1994 |isbn=978-0-8047-2318-3}} * Medina, José Toribio. ''La imprenta en Guatemala (1660-1821)'' por José Toribio Medina. Chile: Impreso en casa del autor, 1910, 1910. * {{cite book |last=Mendoza |first=Juan Manuel |title=Biografía de Enrique Gómez Carrillo: su vida, su obra y su época |edition=2nd |publisher=Tipografía Nacional |location=Guatemala |year=1946 |language=es}} * {{cite news |url=http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |title=Yo, el Supremo |last=Montenegro |first=Gustavo Adolfo |newspaper=Revista Domigo de Prensa Libre |year=2005 |access-date=20 July 2014 |language=es |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081159/http://servicios.prensalibre.com/pl/domingo/archivo/revistad/2005/noviembre05/201105/dfondo.shtml |archive-date=6 October 2014}} * {{cite book |last1=Montúfar |first1=Lorenzo |first2=Ramón A. |last2=Salazar |publisher=Tipografía Nacional |title=El centenario del general Francisco Morazán |year=1892 |location=Guatemala |language=es}} * {{Cite book |last=Rabe |first=Stephen G. |title=Eisenhower and Latin America: The Foreign Policy of Anticommunism |publisher=University of North Carolina Press |year=1988 |isbn=978-0-8078-4204-1 |url=https://archive.org/details/eisenhowerlatina0000rabe |url-access=registration |location=Chapel Hill}} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Guatemala}} * [https://web.archive.org/web/20130117025729/http://uzonreport.com/?page_id=124 1996ع کان 2000ع تائين جنگ کان پوءِ گوئٽي مالا جون خورخي اوزون پاران ورتل تصويرون] (17 جنوري 2013ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20180309063237/http://latitudylongitud.com/ ڊگهائي ڦاڪ ۽ ويڪرائي ڦاڪ سان گوئٽي مالا جي نقشي جي ڳولا] (9 مارچ 2018ع تي محفوظ ڪيل) * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/701217/Guatemala گوئٽي مالا بابت ملڪي مضمون] – ''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا]]'' * [https://web.archive.org/web/20090814100556/http://www.guatemala.gob.gt/ گوئٽي مالا جي حڪومت] {{in lang|es}} (14 آگسٽ 2009ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20081210073759/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-g/guatemala.html رياست جو سربراهه ۽ ڪابينا جا ميمبر] (10 ڊسمبر 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [https://web.archive.org/web/20260116194450/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/guatemala/ گوئٽي مالا]. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607084913/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/guatemala.htm گوئٽي مالا]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تي (7 جون 2008ع تي محفوظ ڪيل) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/country_profiles/1215758.stm گوئٽي مالا جو تعارف]، [[بي بي سي نيوز]] طرفان. * {{Wikiatlas|Guatemala}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=GT گوئٽي مالا لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] طرفان. * [http://www.gwu.edu/~nsarchiv/guatemala/ قومي سلامتي آرڪائيو: گوئٽي مالا منصوبو] * [http://www.inguat.gob.gt/ گوئٽي مالا سياحت ڪميشن] * [http://wits.worldbank.org/CountryProfile/Country/GTM/Year/2012/Summary عالمي بئنڪ: گوئٽي مالا جي واپاري انگن اکرن جو خلاصو] {{Geographic location |Center = {{flag|گوئٽي مالا}} |N = {{flagicon|MEX}} [[يوڪاتان اپٻيٽ]] |NE = {{flag|بيليز}} |E = ''[[ڪيريبين سمنڊ]]''<br />{{flag|هنڊوراس}} |SE = {{flag|ايل سلواڊور}} |S = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]'' |SW = ''[[پئسفڪ سمنڊ]]'' |W = {{flagicon|MEX}} [[چياپاس]] |NW = {{flagicon|MEX}} [[تاباسڪو]] }} {{Guatemala topics}} {{Navboxes |title = جاگرافيائي مقام |list = {{Departments of Guatemala}} {{Central America topic}} {{Countries of North America}} }} {{Authority control}} {{Coord|15|30|N|90|15|W|display=title}} [[زمرو:گوئٽي مالا| ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:اسپين جون اڳوڻيون بيٺڪون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:جمهوريائون]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي اسپيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1821ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ 1821ع جون قيامون]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:وچ آمريڪا جو اتر ٽڪنڊو]] qlzvsfmcl9vzalb2akbu0d1mr6802sf 0 57506 415272 407389 2026-09-28T01:05:47Z Intisar Ali 8681 415272 wikitext text/x-wiki {{GOCEinuse}}{{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} axsfz95es2vt3qej8v2hk1bo9pwnwo7 415273 415272 2026-09-28T01:06:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 415273 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} dgv64yta3hcr4cotl1i8kjtdibcv812 415274 415273 2026-09-28T01:09:02Z Intisar Ali 8681 415274 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> jkby0imf9cyxpa4i6zefreln12xq4d6 415275 415274 2026-09-28T01:10:27Z Intisar Ali 8681 415275 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} 7qpbwzsn5omqzo6n1jt4ucjuexhwlth 415276 415275 2026-09-28T01:11:19Z Intisar Ali 8681 415276 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> 7lhrtv4020bdd43jb8w6ohjd3x85apd 415277 415276 2026-09-28T01:12:19Z Intisar Ali 8681 415277 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> e8qxp3usuzuaywcfg680y0ge0gr2xys 415278 415277 2026-09-28T01:14:10Z Intisar Ali 8681 415278 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ki410sg4kssdjlz4os2vrmo7ifmpqfg 415279 415278 2026-09-28T01:15:44Z Intisar Ali 8681 415279 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat g68elkkd7o7ecx9z7ypw899odujrx31 415280 415279 2026-09-28T01:18:00Z Intisar Ali 8681 415280 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Ind czngwni0lg3eej52gem5wnyoydf7c63 415281 415280 2026-09-28T01:20:12Z Intisar Ali 8681 415281 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics"/><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Ind pffll1tuhjajlu2uvyvwstqs8hdaht2 415282 415281 2026-09-28T01:23:26Z Intisar Ali 8681 415282 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics"/><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> aognj6hrk6sc9jouuxywdc36wnpdeo1 415283 415282 2026-09-28T01:25:23Z Intisar Ali 8681 415283 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics"/><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ryowg0xu2jznrk5vf64wjh50u35x2ru 415284 415283 2026-09-28T01:26:56Z Intisar Ali 8681 415284 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics"/><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] n4f85g5yi55d0z8rrh4dyygwe6bibtv 415285 415284 2026-09-28T01:27:28Z Intisar Ali 8681 415285 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics"/><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] nbsnblwid09piayrqa0y1u3hfwj8y7d 415286 415285 2026-09-28T01:28:26Z Intisar Ali 8681 415286 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfnp|Culican|1992}}{{sfnp|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] 5b3jggekyv71rvcs0rxs2ntf4fbecaa 415287 415286 2026-09-28T01:29:55Z Intisar Ali 8681 415287 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني {{lang|la|{{linktext|Melita}}}} مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] {{translit|grc|Melítē}} ({{lang|grc|{{linktext|Μελίτη}}}}) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو {{translit|grc|Melítē}}، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو {{translit|grc|méli}} ({{lang|grc|{{linktext|μέλι}}}}، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] {{translit|grc|-ē}} ({{lang|grc|{{linktext|-η}}}}) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ {{translit|phn|Maleth}} ({{lang|phn|{{linktext|𐤌𐤋𐤈}}}}، {{smallcaps|mlṭ}}) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] svj97xwun3ui9sd0kt0lea4cv2aamsw 415288 415287 2026-09-28T01:38:24Z Intisar Ali 8681 415288 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڀونوچ سمنڊ ۾ ٻيٽن تي ٻڌل ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مالٽا | common_name = مالٽا | native_name = {{lang|mt|Repubblika ta' Malta}} | image_flag = Flag of Malta.svg | alt_flag = مالٽا جو جهنڊو | image_coat = Coat of arms of Malta.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|la|Virtute et constantia}}<br />"طاقت ۽ ثابت قدمي سان" | national_anthem = {{native name|mt|[[ايل-اِنو مالتي]]}}<br />"مالٽا جو قومي ترانو"{{parabr}}{{center|[[File:Malta_National_Anthem.ogg]]}} | image_map = EU-Malta.svg | map_caption = {{map caption |location_color=green circle |region=يورپ|region_color=dark grey |subregion=[[يورپي يونين]] |subregion_color=light green |legend=EU-Malta.svg}} | capital = [[ويلٽا]] | coordinates = {{coord|35|54|N|14|31|E|type:city|display=inline,title}} | largest_settlement = [[سينٽ پالز بي]]<br />{{Coord|35|56|54|N|14|24|6|E|type:city_region:MT|display=inline}} | largest_settlement_type = آبادي | official_languages = {{hlist|[[مالٽي ٻولي|مالٽي]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]<ref>{{cite news |title=Language - VisitMalta |url=https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |access-date=19 January 2024 |publisher=VisitMalta |archive-date=1 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231001013623/https://www.visitmalta.com/en/a/language/ |url-status=live }}</ref>|[[مالٽي اشارن جي ٻولي]]<ref>{{Cite news |title=Maltese sign language to be recognised as an official language of Malta |work=The Malta Independent |url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |access-date=11 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141941/http://www.independent.com.mt/articles/2016-03-17/local-news/Maltese-sign-language-to-be-recognised-as-an-official-language-of-Malta-6736155052 |archive-date=12 June 2018}}</ref>}} | national_languages = مالٽي | languages_type = ٻيون ٻوليون | languages = [[مالٽي اطالوي|اطالوي]] {{small|(66٪ ڳالهائڻ جي صلاحيت)}}<ref>{{cite report|author=European Commission |title=Special Eurobarometer 386: Europeans and Their Languages |date=June 2012 |series=Eurobarometer Special Surveys |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |access-date=12 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106183351/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_386_en.pdf |archive-date= 6 January 2016 }}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list|77.7% [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]]|22.3% ٻيا نسلي گروهه}} | ethnic_groups_year = 2021<ref>{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220809130759/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2022/Census%20of%20Population%20and%20Housing%20Preliminary%20Report/Census%20of%20population%202021.pdf|url-status=dead|title=Census of population and housing 2021|archivedate=9 August 2022|accessdate=21 November 2025}}</ref> | demonym = [[مالٽي ماڻهو|مالٽي]] | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | religion = {{unbulleted list| {{Tree list}} * 88.5% [[عيسائيت]] ** 82.6% [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ([[رياستي مذهب|سرڪاري]]) ** 5.9% ٻيا [[عيسائي فرقن جي فهرست|عيسائي]] {{Tree list/end}} |5.1% [[لامذهبيت|ڪوبه مذهب نه]]|3.9% [[مالٽا ۾ اسلام|اسلام]]|1.4% [[مالٽا ۾ هندو ڌرم|هندو ڌرم]]|1.1% ٻيا}} | religion_ref = <ref name="2021 census-1">{{Cite web |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168 |website=nso.gov.mt |archive-date=19 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref name="Census statistics">{{Cite web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |title=90% Caucasian, 83% Roman Catholic: Malta census statistics released |website=Times of Malta |date=16 February 2023 |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222220713/https://timesofmalta.com/articles/view/90-caucasian-83-roman-catholic-malta-census-statistics-released.1014045 |url-status=live}}</ref> | religion_year = 2021 | leader_title1 = [[مالٽا جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[ميريام اسپيٽري ڊيبونو]] | leader_title2 = [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[رابرٽ ابيلا]] | legislature = {{nowrap|[[مالٽا جي پارليامينٽ]]}} | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[برطانيا]] کان | established_event1 = [[مالٽا جي رياست]] | established_date1 = 21 سيپٽمبر 1964ع | established_event2 = جمهوريه | established_date2 = 13 ڊسمبر 1974ع | area_km2 = 316<ref name="Zammit">{{Cite journal |last=Zammit |first=Andre |year=1986 |title=Valletta and the system of human settlements in the Maltese Islands |journal=Ekistics |volume=53 |issue=316/317 |pages=89–95 |jstor=43620704}}</ref> | area_rank = 187هون | area_sq_mi = 122 | percent_water = 0.001 | population_estimate = | population_census = {{nowrap|588,254<ref name="nso.gov.mt">{{cite web|last=|first=|title=World Population Day: 11 July 2026|website=nso.gov.mt|publisher=National Statistics Office|date=July 9, 2026|url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/|access-date=July 17, 2026}}</ref>}} | population_estimate_year = | population_estimate_rank = 167هون | population_census_year = 2025 | population_density_km2 = 1,649 | population_density_sq_mi = 4,270 | population_density_rank = 9هون | GDP_PPP = {{increase}} 36.870 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT">{{cite web|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|title=Report for Selected Countries and Subjects: April 2024 (Malta)|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=imf.org|access-date=13 July 2024|archive-date=20 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250120001059/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=181,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 140هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} 67,682 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 20هون | GDP_nominal = {{increase}} 22.737 ارب آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 118هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} 41,738 آمريڪي ڊالر<ref name="IMFWEO.MT" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 25هون | Gini = 31.4 | Gini_year = 2020 | Gini_change = increase | Gini_ref = <ref name="eurogini">{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|title=World Bank Open Data|website=World Bank Open Data|accessdate=5 January 2026|archive-date=22 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250122082024/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MT|url-status=live}}</ref> | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI = 0.924 | HDI_ref = <ref>{{Cite web |date=26 May 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |access-date=25 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en |archive-date=12 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812054834/https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/MLT |url-status=live }}</ref> | HDI_rank = 24هون | currency = [[يورو]] ([[يورو جي نشاني|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت]] | utc_offset = +1 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي اونهاري جو وقت]] | utc_offset_DST = +2 | calling_code = [[مالٽا ۾ ٽيليفون نمبر|+356]] | patron_saints = [[پولس رسول]]، [[سينٽ پبليئس]] ۽ [[سسلي جي اگاٿا]]<ref name="Frommer">{{Cite book |last=Lesley |first=Anne Rose |url=https://books.google.com/books?id=Gr3g2SMGPZgC |title=Frommer's Malta and Gozo Day by Day |date=15 April 2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-74610-3 |page=139}}</ref> | cctld = [[.mt]]{{ref label|b|b}} | footnote_a = {{note|a|}} 2021ع جي مالٽا آدمشماري جو باب 4: تازي قومي آدمشماري موجب نسلي اصل. ان دوران آباديءَ جو 77.8٪ حصو مالٽا جا شهري يا قومي هئا.<ref name="Census2021_1_116">{{Cite web|title=Census of Population and Housing 2021 - Volume 1 - Final Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|year=2023|access-date=26 June 2023|website=nso.gov.mt|page=116|archive-date=26 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf|url-status=live}}</ref> | footnote_b = {{note|b|}} ان کان سواءِ .eu پڻ، جيڪو يورپي يونين جي ٻين ميمبر رياستن سان گڏيل آهي }} '''مالٽا'''،{{efn|{{IPAc-en|audio=en-us-Malta.ogg|ˈ|m|ɒ|l|t|ə}} {{respell|MOL|tə}} يا {{IPAc-en|ˈ|m|ɔː|l|t|ə}} {{respell|MAWL|tə}}، {{IPA|mt|ˈmɐːltɐ|lang|small=no}}.}} سرڪاري طور '''جمهوريه مالٽا'''،{{efn|{{langx|mt|Repubblika ta' Malta}} {{IPA|mt|rɛˈpʊbːlɪkɐ tɐ ˈmɐːltɐ|}}.}} وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي. هي ڪيترن ئي ٻيٽن تي مشتمل آهي، جن مان [[مالٽا (ٻيٽ)|مالٽا]] ۽ [[گوزو]] ٻه مکيه ٻيٽ آهن. هي [[اٽلي]] جي ڏکڻ، [[تيونس]] جي اوڀر ۽ [[لبيا]] جي اتر ۾ واقع آهي. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[مالٽي ٻولي|مالٽي]]، جيڪا قومي ٻولي طور تسليم ٿيل آهي، ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] آهن. [[ويلٽا]] ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ آهي. مالٽا ايراضيءَ جي لحاظ کان [[ايراضيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|دنيا جو ڏهون ننڍو ملڪ]]، [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|نائون سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارو ملڪ]] ۽ [[آباديءَ جي لحاظ کان ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|آباديءَ جي لحاظ کان 166هون ملڪ]] آهي. ملڪ هڪ ئي [[شهري علائقو|شهري علائقي]] تي مشتمل آهي، جنهن سبب ان کي اڪثر [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي. مالٽا جو ٻيٽ گهٽ ۾ گهٽ 6500 ق.م کان، [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] کان آباد رهيو آهي. [[ڀونوچ سمنڊ]] جي وچ ۾ ان جي جاگرافيائي بيهڪ تاريخي طور تي ان کي وڏي [[جاگرافيائي حڪمت عملي|جاگرافيائي-حڪمت عملي واري]] اهميت ڏني آهي. ڪيترين ئي طاقتن انهن ٻيٽن تي حڪمراني ڪئي ۽ انهن جي ثقافت ۽ سماج کي شڪل ڏني. انهن طاقتن ۾ [[قديم ڀونوچ سمنڊ|قديم دور]] جا [[فونيقي]]، [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج وارا]]، [[قديم يونان|يوناني]] ۽ [[قديم روم|رومي]]؛ [[وچين دور]] جا [[عرب]]، [[نارمن]] ۽ [[اراگون جو تاج|اراگوني]]؛ ۽ [[جديد دور]] جا [[نائيٽس هاسپيٽلر]]، [[فرانسيسي ماڻهو|فرانسيسي]] ۽ [[برطانوي ماڻهو|برطانوي]] شامل آهن. مالٽا 19هين صديءَ جي شروعات ۾ [[تاج جي بيٺڪ]] جي حيثيت سان برطانوي حڪمراني هيٺ آيو ۽ برطانوي [[ڀونوچ سمنڊ وارو بحري ٻيڙو|ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي]] جو هيڊڪوارٽر رهيو. [[ٻي عالمي جنگ ۾ مالٽا جو گهيرو|ٻي عالمي جنگ دوران محوري طاقتن مالٽا جو گهيرو ڪيو]] ۽ اهو پنهنجي علائقي ۾ [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] جو اهم اڏو رهيو. مالٽا 1964ع ۾ آزادي حاصل ڪئي ۽ 1974ع ۾ پنهنجي موجوده [[پارلياماني جمهوريه]] قائم ڪئي. آزاديءَ کان وٺي اهو [[دولت مشترڪه]] ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو ميمبر ملڪ آهي؛ 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] ۾ شامل ٿيو ۽ 2008ع ۾ [[يورو زون]] جي مالياتي اتحاد ۾ شامل ٿيو. پرڏيهي حڪمرانيءَ جي ڊگهي تاريخ ۽ يورپ توڙي اتر آفريڪا سان ويجهڙائيءَ مالٽا جي فن، [[مالٽا جي موسيقي|موسيقي]]، [[مالٽي کاڌا|کاڌن]] ۽ [[مالٽا جو اڏاوتي فن|اڏاوتي فن]] تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ملڪ جا [[اٽلي-مالٽا لاڳاپا|اٽلي]]، خاص ڪري [[سسلي]] جي ٻيٽ سان، ويجها تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپا رهيا آهن. مالٽا جي 66 سيڪڙو ماڻهن کي [[مالٽي اطالوي|اطالوي ٻولي]] ڳالهائڻ يا ان جي نمايان ڄاڻ حاصل آهي. مالٽا [[اوائلي عيسائيت]] جو هڪ اوائلي مرڪز هو ۽ [[مالٽا ۾ ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ ازم]] ملڪ جو رياستي مذهب آهي، جيتوڻيڪ [[مالٽا جو آئين|ملڪ جو آئين]] مذهبي آزاديءَ جي ضمانت ڏئي ٿو. اڄ مالٽا هڪ ترقي يافته ملڪ آهي، جنهن وٽ ترقي يافته [[مالٽا جي معيشت|وڏي آمدني واري معيشت]] آهي. ملڪ جو گهڻو دارومدار [[مالٽا ۾ سياحت|سياحت]] تي آهي ۽ پنهنجي گرم آبهوا، تفريحي ماڳن ۽ اڏاوتي توڙي تاريخي يادگارن سبب سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿو. {{anchor|Etymology|Names|}}<!--linked--> ==نالي جو بنياد== [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] نالو ''{{linktext|Malta}}'' ڪلاسيڪي لاطيني Melita مان نڪتل آهي،<ref>{{Cite journal |last=Vassallo |first=DJ |year=1992 |title=The Corps Disease: Brucellosis and Its Historical Association with the Royal Army Medical Corps |url=http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |url-status=live |journal=Journal of the Royal Army Medical Corps |volume=138 |issue=3 |pages=140–150 |doi=10.1136/jramc-138-03-09 |pmid=1453384 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171223043726/http://maltaramc.com/imggen/brucellosis.pdf |archive-date=23 December 2017 |access-date=24 December 2017}}</ref> جيڪو [[نالن جي لاطيني صورت|لاطيني صورت]]<ref>{{L&S|Melita|ref}}</ref> ۾ [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] Melítē (Μελίτη) مان آيو آهي. هن نالي جي صحيح معنيٰ غير يقيني آهي، پر ممڪن آهي ته اهو فونيقي لفظ ''Maleth'' مان نڪتل هجي.<ref>{{Cite web |last=cheryl |date=2018-04-21 |title=Malta and the Phoenicians |url=https://meettherock.com/malta-and-the-phoenicians/ |access-date=2026-08-08 |website=Meet the Rock |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Archaic Archives |url=https://www.melitomnes.org/01-01-1-Phoenicians.php |access-date=2026-08-08 |website=www.melitomnes.org}}</ref> نالو Melítē، جيڪو قديم زماني ۾ [[ڪروشيا]] جي [[ڪروشيا جا ٻيٽ|ٻيٽ]] [[مليئٽ]] لاءِ پڻ استعمال ٿيندو هو، لفظي طور "ماکيءَ جي جاءِ" يا "مٺاس جي جاءِ" جي معنيٰ رکي ٿو. اهو méli (μέλι)، "ماکي" يا اهڙي ڪا مٺي شيءِ)<ref>{{LSJ|me/li^|μέλι|ref}}.</ref> ۽ [[لاحقو|لاحقي]] -ē (-η) مان ٺهيل آهي. ممڪن آهي ته قديم يونانين ٻيٽ کي اهو نالو مالٽا جي [[مالٽي ماکيءَ جي مک|مقامي ذيلي نسل]] واري [[ماکيءَ جي مک]] سبب ڏنو هجي.<ref name="malticross2">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4}}</ref><ref>{{Cite web |last=Team |first=Raw Honey Guide Editorial |date=2026-04-26 |title=Malta Honey Guide: Apis mellifera ruttneri, Carob, Thymbra & Thyme |url=https://rawhoneyguide.com/blog/malta-honey-guide |access-date=2026-08-08 |website=Raw Honey Guide |language=en}}</ref> ٻئي پاسي، ڪجهه عالم يوناني نالي کي اصل [[فونيقي ٻولي|فونيقي]] يا [[پيونڪ ٻولي|پيونڪ]] لفظ Maleth (𐤌𐤋𐤈، mlṭ) مان نڪتل سمجهن ٿا، جنهن جي معنيٰ "محفوظ بندرگاهه"،<ref name=":1">{{Cite book |last=Pickles |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11 |title=Malta 1565: Last Battle of the Crusades |publisher=Osprey Publishing |year=1998 |isbn=978-1-85532-603-3}}</ref> "پناهه"،<ref>{{Cite book |last=Reece |first=Steve |title=Wordplay on Proper Names in Luke-Acts |publisher=E.J. Brill |year=2025 |isbn=978-90-04-74641-1 |location=Amsterdam |pages=144–150}}</ref> يا "بندرگاهه"<ref>{{Cite web |date=October 2011 |title=Renaming Malta the Republic of Phoenicia |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235338/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111001/letters/Renaming-Malta-the-Republic-of-Phoenicia.387184 |archive-date=3 March 2016 |access-date=28 February 2016 |website=The Times of Malta}}</ref> آهي. اهو نالو [[گرانڊ هاربر]] ۽ ان جي مکيه آبادي [[ڪوسپيڪوا]] ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيڪي سمنڊ جي سطح وڌڻ کان پوءِ اهم بڻيا؛ انهيءَ تبديلي 10هين صدي ق.م ۾ [[مالٽي ٻيٽ|مالٽي ٻيٽن]] کي الڳ ڪيو ۽ انهن جي اصل سامونڊي ڪناري وارين آبادين کي ٻوڙي ڇڏيو.<ref name="vel2">{{citation |last=Vella |first=John |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |date=January 2023 |volume=9 |issue=1 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |archive-date=18 April 2024 |url-status=live |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf}}.</ref> پوءِ يونانين اهو نالو سڄي [[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]] لاءِ ۽ رومين [[ميليٽي (قديم شهر)|ان جي قديم گاديءَ واري شهر]] لاءِ استعمال ڪيو.<ref name="vel2" /> ==تاريخ== {{Main|مالٽا جي تاريخ}} ===قبل از تاريخ=== {{See also|مالٽا جا ميگاليٿڪ مندر|حال سفليئني هائپوجيم|غار دالام}} مالٽا ۾ پهرين انساني آبادي 8000 کان 6500 ق.م جي وچ ڌاري شروع ٿي، جڏهن [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر جي دور]] جا [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هتي پهتا، جيڪي غالباً [[سسلي]] کان آيا هئا.<ref name=":9">{{Cite book |last=Abela |first=Joeseph |title=A brief history of Malta |publisher=BDL Publishing |year=2023 |isbn=978-99957-46-21-6 |edition=3rd |chapter=In the Folds of Islam}}</ref> [[اوائلي يورپي هاري|نئين پٿر جي دور جا هاري]]، جيڪي پڻ سسلي کان آيا هئا، اندازاً 5400 ق.م تائين انهن ٻيٽن تي پهچي چڪا هئا.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Scerri |first1=Eleanor M. L. |last2=Blinkhorn |first2=James |last3=Groucutt |first3=Huw S. |last4=Stewart |first4=Mathew |last5=Candy |first5=Ian |last6=Allué |first6=Ethel |last7=Burguet-Coca |first7=Aitor |last8=Currás |first8=Andrés |last9=Carleton |first9=W. Christopher |last10=Lindauer |first10=Susanne |last11=Spengler |first11=Robert |last12=Boxleitner |first12=Kseniia |last13=Asciak |first13=Gillian |last14=Colucci |first14=Margherita |last15=Gauci |first15=Ritienne |date=May 2025 |title=Hunter-gatherer sea voyages extended to remotest Mediterranean islands |journal=Nature |language=en |volume=641 |issue=8061 |pages=137–143 |doi=10.1038/s41586-025-08780-y |pmid=40205035 |pmc=12043505 |bibcode=2025Natur.641..137S }}</ref> [[اوائلي نئين پٿر جو دور|اوائلي نئين پٿر جي دور]] سان تعلق رکندڙ قبل از تاريخ آبادين ۾ [[غار دالام]] جي غار وارو ماڳ پڻ شامل آهي، جنهن جي مٿين تهن مان پاليل جانورن سان لاڳاپيل آثار مليا آهن.<ref name="Skeates2010">{{Cite book |last=Skeates|first= Robin |url=https://books.google.com/books?id=HOjDB8M27wkC&pg=PA124 |title=An Archaeology of the Senses: Prehistoric Malta |publisher=Oxford University Press |year=2010 |isbn=978-0-19-921660-4 |pages=124–132 }}</ref> مالٽا جي نئين پٿر جي دور واري آبادي اناج پوکيندي ۽ چوپايو مال پاليندي هئي ۽ ٻين ڪيترين يورپي تهذيبن وانگر [[مادر ديوي]] جي پوڄا پڻ ڪندي هئي.<ref>{{Cite web|title=History|publisher=Maltese Italian Chamber of Commerce|url=https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|access-date=8 October 2021|archive-date=8 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008001147/https://www.micc.org.mt/en/en/index.php?option=com_content&view=article&id=1235&Itemid=821&lang=en|url-status=live}}</ref> [[File:Templo de Ġgantija, isla de Gozo, Malta, 2021-08-23, DD 18.jpg|thumb|[[جگانتيجا]]، هڪ [[ميگاليٿ]]ڪ مندرن جو مجموعو.|left]] بعد ۾ مالٽا جي ماڻهن ميگاليٿڪ مندر اڏڻ شروع ڪيا. لڳ ڀڳ 3500 ق.م ۾ انهن ماڻهن [[گوزو]] تي [[جگانتيجا]] جا مندر تعمير ڪيا، جيڪي دنيا ۾ اڄ تائين موجود سڀ کان قديم آزاد بيٺل اڏاوتن مان آهن. ٻين اوائلي مندرن ۾ [[حاجر قيم]] ۽ [[منائدرا]] جا مندر شامل آهن. اهي مندر دنيا جون سڀ کان قديم آزاد بيٺل ميگاليٿڪ اڏاوتون آهن، جيڪي [[مصري اهرام|مصري اهرامن]] کان به اڳ تعمير ڪيون ويون هيون.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> 2500 ق.م کان پوءِ مالٽا ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين تقريباً غير آباد رهيو، جيستائين [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] جي لڏپلاڻ ڪندڙ ماڻهن جي هڪ نئين لهر هتي نه پهتي. هيءَ ثقافت پنهنجن مُردن کي [[لاش ساڙڻ|ساڙيندي]] هئي ۽ قبرن طور [[ڊولمين]] نالي ننڍيون اڏاوتون متعارف ڪرايائين.<ref>{{cite web|first=Daniel|last=Cilia|url=http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|title=Malta Before Common Era|work=The Megalithic Temples of Malta|access-date=28 January 2007|archive-date=7 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607074024/http://web.infinito.it/utenti/m/malta_mega_temples/linetime.html|url-status=live}}</ref> غالب امڪان آهي ته اهي ماڻهو انهن ماڻهن کان مختلف هئا، جن اڳوڻا مندر تعمير ڪيا هئا. مالٽا جي ڊولمينن ۽ سسلي ۾ موجود اهڙين ننڍين اڏاوتن جي هڪجهڙائي سبب اهو خيال ڪيو وڃي ٿو ته هيءَ آبادي [[سسلي]] کان آئي هئي.<ref name="Piccolo-dolmens">{{Cite book |last1=Piccolo |first1=Salvatore |last2=Darvill |first2=Timothy |title=Ancient Stones, The Prehistoric Dolmens of Sicily |publisher=Brazen Head Publishing |year=2013 |isbn=978-0-9565106-2-4}}</ref> ===فونيقي، ڪارٿيج وارا ۽ رومي=== {{see also|ميگنا گريشيا|فونيقيا|ميلقارٽ جا سيپي|قديم روم|سسلي (رومي صوبو)|بازنطيني مالٽا}} [[File:Justinian555AD.png|thumb|right|اهي علائقا جيڪي اڄوڪي مالٽا تي مشتمل آهن، [[بازنطيني سلطنت]] جو حصو هئا (گلابي رنگ ۾ ان جون ماتحت رياستون)]] [[فونيقيا|فونيقي]] واپارين 1000 ق.م کان پوءِ ٻيٽن کي پنهنجي واپاري رستن تي هڪ منزل طور آباد ڪيو ۽ انهن کي اَن ({{lang|phn|𐤀𐤍𐤍‎}}, {{sc|ʾnn}}) نالو ڏنو.<ref name="vel">{{citation |last=Vella |first=John |contribution-url=https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |contribution=Greek Words in Maltese Harbour Toponymy |title=Athens Journal of Mediterranean Studies |volume=9 |issue=1 |date=January 2023 |pages=25–52 |access-date=7 April 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418000713/https://www.athensjournals.gr/mediterranean/2023-9-1-2-Vella.pdf |url-status=live }}.</ref>{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} اهي واپاري رستا اڀرندي [[ڀونوچ سمنڊ]] کان [[جبرالٽر جي سامونڊي لنگهه]] تائين پکڙيل هئا.<ref name="ndmh">{{Cite news |date=6 February 2008 |title=Notable dates in Malta's history |publisher=Department of Information&nbsp;– Maltese Government |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |access-date=6 February 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009}}</ref><ref name="ashby2">{{Cite journal |last=Ashby |first=Thomas |year=1915 |title=Roman Malta |url=https://zenodo.org/record/1449693 |journal=Journal of Roman Studies |volume=5 |pages=23–80 |doi=10.2307/296290 |jstor=296290 |access-date=30 August 2019 |archive-date=27 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210327063440/https://zenodo.org/record/1449693 |url-status=live |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite book |last=Owen |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=OhRCAAAAIAAJ |title=The Maltese Islands |publisher=Praeger |year=1969 }}</ref> سندن حڪومتي مرڪز [[مدينا]] ۾ هو،{{sfn|Culican|1992}}{{sfn|Filigheddu|2006}} جڏهن ته سندن مکيه بندرگاهه [[گرانڊ هاربر]] تي [[ڪوسپيڪوا]] ۾ هو، جنهن کي هو ''مالٿ'' سڏيندا هئا.<ref name=vel/> 332 ق.م ۾ [[صور جو گهيرو (332 ق.م)|فونيقيا جي زوال]] کان پوءِ هي علائقو [[قديم ڪارٿيج|ڪارٿيج]] جي قبضي هيٺ آيو.<ref name="ashby2" /><ref name="maltihist">{{Cite book |last=Terterov |first=Marat |url=https://books.google.com/books?id=kc7DO3TZEYcC&pg=PA4 |title=Doing Business with Malta |publisher=GMB Publishing Ltd |year=2005 |isbn=978-1-905050-63-5 }}</ref> هن دور ۾ مالٽا جا ماڻهو گهڻو ڪري [[زيتون]]، [[ڪيروب]] ۽ [[ڪپڙو|ڪپڙا]] پيدا ڪندا هئا.<ref name="maltihist" /> [[File:Roman Malta.jpg|thumb|[[قديم روم|رومي]] دور جو [[ڊوموس رومانا]] مان موزائيڪ]] [[پهرين پيونڪ جنگ]] دوران ٻيٽ کي [[رومي سلطنت|رومي]] سپهه سالار [[مارڪس اٽيليئس ريگولس]] فتح ڪيو.<ref name="ei">{{Cite web |title=Malta |url=http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065621/http://www.treccani.it/enciclopedia/malta_(Enciclopedia-Italiana)/ |archive-date=1 January 2016 |access-date=2 November 2015 |website=Enciclopedia Italiana |language=it}}</ref> سندس مهم ناڪام ٿيڻ کان پوءِ ٻيٽ ٻيهر ڪارٿيج جي قبضي هيٺ هليو ويو، پر [[ٻي پيونڪ جنگ]] دوران 218 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] [[ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس (قونصل 218 ق.م)|ٽائبيريس سيمپرونيس لونگس]] ان کي [[مالٽا جي فتح (218 ق.م)|ٻيهر فتح ڪيو]].<ref name=ei/> مالٽا {{lang|la|[[سِويٽاس|فوئڊراٽا سِويٽاس]]}} بڻيو، جنهن جو مطلب هو ته ان کي خراج کان ڇوٽ حاصل هئي، ۽ اهو [[سسلي (رومي صوبو)|سسلي]] جي [[رومي صوبو|رومي صوبي]] جي دائري اختيار ۾ اچي ويو.<ref name="malticross">{{Cite book |last=Castillo |first=Dennis Angelo |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA25 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 }}</ref> ٻيٽ جي يوناني ۽ رومي نالي پٺيان ان جي گاديءَ جو نالو بدلائي {{lang|la|[[ميليتا (قديم شهر)|ميليتا]]|italic=no}} رکيو ويو. تنهن هوندي به، ٻيٽن تي پيونڪ اثر برقرار رهيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=wmRVAAAAcAAJ |title=The Art Journal: The Illustrated Catalogue of the Industry of All Nations|volume= 2 |publisher=Virtue |year=1853 |page=vii}}</ref><ref>{{Cite web |title=Volume 16, Issue 1 |url=http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140221102448/http://www.patrimonju.org/content.aspx?id=176541&subId=176539 |archive-date=21 February 2014 |access-date=16 February 2014 |publisher=Fondazzjoni Patrimonju Malti}}</ref> مقامي رومي سڪن جي ضرب، جيڪا پهرين صدي ق.م ۾ بند ٿي وئي،<ref name="cassar56–57">{{harvnb|Cassar|2000|pp=56–57}}</ref> ٻيٽ جي روميائي ٿيڻ جي سست رفتار کي ظاهر ڪري ٿي: مقامي طور ضرب ڪيل آخري سڪن تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لکتون ۽ پيونڪ نقش موجود آهن، جيڪي يوناني ۽ رومي ثقافتن آڏو مالٽي مزاحمت جي نشاندهي ڪن ٿا.<ref>{{Cite web |title=218 BC – 395 AD Roman Coinage |url=http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-url=https://web.archive.org/web/20150126230408/http://www.centralbankmalta.org/timeline-coins |archive-date=26 January 2015 |access-date=2 November 2015 |publisher=Bank of Malta}}</ref> رومي دور ۾ انتهائي سينگاريل موزائيڪ فرش پڻ متعارف ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=Designing with History: Bringing Domvs Romana Mosaics into Modern Maltese Interiors - Malta Lifestyles |url=https://www.maltalifestyles.com/domvs-romana-maltese-interiors/ |access-date=2026-08-06 |language=en-AU}}</ref> 395ع ۾، [[ٿيوڊوسيس پهريون]] جي وفات کان پوءِ جڏهن [[رومي سلطنت جي ورهاڱي|رومي سلطنت آخري ڀيرو ورهائجي وئي]]، تڏهن مالٽا ۽ سسلي [[اولهندي رومي سلطنت]] جي قبضي هيٺ آيا.<ref>{{Cite encyclopedia |year=1991 |title=Malta |encyclopedia=Oxford Dictionary of Byzantium |publisher=Oxford University Press |last=Brown |first=Thomas S. |editor-last=Kazhdan |editor-first=Alexander |page=1277 |isbn=978-0-19-504652-6}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور|لڏپلاڻ واري دور]] ۾ [[اولهندي رومي سلطنت جو زوال|اولهندي رومي سلطنت جي زوال]] سان مالٽا ڪيترائي ڀيرا فتح يا قبضي هيٺ آيو.<ref name="cassar56–57" /> 454ع ۾ [[وينڊل]] ۽ 464ع ۾ [[اوسٽروگوٿ]]، جيڪي جرمن قبيلن سان تعلق رکندا هئا، انهن ٻيٽن کي پنهنجي قبضي هيٺ آندو.<ref name="ei" /> 533ع ۾ بازنطيني سپهه سالار [[بيليساريس]] پنهنجي فوج سان اتر آفريڪا جي [[وينڊل بادشاهت]] کي فتح ڪرڻ لاءِ روانو ٿيو ۽ ٻيٽن کي ٻيهر [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني]] حڪمراني هيٺ آندو.<ref name="ei" /> [[بازنطيني مالٽا]] بابت ٿوري ڄاڻ موجود آهي: ٻيٽ [[سسلي (ٿيم)|سسلي جي ٿيم]] جي ماتحت هو ۽ اتي يوناني گورنر ۽ هڪ ننڍي يوناني فوجي ڇانوڻي موجود هئي.<ref name="ei" /> جيتوڻيڪ آباديءَ جي اڪثريت پراڻن [[لاطيني چرچ|لاطيني بڻيل]] رهواسين تي مشتمل رهي، پر مالٽا جي مذهبي وابستگي پوپ ۽ [[قسطنطنيه جو عالمي پيٽريارڪي|قسطنطنيه جي پيٽريارڪ]] جي وچ ۾ بدلجندي رهي.<ref name=ei/> بازنطيني حڪمرانيءَ دوران [[يوناني ماڻهو|يوناني]] خاندان پڻ مالٽي سماج جو حصو بڻيا.<ref>{{Cite book |last1=Edwards |first1=I. E. S. |url=https://books.google.com/books?id=n1TmVvMwmo4C&pg=RA1-PA723 |title=The Cambridge Ancient History |last2=Gadd |first2=C. J.|author2-link=C. J. Gadd |last3=Hammond |first3=N. G. L.|author3-link=N. G. L. Hammond |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |isbn=978-0-521-08691-2 |author-link=I. E. S. Edwards}}</ref> مالٽا 870ع تائين بازنطيني سلطنت جي قبضي هيٺ رهيو، جڏهن ان کي [[عربن]] فتح ڪيو.<ref name=ei/><ref>{{Cite book |last1=Troll, Christian W. |title=Christian Lives Given to the Study of Islam |last2=Hewer, C.T.R. |date=12 September 2012 |publisher=Fordham University Press |isbn=978-0-8232-4319-8 |page=258 |chapter=Journeying toward God}}</ref> ===عرب دور ۽ وچيون دور=== {{see also|عرب-بازنطيني جنگيون|مالٽا ۾ اسلام}} مالٽا [[عرب-بازنطيني جنگيون|عرب-بازنطيني جنگين]] ۾ شامل ٿي ويو، ۽ مالٽا جي فتح جو تعلق [[سسلي جي مسلمان فتح]] سان هو، جيڪا 827ع ۾ [[يوفيميوس (سسلي)|اميرالبحر يوفيميوس]] پاران [[قسطنطين پنجون|قسطنطين پنجين]] کي قتل ڪرڻ کان پوءِ شروع ٿي.<ref name="stan">{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Brief history of Sicily |website=Archaeology.Stanford.edu |url=http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |url-status=live |access-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119004221/http://www.stanford.edu/group/mountpolizzo/handbookPDF/MPHandbook5.pdf |archive-date=19 January 2012}}</ref> [[مسلمان]] مؤرخ ۽ جاگرافيدان [[ابن عبدالمنعم الحميري]] بيان ڪري ٿو ته 870ع ۾، [[ميليتا جو گهيرو (870ع)|بازنطيني محافظن سان سخت ويڙهه]] کان پوءِ، عرب حملي آور، جن جي اڳواڻي پهرين خلف الخادم ۽ پوءِ سواده بن محمد ڪئي،<ref name="Travel Malta">{{Cite book |title=Travel Malta |publisher=MobileReference |isbn=978-1-61198-279-4 |at=The Arab period and the Middle Ages}}</ref> ٻيٽ کي لٽيو، ان جون اهم عمارتون تباهه ڪيون ۽ ان کي لڳ ڀڳ غير آباد ڇڏي ڏنو، تان جو 1048–1049ع ۾ سسلي کان آيل عربن ان کي ٻيهر آباد ڪيو.<ref name=":9" /> مالٽا [[بنو مطقود]] جي آبادي بڻيو،<ref>{{Cite book |url=https://classicsmalta.org/wp-content/uploads/2018/03/11.-The-Arabs-in-Malta.-870-1150.-S.-Fiorini-and-M.R.-Zammit.-MC-2016-179-208.pdf |title=Classica malta |pages=196}}</ref> جيڪي بربرن جي هڪ ماتحت قبائلي شهري رياست هئا،<ref>{{Cite book |url=https://dn760005.eu.archive.org/0/items/201602_20160214/%D9%83%D8%AA%D8%A7%D8%A8%20%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A9%20%D9%85%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A9%20(1).pdf |title=Geography of misrata |pages=142}}</ref> ۽ [[فاطمي خلافت]] توڙي [[اغلبي خاندان]] جي دور ۾ [[مصراته]] سان لاڳاپيل هئا.<ref>{{Cite book |url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/100362/external_content.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Muslim sicily encounter and legacy |pages=42}}</ref> اهو غير يقيني آهي ته هيءَ نئين آبادي سسلي ۾ آباديءَ جي واڌ، سسلي جي وڌيڪ بهتر [[زندگيءَ جو معيار|معيارِ زندگي]] يا 1038ع ۾ سسلي جي حڪمرانن وچ ۾ شروع ٿيل گهرو ويڙهه جي نتيجي ۾ وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Brincat |first=Joseph M. |title=Malta 870-1054: Al-Himyari's account and its linguistic implications |date=1995 |publisher=Said International |page=21 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |access-date=8 December 2021 |archive-date=13 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213162211/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/55365/4/Malta_870_1054.pdf |url-status=live}}</ref> [[عرب زرعي انقلاب]] سان نوان آبپاشي جا طريقا، [[ڪپهه]] ۽ ڪجهه ميوا متعارف ٿيا. سسلي کان آيل [[سسلي-عربي]] ٻولي ٻيٽ تي رائج ٿي، جيڪا اڳتي هلي [[مالٽي ٻولي]] ۾ ارتقا ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Wilson |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=jIP9WiIOtKYC&pg=PA64 |title=Corpus Linguistics Around the World |publisher=Rodopi |year=2006 |isbn=978-90-420-1836-5 }}</ref> ===نارمن فتح=== {{main|مالٽا تي نارمن حملو}} [[File:Roger I of Sicily (Troina).jpg|thumb|upright|left|[[سسلي جو راجر پهريون]] مالٽا کي ٻيهر عيسائي حڪمراني هيٺ آندو.]] [[نارمن]] 1091ع ۾ [[سسلي جي نارمن فتح|سسليءَ جي فتح]] جي حصي طور مالٽا تي حملو ڪيو.<ref>[[چارلس وليم پريويٽي-اورٽن|پريويٽي-اورٽن]] (1971)، ص. 507–11</ref> سندن اڳواڻ [[سسلي جو راجر پهريون]] جو عيسائين استقبال ڪيو.<ref name="malticross" /> مالٽا نئين [[سسلي جي بادشاهت]] جو حصو بڻيو، جنهن ۾ ڏاکڻو [[اطالوي اپٻيٽ]] پڻ شامل هو.<ref name="malticross" /> [[ڪيٿولڪ چرچ]] کي ٻيهر رياستي مذهب جي حيثيت ڏني وئي ۽ مالٽا [[پالرمو جو آرڪ ڊائيوسيس|پالرمو جي آرڪ ڊائيوسيس]] جي ماتحت آيو. ان دور ۾ مالٽا، خاص ڪري ان جي اڳوڻي گاديءَ واري شهر [[مدينا]] ۾، ڪجهه [[نارمن اڏاوتي فن]] جون عمارتون پڻ تعمير ٿيون.<ref name="malticross" /> [[بادشاهه ٽينڪريڊ]] مالٽا کي [[جاگير]] بڻايو ۽ 1192ع ۾ [[مالٽا جو ڪائونٽ]] مقرر ڪيو. ٻيٽن جي حڪمت عملي واري اهميت سبب انهن تي قبضي جي وڏي خواهش رهندي هئي، تنهنڪري ان دور ۾ مالٽا جي مردن کي امڪاني حملي آورن جو مقابلو ڪرڻ لاءِ فوجي تربيت ڏني وئي. شروعاتي ڪائونٽ [[جينووا جي جمهوريه|جينووي]] [[خانگي بحري جنگجو]] هئا.<ref name="malticross" /> 1194ع کان 1266ع تائين بادشاهت [[هوهنشتائوفن]] جرمن خاندان جي قبضي هيٺ رهي. [[شهنشاهه فريڊرڪ ٻيو]] جڏهن سسلي جي بادشاهت کي ٻيهر منظم ڪرڻ شروع ڪيو ته اولهندي ثقافت ۽ مذهب جو اثر وڌيڪ شدت سان وڌڻ لڳو.<ref>Blouet, B. (1987) The Story of Malta. Third Edition. Malta: Progress Press, p.37-38.</ref> مالٽا کي ڪائونٽي ۽ [[مارڪيسيت]] قرار ڏنو ويو، پر ان جو واپار تباهه ٿي ويو. گهڻي عرصي تائين اهو رڳو هڪ قلعي بند [[فوجي ڇانوڻي]] بڻيل رهيو.<ref>{{cite book|author-link=Robert Montgomery Martin|author=Martin, Robert Montgomery|year=1843|url=https://books.google.com/books?id=yDQGAAAAMAAJ&pg=RA1-PA568 |title=History of the colonies of the British Empire|publisher= W. H. Allen|page=569|quote=Malta remained for 72 years subject of the emperors of Germany. The island was after the period of Count Roger of the Normans afterward given up to the Germans, on account of the marriage between Constance, heiress of Sicily, and Henry VI, son of the Emperor Friedrick Barbarossa. Malta was elevated to a county and a marquisate, but its trade was now totally ruined, and for a considerable period of it remained solely a fortified garrison.}}</ref> 1224ع ۾ عربن جي وڏي پيماني تي نيڪالي ٿي ۽ ساڳئي سال [[ابروزو]] جي [[چيلانو]] جي سموري عيسائي مرد آباديءَ کي مالٽا ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو.<ref name="malticross" /> 1249ع ۾ [[فريڊرڪ ٻيو، مقدس رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] حڪم ڏنو ته مالٽا ۾ باقي رهيل سڀني مسلمانن کي ملڪ بدر ڪيو وڃي<ref>{{Cite news |date=7 October 2007 |title=Time-Line |website=AboutMalta.com |url=http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |url-status=live |access-date=23 July 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027030855/http://www.aboutmalta.com/history/time-Line.htm |archive-date=27 October 2016}}</ref> يا کين مذهب تبديل ڪرڻ تي مجبور ڪيو وڃي.<ref>{{cite book|last=Goodwin|first= Stefan |year=2002|url=https://books.google.com/books?id=up9Fy-NBiLAC&pg=PA31 |title=Malta, Mediterranean bridge |publisher= Greenwood Publishing Group|page= 31|isbn=0-89789-820-6}}.</ref><ref>{{Cite web |last=Peregin, Christian |date=4 August 2008 |title=Maltese makeover |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009093951/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080804/local/maltese-makeover |archive-date=9 October 2010 |access-date=28 November 2009 |website=The Times of Malta}}</ref> 1266ع ۾ بادشاهت [[انجو جو ڪيپيشيائي خاندان|انجو جي ڪيپيشيائي خاندان]] جي قبضي ۾ آئي،<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20171017195224/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2017(1951)4(Oct.-Dec.)/01.pdf Malta under the Angevins]}}. melitensiawth.com</ref> پر ڳرن محصولن سبب هي خاندان مالٽا ۾ غير مقبول ٿي ويو. ان جو هڪ سبب [[نيپلز جو چارلس پهريون|انجو جي چارلس]] جي [[جينووا جي جمهوريه]] خلاف جنگ پڻ هئي، ۽ 1275ع ۾ [[گوزو]] ٻيٽ کي لٽيو ويو.<ref name="malticross" /> ===اراگون جو تاج ۽ مالٽا جا نائيٽ=== {{see also|سسلي جي ڪائونٽي|سسلي جي بادشاهت|اراگون جو تاج|هاسپيٽلر مالٽا|مالٽا جو وڏو گهيرو|انتونيو مانوئل ڊي ولهينا}} [[File:Bandiera del Regno di Sicilia 4.svg|thumb|[[سسلي جي بادشاهت]] جو جهنڊو]] [[File:Atlas Van der Hagen-KW1049B12 087-INSULARUM MELITAE Vulgo MALTAE et GOZAE.jpeg|thumb|ڊچ نقشا نگار [[نيڪولاس وِشر ٻيو]] پاران لڳ ڀڳ 1690ع ۾ تيار ڪيل مالٽا ۽ گوزو جو نقشو]] مالٽا تي 1282ع کان 1409ع تائين [[اراگون جو تاج|اراگون جي تاج]] جي حڪمران خاندان [[بارسلونا جو گهراڻو|بارسلونا جي گهراڻي]] جي حڪومت رهي،<ref name="culturalheritage.gov.mt">{{Cite web |title=Superintendance of Cultural Heritage |url=http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128125711/http://www.culturalheritage.gov.mt/textpage.asp?p=3107&l=1&v=1 |archive-date=28 January 2012 |access-date=29 November 2011 |publisher=[[مالٽا جي حڪومت]]}}</ref> جڏهن ته 1283ع ۾ [[سسلي جي ويسپرز]] دوران اراگون [[گرانڊ هاربر]] ۾ ٿيل [[مالٽا جي جنگ (1283ع)|سامونڊي جنگ]] ۾ مالٽا جي مدد ڪئي.<ref>{{Cite journal |last=Luttrell |first=Anthony |year=1970 |title=The House of Aragon and Malta: 1282–1412 |url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |journal=Journal of the Faculty of Arts |volume=4 |issue=2 |pages=156–168 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171017195743/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts/Journal%20of%20the%20Faculty%20of%20Arts.%204(1970)2/08.pdf |archive-date=17 October 2017 |url-status=usurped |access-date=8 July 2017}}</ref> شاهي خاندان جا مائٽ ٻيٽ تي حڪومت ڪندا رهيا، جيستائين اهو باضابطه طور اراگون جي تاج جي ماتحت نه آيو. اراگوني بالادستيءَ جي شروعاتي دور ۾ بادشاهن جي پٽن کي [[مالٽا جو ڪائونٽ]] جو لقب ڏنو ويندو هو. انهيءَ دور ۾ مقامي اشرافيه جو وڏو حصو وجود ۾ آيو، پر 1397ع تائين ڪائونٽ جو لقب ٻيهر جاگيرداري بنيادن تي ڏنو وڃڻ لڳو ۽ ٻن خاندانن وچ ۾ ان لقب لاءِ تڪرار شروع ٿي ويو. ان صورتحال سبب [[سسلي جو مارٽن پهريون|سسلي جي بادشاهه مارٽن پهرئين]] اهو لقب ختم ڪري ڇڏيو، جيتوڻيڪ ڪجهه سالن کان پوءِ اهو ٻيهر بحال ٿيو. مقامي اشرافيه جي اڳواڻيءَ هيٺ مالٽي ماڻهن ڪائونٽ [[گونسالو مونروئي]] خلاف بغاوت ڪئي، پر ساڳئي وقت هنن [[سسلي جي بادشاهن جي فهرست|سسلي جي تاج]] سان پنهنجي وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. ان ڳالهه [[اراگون جو الفونسو پنجون|اراگون جي بادشاهه الفونسو پنجين]] کي ايترو متاثر ڪيو جو هن مالٽا کي سزا نه ڏني ۽ اهو لقب ٻيهر ڪنهن ٽئين ڌر کي نه ڏيڻ جو فيصلو ڪندي مالٽا کي سڌو سنئون تاج جي قبضي هيٺ آندو.<ref name="malticross" /> 23 مارچ 1530ع تي،<ref>Denaro, Victor F. (1963). {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf ''Yet More Houses in Valletta '']}}. Melita Historica. p. 22.</ref> [[چارلس پنجون، مقدس رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] اهي ٻيٽ فرانسيسي [[فلپ ويليئر ڊي ليل-آدم]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي حوالي ڪيا،<ref>de Vertot, Abbe (1728) ''The History of the Knights of Malta'' vol. II (facsimile reprint Midsea Books, Malta, 1989).</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Malta History |url=http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308000224/http://www.jimdiamondmd.com/malta_history.htm |archive-date=8 March 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Jimdiamondmd.com}}</ref> جن کي ان جي عيوض هر سال [[مالٽي باز جو خراج|هڪ مالٽي باز خراج طور]] ڏيڻو پوندو هو.<ref name="autogenerated6">{{Cite web |title=Malta History 1000 AD–present |url=http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204113517/http://www.carnaval.com/malta/history/knights/ |archive-date=4 February 2012 |access-date=12 October 2008 |website=Carnaval.com}}</ref><ref name="odonnel">{{Cite news |title=La cesión de Malta a los Caballeros de San Juan a través de la cédula del 4 de marzo de 1530 |website=orderofmalta.int |url=http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |access-date=12 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924074926/http://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/archive/pubblicazioni/La_cesion_de_Malta.pdf |archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="elpais">[http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html El halcón maltés regresará a España dos siglos después] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303224914/http://elpais.com/diario/2005/08/14/revistaverano/1123970413_850215.html |date=3 March 2016 }}. ''El Pais'' (14 August 2005). Retrieved 1 May 2017.</ref><ref name="tc2">{{Cite news |date=22 October 2014 |title=El halcón y el mar |website=trofeocaza.com |url=http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530023233/http://www.trofeocaza.com/noticia/545/Reportajes/El-halcon-y-el-mar.html |archive-date=30 May 2016}}</ref> اهي نائيٽ هڪ فوجي مذهبي تنظيم هئا، جيڪا سينٽ جان جي آرڊر ۽ پوءِ مالٽا جي نائيٽن جي نالي سان پڻ مشهور ٿي. [[عثماني سلطنت]] کين 1522ع ۾ [[روڊس]] مان ڪڍي ڇڏيو هو.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Hospitallers – religious order |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170801180607/https://www.britannica.com/topic/Hospitallers |archive-date=1 August 2017 |access-date=3 July 2017}}</ref> نائيٽن 1798ع تائين مالٽا تي حڪومت ڪئي.<ref name="Devrim. 2008">{{Cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |title=Eight thousand years of Maltese maritime history: trade, piracy, and naval warfare in the central Mediterranean |date=2008 |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}}</ref> هن دور ۾ ٻيٽ جي حڪمت عملي ۽ فوجي اهميت وڌي وئي، ڇاڪاڻ ته مالٽا جي نائيٽن جو منظم ۽ اثرائتو بحري ٻيڙو هن نئين اڏي تان ڀونوچ سمنڊ ۾ عثماني علائقن جي سامونڊي واپاري رستن تي حملا ڪندو هو.<ref name="Devrim. 2008" /><ref>{{Cite journal |last=McManamon |first=John |date=June 2003 |title=Maltese seafaring in mediaeval and post-mediaeval times |journal=Mediterranean Historical Review |volume=18 |issue=1 |pages=32–58 |doi=10.1080/09518960412331302203 }}</ref> [[File:Matteo Perez d' Aleccio (1547-1616) - The Siege of Malta, Attack on the Post of the Castilian Knights, 21 August 1565 - BHC0257 - Royal Museums Greenwich.jpg|thumb|21 آگسٽ 1565ع تي [[عثماني سلطنت|عثماني]] فوج جو [[نائيٽس هاسپيٽلر جون لانگ|ڪاسٽيليائي نائيٽن]] جي مورچي تي حملو|left]] فرانسيسي [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ نائيٽن 1565ع ۾ عثمانين جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا جي گهيري]] جو مقابلو ڪيو.<ref name=autogenerated2/> نائيٽن [[پرتگالي سلطنت|پرتگالي]]، [[اسپيني سلطنت|اسپيني]] ۽ مالٽي فوجن جي مدد سان حملي کي ناڪام بڻايو.<ref>{{Cite book |last=Angelo Castillo, Dennis |url=https://books.google.com/books?id=i5ns5LNtoiUC&pg=PA55 |title=The Maltese Cross: A Strategic History of Malta |publisher=Greenwood Publishing Group |year=2006 |isbn=978-0-313-32329-4 |page=55}}</ref><ref>Braudel, Fernand (1995) ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II'', vol. II. University of California Press: Berkeley.{{page}}</ref> گهيري کان پوءِ هنن مالٽا جي [[قلعي بندي|قلعي بندين]] کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، خاص طور اندرين بندرگاهه واري علائقي ۾، جتي نئون شهر [[ويلٽا]] تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Knights' Fortifications around the Harbours of Malta |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/982/ |access-date=2026-07-16 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> ===فرانسيسي دور ۽ برطانوي فتح=== [[File:Napoleonbonapartemalta.jpg|thumb|upright=0.7|ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ [[نيپولين بوناپارٽ]] جو مجسمو]] {{Main|مالٽا تي فرانسيسي قبضو|مالٽا جو گهيرو (1798–1800)}} نائيٽن جي حڪمراني 1798ع ۾ ختم ٿي، جڏهن [[فرانس جو نيپولين پهريون|نيپولين]] [[فرانسيسي انقلابي جنگيون: 1798ع جون مهمون|فرانسيسي انقلابي جنگين]] دوران [[مصر]] ڏانهن ويندي مالٽا تي قبضو ڪيو. 12 کان 18 جون 1798ع تائين نيپولين ويلٽا جي [[پلازو پاريزيو (ويلٽا)|پلازو پاريزيو]] ۾ رهيو.<ref>{{Cite web |title=Palazzo Parisio |url=https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106024002/https://foreignaffairs.gov.mt/en/Pages/Palazzo-Parisio.aspx |archive-date=6 January 2018 |access-date=21 August 2015 |website=gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Napoleon's bedroom at Palazzo Parisio in Valletta! |url=http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195826/http://blog.maltaweathersite.com/2014/01/napoleons-bedroom-at-palazzo-parisio-in-valletta/ |archive-date=4 March 2016 |access-date=21 August 2015 |website=maltaweathersite.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stagno-Navarra |first=Karl |date=24 January 2010 |title=Leaving it in neutral |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2010/01/24/interview.html |archive-date=16 October 2015 |access-date=21 August 2015 |website=MaltaToday}}</ref> هن مالٽا جي انتظاميا ۾ سڌارا آندا، جن ۾ هڪ حڪومتي ڪميشن، ٻارهن ميونسپالٽين ۽ سرڪاري مالياتي انتظاميا جو قيام، جاگيرداري حقن ۽ غلاميءَ جو خاتمو، ۽ سڀني [[ترڪ ماڻهو|ترڪ]] ۽ [[يهودي]] غلامن جي آزادي شامل هئي.<ref>{{Cite news |title=This day, May 15, in Jewish history |work=Cleveland Jewish News |url=http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140519165352/http://www.clevelandjewishnews.com/cjnconnect/blogs/article_057a78b4-3f44-5375-a20d-a850a62b2194.html |archive-date=19 May 2014}}</ref><ref name="stbenedict">{{Cite web |last=Sciberras |first=Sandro |title=Maltese History – F. The French Occupation |url=http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503090732/http://www.stbenedictcollege.org/stlucija/files/Sandro%20Sciberras/Form%203%20Option%20Maltese%20History/Unit%20F_%20Malta%20under%20the%20French%20+%20WS%2012p.pdf |archive-date=3 May 2015 |access-date=23 November 2014 |publisher=St Benedict College}}</ref> عدالتي سطح تي خانداني قانون جوڙيو ويو ۽ ٻارهن جج مقرر ڪيا ويا. [[سرڪاري تعليم]] کي بوناپارٽ جي مقرر ڪيل اصولن موجب منظم ڪيو ويو، جنهن ۾ پرائمري ۽ ثانوي تعليم جو بندوبست شامل هو.<ref name=stbenedict/><ref>{{Cite web |last=Weider |first=Ben |author-link=Ben Weider |title=Chapter 12 – The Egyptian Campaign of 1798 |url=http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160312073211/http://www.napoleonicsociety.com/english/Life_Nap_Chap12.htm |archive-date=12 March 2016 |website=International Napoleonic Society}}</ref> ان کان پوءِ هو مالٽا ۾ هڪ وڏي فوجي ڇانوڻي ڇڏي مصر ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{Cite journal |last=Shosenberg |first=J.W. |date=April 2017 |title=NAPOLÉON'S EGYPTIAN RIDDLE |journal=Military History |volume=34 |issue=1 |page=25 |via=Ebsco}}</ref> پٺيان رهجي ويل فرانسيسي فوجون مالٽي ماڻهن ۾ غير مقبول ٿي ويون، جنهن جو مکيه سبب سندن ڪيٿولڪ مخالف رويو هو. فرانسيسي مالياتي ۽ مذهبي پاليسين مالٽي ماڻهن ۾ ايتري ناراضگي پيدا ڪئي جو هنن بغاوت ڪئي ۽ فرانسيسين کي پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو. [[برطانيا]]، [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]] ۽ [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]] مالٽي ماڻهن کي گولا بارود ۽ مدد موڪلي، جڏهن ته برطانيا [[شاهي بحريه|پنهنجو بحري ٻيڙو]] پڻ موڪليو، جنهن ٻيٽن جي ناڪابندي ڪئي.<ref name=stbenedict/> 28 آڪٽوبر 1798ع تي ڪئپٽن [[اليگزينڊر بال]] گوزو ۾ موجود فرانسيسي فوجي ڇانوڻي سان مالٽا کي برطانوي حوالي ڪرڻ بابت ڳالهيون مڪمل ڪيون. برطانوي ساڳئي ڏينهن ٻيٽ مقامي ماڻهن حوالي ڪيو ۽ ان جو انتظام [[سسلي جي فرڊيننڊ ٽيون|سسلي جي فرڊيننڊ ٽئين]] جي طرفان آرچ پريسٽ [[ساويريو ڪاسار]] سنڀاليو. [[گوزو (آزاد رياست)|گوزو آزاد]] رهيو، جيستائين 1801ع ۾ برطانوي حڪومت ڪاسار کي عهدي تان هٽايو.<ref>{{Cite book |last=Schiavone |first=Michael J. |title=Dictionary of Maltese Biographies A-F |date=2009 |publisher=Publikazzjonijiet Indipendenza |isbn=978-99932-91-32-9 |pages=533–534}}</ref> جنرل [[ڪلائوڊ-هينري بيلگران ڊي ووبوا]] 1800ع ۾ پنهنجي فرانسيسي فوجن سميت هٿيار ڦٽا ڪيا.<ref name=stbenedict/> مالٽي اڳواڻن مکيه ٻيٽ اليگزينڊر بال جي حوالي ڪندي درخواست ڪئي ته ٻيٽ کي [[برطانوي ڊومينين]] بڻايو وڃي. مالٽي ماڻهن [[مالٽا پروٽيڪٽوريٽ#حقن جو پڌرنامو|حقن جو پڌرنامو]] تيار ڪيو، جنهن ۾ هنن "آزاد ماڻهن جي بادشاهه، برطانيا ۽ آئرلينڊ جي گڏيل بادشاهت جي شهنشاهه جي تحفظ ۽ اقتدار هيٺ" اچڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي.<ref name="stbenedict" /><ref name="1940-43">{{Cite book |last=Holland |first=James |url=https://archive.org/details/fortressmaltaisl00holl |title=Fortress Malta An Island Under Siege 1940–43 |publisher=Miramax |year=2003 |isbn=978-1-4013-5186-1}}</ref> ===برطانوي سلطنت ۽ ٻي عالمي جنگ=== {{Main|مالٽا پروٽيڪٽوريٽ|مالٽا جي تاج بيٺڪ|مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)}} [[File:BombDamageMalta.jpg|thumb|[[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي گهيري]] دوران 1942ع ۾ ويلٽا جي بمباريءَ سان تباهه ٿيل [[ريپبلڪ اسٽريٽ، ويلٽا|ڪنگز وي]] (هاڻوڪي ريپبلڪ اسٽريٽ)]] 1814ع ۾ [[پيرس جو معاهدو (1814ع)|پيرس جي معاهدي]] تحت مالٽا باضابطه طور [[برطانوي سلطنت]] جو حصو بڻيو.<ref name="stbenedict" /> 1915ع کان 1918ع تائين [[پهرين عالمي جنگ]] دوران وڏي انگ ۾ زخمي سپاهين کي مالٽا ۾ علاج ۽ رهائش ڏيڻ سبب مالٽا ''ڀونوچ سمنڊ جي نرس'' جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{Cite news |last=Galea |first=Michael |date=16 November 2014 |title=Malta earns the title 'nurse of the Mediterranean' |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160206134215/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141116/life-features/Malta-earns-the-title-nurse-of-the-Mediterranean-.544455 |archive-date=6 February 2016}}</ref> 7 جون 1919ع تي وڌندڙ [[زندگيءَ جي خرچ جو بحران|زندگيءَ جي خرچن جي بحران]] خلاف مالٽي عوام فساد ڪيو، پر برطانوي فوجن آخرڪار انهن فسادن کي دٻائي ڇڏيو، جنهن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا. [[سيٽي جونيو|سيٽي جونيو]] جي نالي سان مشهور هي واقعو هر سال ياد ڪيو وڃي ٿو ۽ مالٽا جي پنجن قومي ڏينهن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Malta definition of Malta in the Free Online Encyclopedia. |encyclopedia=Free Online Encyclopedia – List of Legal Holidays |url=http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |access-date=8 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130617220624/http://encyclopedia2.thefreedictionary.com/Malta |archive-date=17 June 2013 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=SETTE GIUGNO |url=http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140130231035/http://www.visitmalta.com/en/event-details/2013-06/sette-giugno-6533 |archive-date=30 January 2014 |access-date=8 July 2013 |website=Visitmalta – The official tourism website for Malta, Gozo and Comino }}</ref> ٻي عالمي جنگ تائين مالٽا جي سياست تي [[ٻوليءَ جو سوال (مالٽا)|ٻوليءَ جي سوال]] جو غلبو رهيو.<ref>{{cite book |last1=Friggieri |first1=Oliver |editor1-last=Hilary |editor1-first=B |title=The Malta Year Book 1988 |date=1988 |publisher=De La SaIle Brothers |location=Malta |pages=408–411 |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/60394 |access-date=2026-08-09 |chapter=The language question in Malta : the consciousness of a national identity}}</ref> ٻي عالمي جنگ کان اڳ ويلٽا [[شاهي بحريه]] جي ڀونوچ سمنڊ واري بحري ٻيڙي جي هيڊڪوارٽر جو هنڌ هو؛ پر [[ونسٽن چرچل]] جي اعتراضن باوجود،<ref name="BJandCS-p36">{{Cite book |last1=Bierman, John |url=https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 |title=The Battle of Alamein: Turning Point, World War II |last2=Smith, Colin |publisher=Viking |year=2002 |isbn=978-0-670-03040-8 |page=[https://archive.org/details/battleofalameint00bier/page/36 36]}}</ref> 1937ع ۾ يورپ کان ٿيندڙ هوائي حملن جي خطري سبب اهو هيڊڪوارٽر مصر جي [[اليگزينڊريا]] منتقل ڪيو ويو.<ref name=BJandCS-p36/><ref>{{Cite book |last=Titterton, G. A. |title=The Royal Navy and the Mediterranean, Volume 2 |publisher=Psychology Press |year=2002 |isbn=978-0-7146-5179-8 |page=xiii}}</ref><ref name="ElliottP--pxx">{{Cite book |last=Elliott, Peter |title=The Cross and the Ensign: A Naval History of Malta, 1798–1979 |publisher=Naval Institute Press |year=1980 |isbn=978-0-87021-926-9}}</ref> جنگ دوران مالٽا [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] لاءِ اهم ڪردار ادا ڪيو. سسلي ۽ [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جي سامونڊي رستن جي ويجهو واقع برطانوي بيٺڪ هئڻ سبب مالٽا تي اطالوي ۽ جرمن هوائي فوجن وڏي پيماني تي بمباري ڪئي. برطانيا مالٽا کي اطالوي بحريه تي حملا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ۽ هتي آبدوزن جو اڏو پڻ قائم هو. ان کي جرمن ريڊيو پيغامن، جن ۾ [[اينيگما (مشين)|اينيگما]] جا پيغام به شامل هئا، کي روڪڻ ۽ ٻڌڻ واري مرڪز طور پڻ استعمال ڪيو ويو.<ref name="CP-p42-44">{{Cite book |last=Calvocoressi, Peter |title=Top Secret Ultra – Volume 10 of Ballantine Espionage Intelligence Library |publisher=Ballantine Books |year=1981 |isbn=978-0-345-30069-0 |edition=reprint |pages=42, 44}}</ref> [[مالٽا جو گهيرو (ٻي عالمي جنگ)|مالٽا جي ٻئي گهيري]] دوران مالٽي ماڻهن جي دفاع ۽ ثابت قدميءَ سبب [[بادشاهه جارج ڇهون|بادشاهه جارج ڇهين]] 15 اپريل 1942ع تي [[مالٽا کي جارج ڪراس ڏيڻ|مالٽا کي گڏيل طور جارج ڪراس سان نوازيو]]. ڪجهه مؤرخن جو خيال آهي ته ان اعزاز سبب برطانيا مالٽا جي دفاع ۾ غير متناسب نقصان برداشت ڪيا، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن مالٽا [[سنگاپور جي جنگ]] وانگر هٿيار ڦٽا ڪري ها ته برطانيا جي ساک کي نقصان پهچي ها.<ref>{{Cite web |title=The Siege of Malta in World War Two |url=https://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071229015847/http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwtwo/siege_malta_06.shtml |archive-date=29 December 2007 |access-date=15 April 2007}}</ref> جارج ڪراس جي تصوير هاڻي [[مالٽا جو جهنڊو|مالٽا جي جهنڊي]] ۽ ملڪ جي [[مالٽا جو قومي نشان|قومي نشان]] تي پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |title=Flags, Symbols and their uses |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/pages/flags-symbols-and-their-use.aspx |access-date=2026-07-17 |website=www.gov.mt |language=en-GB}}</ref> ===آزادي ۽ جمهوريه=== {{see also|مالٽا جي رياست}} [[File:Maglio gardens.jpg|thumb|[[فلوريانا]] ۾ مالٽا جي آزاديءَ جي يادگار]] مالٽا 21 سيپٽمبر 1964ع تي [[مالٽا جي رياست]] جي حيثيت سان آزادي حاصل ڪئي. 1964ع جي آئين تحت مالٽا شروعات ۾ [[ايلزبيٿ ٻيون]] کي [[مالٽا جي راڻي]] ۽ اهڙيءَ طرح رياست جي سربراهه طور برقرار رکيو، جڏهن ته سندس طرفان [[گورنر جنرل]] انتظامي اختيار استعمال ڪندو هو. 1971ع ۾ [[ڊوم منٽوف]] جي اڳواڻيءَ هيٺ [[مالٽا ليبر پارٽي]] عام چونڊون کٽيون، جنهن کان پوءِ مالٽا 13 ڊسمبر 1974ع تي [[دولت مشترڪه]] جي اندر پاڻ کي جمهوريه قرار ڏنو. ٿوري ئي عرصي کان پوءِ هڪ دفاعي معاهدو ڪيو ويو، جنهن تي 1972ع ۾ ٻيهر ڳالهين کان پوءِ نظرثاني ڪئي وئي ۽ اهو 31 مارچ 1979ع تي ختم ٿيو، جيڪو هاڻي [[آزاديءَ جو ڏينهن (مالٽا)|آزاديءَ جي ڏينهن]] طور ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Wolf |first=Eric R. |title=Religion, Power and Protest in Local Communities: The Northern Shore of the Mediterranean |date=1984 |isbn=978-3-11-086116-7 |page=206|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG }}</ref> معاهدي جي پڄاڻيءَ سان برطانوي فوجي اڏو بند ڪيو ويو ۽ اڳ برطانيا جي قبضي هيٺ رهندڙ زمينون مالٽا جي حڪومت حوالي ڪيون ويون.<ref>{{Cite journal |last=Fenech |first=Dominic |date=February 1997 |title=Malta's external security |journal=GeoJournal |volume=41 |issue=2 |pages=153–163 |doi=10.1023/A:1006888926016 |bibcode=1997GeoJo..41..153F |url=https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |archive-date=2 June 2025 |access-date=2 June 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250602204056/https://www.um.edu.mt/library/oar//handle/123456789/15867 |url-status=live }}</ref> 1979ع ۾ باقي برطانوي فوجن جي روانگيءَ کان پوءِ ملڪ [[مالٽا ۽ غير وابسته تحريڪ|غير وابسته تحريڪ ۾ پنهنجي شرڪت]] وڌيڪ مضبوط ڪئي. مالٽا 1980ع ۾ [[غير جانبدار ملڪ|غير جانبداريءَ]] جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Breacher |first=Michael |title=A Study of Crisis |publisher=University of Michigan Press |year=1997 |isbn=978-0-472-10806-0 |page=611}}</ref> ساڳئي سال مالٽا جا ٽي ماڳ، جن ۾ گاديءَ جو شهر [[ويلٽا]] پڻ شامل هو، [[يونيسڪو عالمي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيا ويا. 1989ع ۾ مالٽا [[جارج ايڇ. ڊبليو. بش]] ۽ [[ميخائل گورباچوف]] وچ ۾ [[مالٽا سربراهي اجلاس|سربراهي اجلاس]] جو هنڌ بڻيو، جنهن [[سرد جنگ]] جي خاتمي جي راهه هموار ڪئي.<ref>{{Cite news |date=3 December 1989 |title=1989: Malta summit ends Cold War |work=BBC: On This Day |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003190017/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_4119000/4119950.stm |archive-date=3 October 2018}}</ref> [[يورپي يونين ۾ مالٽا جي رڪنيت بابت 2003ع جو ريفرنڊم|يورپي يونين ۾ شامل ٿيڻ بابت ريفرنڊم]] 8 مارچ 2003ع تي ٿيو، جنهن ۾ 53.65 سيڪڙو ووٽرن رڪنيت جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=9 March 2003 |title=Malta votes 'yes' to EU membership |publisher=CNN |url=http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030313220750/http://www.cnn.com/2003/WORLD/europe/03/09/malta.yes/ |archive-date=13 March 2003}}</ref> مالٽا 1 مئي 2004ع تي [[يورپي يونين]] ۽ 1 جنوري 2008ع تي [[يورو زون]] ۾ شامل ٿيو.<ref>{{Cite web |date=16 May 2007 |title=Cyprus and Malta set to join eurozone in 2008 |url=http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130041939/http://www.euractiv.com/en/euro/cyprus-malta-set-join-eurozone-2008/article-163836 |archive-date=30 January 2009 |access-date=12 October 2007 |work=Euractiv}}</ref><ref>{{Cite web |title=The History of the European Union&nbsp;– 2000–today |url=http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011051104/http://europa.eu/abc/history/2000_today/index_en.htm |archive-date=11 October 2007 |access-date=12 October 2007}}</ref> {{Clear}} ==جاگرافي== {{Main|مالٽا جي جاگرافي}} [[File:Malta from space via laser ESA378503.jpg|thumb|upright=1.3|مالٽي ٻيٽن جي [[سيٽلائيٽ تصوير|سيٽلائيٽ تصوير]]|left]] مالٽا وچ [[ڀونوچ سمنڊ]] (ان جي [[اڀرندو ڀونوچ سمنڊ|اڀرندي حوض]]) ۾ واقع هڪ [[ٻيٽن جو ميڙ]] آهي، جيڪو [[مالٽا چينل]] جي ٻئي پاسي ڏکڻ اٽلي کان لڳ ڀڳ {{convert|80|km|0|abbr=on}} پري آهي. رڳو ٽي سڀ کان وڏا ٻيٽ—[[مالٽا ٻيٽ|مالٽا]]، [[گوزو]] ۽ [[ڪومينو]]—آباد آهن.<ref name=":7">{{Cite web |title=The Maltese Islands |url=https://www.gov.mt/en/About%20Malta/Pages/The%20Maltese%20Islands.aspx |access-date=2026-07-18 |website=www.gov.mt}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=About |url=https://fpmalta.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-18 |website=fpmalta |language=en-US}}</ref> هن ٻيٽن جي ميڙ جا ٻيٽ مالٽا پليٽو تي واقع آهن، جيڪو سسلي ۽ اتر آفريڪا وچ ۾ موجود هڪ [[زميني پل]] جي مٿانهين حصن مان ٺهيل گهٽ اونهو سامونڊي تختو آهي. [[آخري برفاني دور]] کان پوءِ سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب هي علائقو باقي زمين کان ڌار ٿي ويو.<ref>{{Cite web |title=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |url=http://www.reading.ac.uk/nmsruntime/saveasdialog.aspx?lID=12783 |access-date=20 December 2011 |archive-date=26 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120926003836/http://www.reading.ac.uk/web/FILES/geog/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |first1=A.M. |last1=Mannion |first2=I.N. |last2=Vogiatzakis |date=August 2007 |website=University of Reading}}</ref> هي ٻيٽن جو ميڙ [[آفريقي پليٽ|آفريقي ٽيڪٽونڪ پليٽ]] تي واقع آهي.<ref>{{Cite web |last=Commission for the Geological Map of the World |title=Geodynamic Map of the Mediterranean |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217180807/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics%26kinematics.jpg |archive-date=17 December 2008 |access-date=28 November 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=Geothermal Engineering Research Office Malta |url=http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404163225/http://gerom.org/page.asp?ID=7 |archive-date=4 April 2016}}</ref> مالٽا سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي ۽ ٽن آباد ٻيٽن مان سڀ کان اوڀر ۽ سڀ کان ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي آبادي سڀ کان وڌيڪ آهي ۽ اهو ملڪ جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. گوزو ٻيو نمبر وڏو ٻيٽ آهي ۽ انهن ٽنهي مان سڀ کان اتر ۽ سڀ کان اولهه ۾ واقع آهي؛ ان جي نوعيت وڌيڪ ٻهراڙيءَ واري آهي. ڪومينو آباد ٻيٽن مان سڀ کان ننڍو آهي ۽ گوزو ۽ مالٽا جي وچ ۾ واقع آهي.<ref name=":7" /><ref name=":8" /> ٻيٽن جي ور وڪڙ واري سامونڊي ڪناري سان ڪيترائي بندرگاهه موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Natural harbours and marinas in Malta |url=https://www.harbourmaps.com/en/most-popular-harbours/malta-w60ots |access-date=2026-07-17 |website=www.harbourmaps.com |language=en}}</ref><ref name=":3" /> مالٽا جو سڀ کان اوچو هنڌ [[تا دميجريڪ]] آهي، جيڪو [[ڊنگلي]] جي ويجهو سمنڊ جي سطح کان {{convert|253|m|ft|abbr=on}} اوچو آهي.<ref>United States. Central Intelligence Agency, Government Publications Office (2016). The World Factbook 2016-17. Government Printing Office. p. 476.</ref> جيتوڻيڪ تيز برسات دوران ڪجهه ننڍيون نديون وهي سگهن ٿيون، پر مالٽا ۾ ڪا به مستقل ندي يا ڍنڍ موجود ناهي.<ref>{{Cite web |date=2019-01-28 |title=No rivers, no lakes... yet this is how waters shaped Malta as we know it today |url=https://www.guidememalta.com/en/no-rivers-no-lakes-yet-this-is-how-waters-shaped-malta-as-we-know-it-today |access-date=2026-07-11 |website=www.guidememalta.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta's Streams, Springs & Wetlands {{!}} NatureMalta |url=https://www.naturemalta.com/environments/types-of-environment/freshwater-environment/ |access-date=2026-07-11 |website=www.naturemalta.com}}</ref> تنهن هوندي به، [[راس ار-راهب]] جي ويجهو [[بحريجا]]، اِل-امتاحلب ۽ {{lang|mt|San Martin|italic=no}} ۾ ڪجهه پاڻيءَ جي وهڪرن ۾ سڄو سال تازو پاڻي وهندو رهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Sammut |first1=G. |last2=Sinagra |first2=E. |last3=Helmus |first3=R. |last4=de Voogt |first4=P. |title=Perfluoroalkyl substances in the Maltese environment – (I) surface water and rain water |journal=Science of the Total Environment |date=July 2017 |volume=589 |pages=182–190 |doi=10.1016/j.scitotenv.2017.02.128 |pmid=28259432 |bibcode=2017ScTEn.589..182S }}</ref> مالٽا جو زميني منظر اڻبرابر ۽ ٽڪرين وارو آهي.<ref name=":3" /> [[ٻوٽن جي جاگرافي|ٻوٽن جي جاگرافيءَ]] جي لحاظ کان مالٽا [[بوريئل بادشاهت]] جي ڀونوچ سمنڊ واري علائقي جي ليگورو-ٽيرينيائي صوبي ۾ شامل آهي. [[فطرت لاءِ عالمي فنڊ]] موجب مالٽا جو علائقو [[ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارا ۽ گڏيل ٻيلا|ٽيرينيائي-ايڊرياٽڪ سخت پنن وارن ۽ گڏيل ٻيلن]] جي زميني [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطي]] ۾ اچي ٿو.<ref name="DinersteinOlson2017">{{Cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |last2=Olson |first2=David |last3=Joshi |first3=Anup |last4=Vynne |first4=Carly |last5=Burgess |first5=Neil D. |last6=Wikramanayake |first6=Eric |last7=Hahn |first7=Nathan |last8=Palminteri |first8=Suzanne |last9=Hedao |first9=Prashant |last10=Noss |first10=Reed |last11=Hansen |first11=Matt |display-authors=1 |year=2017 |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869 |last12=Locke |first12=Harvey |last13=Ellis |first13=Erle C |last14=Jones |first14=Benjamin |last15=Barber |first15=Charles Victor |last16=Hayes |first16=Randy |last17=Kormos |first17=Cyril |last18=Martin |first18=Vance |last19=Crist |first19=Eileen |last20=Sechrest |first20=Wes |last21=Price |first21=Lori |last22=Baillie |first22=Jonathan E. M. |last23=Weeden |first23=Don |last24=Suckling |first24=Kierán |last25=Davis |first25=Crystal |last26=Sizer |first26=Nigel |last27=Moore |first27=Rebecca |last28=Thau |first28=David |last29=Birch |first29=Tanya |last30=Potapov |first30=Peter |last31=Turubanova |first31=Svetlana |last32=Tyukavina |first32=Alexandra |last33=de Souza |first33=Nadia |last34=Pintea |first34=Lilian |last35=Brito |first35=José C. |last36=Llewellyn |first36=Othman A. |last37=Miller |first37=Anthony G. |last38=Patzelt |first38=Annette |last39=Ghazanfar |first39=Shahina A. |last40=Timberlake |first40=Jonathan |last41=Klöser |first41=Heinz |last42=Shennan-Farpón |first42=Yara |last43=Kindt |first43=Roeland |last44=Lillesø |first44=Jens-Peter Barnekow |last45=van Breugel |first45=Paulo |last46=Graudal |first46=Lars |last47=Voge |first47=Maianna |last48=Al-Shammari |first48=Khalaf F. |last49=Saleem |first49=Muhammad}}</ref> {{Clear}} ===آبهوا=== {{Main|مالٽا جي آبهوا}} مالٽا جي آبهوا [[ڀونوچ سمنڊ واري آبهوا|ڀونوچ سمنڊ واري]] آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]] ''Csa'')،<ref name="cia">{{Cite web |publisher=Central Intelligence Agency |title=Malta |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]] |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |title=The Maltese Islands|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703093532/http://www.doi.gov.mt/en/islands/location.asp |archive-date=3 July 2007 |publisher= Department of Information&nbsp;– Malta}}</ref> جنهن ۾ سيارو معتدل ۽ اونهارو گرم هوندو آهي. برسات گهڻو ڪري سرءُ ۽ سياري ۾ پوندي آهي.<ref>{{Cite web |title=Blue Green Atlas - The Climate of Malta |url=https://bluegreenatlas.com/climate/malta_climate.html |access-date=2026-07-18 |website=bluegreenatlas.com}}</ref> سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ {{convert|19|C}} آهي، جيڪو ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|23|C}} ۽ رات جو {{convert|15|C}} رهي ٿو. سڀ کان ٿڌي مهيني جنوريءَ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|15|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد رات جو {{convert|9|C}} رهي ٿو. سڀ کان گرم مهيني آگسٽ ۾ عام وڌ ۾ وڌ گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|31|C}} ۽ گهٽ ۾ گهٽ رات جو {{convert|22|C}} رهي ٿو. مارچ ۽ ڊسمبر ۾ سراسري گرمي پد ڏينهن جو لڳ ڀڳ {{convert|17|C}} ۽ رات جو {{convert|11|C}} هوندو آهي.<ref name="Met Office">{{Cite web |title=Malta International Airport - MetOffice |url=https://maltametoffice.com/ |access-date=2026-07-18 |website=maltametoffice.com}}</ref> برفباري تمام گهٽ ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ ماضيءَ ۾ برف پوڻ جا واقعا رڪارڊ ڪيا ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Updated – 'Snowflakes' reported in several parts of Malta – Met Office 'monitoring' situation |date=31 December 2014 |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930131435/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20141231/local/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |archive-date=30 September 2017 |access-date=30 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2014-12-31 |title=Updated - 'Snowflakes' reported in several parts of Malta - Met Office 'monitoring' situation |url=https://timesofmalta.com/article/updated-snowflakes-reported-in-several-parts-of-malta-met-office.550143 |access-date=2026-09-04 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري ساليانو گرمي پد {{convert|20|C}} آهي، جيڪو فيبروريءَ ۾ {{convert|15|C}} کان آگسٽ ۾ {{convert|26|C}} تائين رهي ٿو. جون کان نومبر تائين ڇهن مهينن دوران سمنڊ جي پاڻيءَ جو سراسري گرمي پد {{convert|20|C}} کان وڌيڪ رهي ٿو.<ref name="weather2travel">{{cite web |title=Valletta Climate Guide |url=http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003085828/http://www.weather2travel.com/climate-guides/malta/valletta.php |archive-date=3 October 2010 |access-date=5 June 2009}}</ref><ref name="maltaweather">{{cite web |title=Malta's Climate |url=http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016040844/http://www.maltaweather.com/?page_id=37 |archive-date=16 October 2015 |access-date=5 November 2015 |website=maltaweather.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |title=Birżebbuġa, Malta average sea temperature|archive-url=https://web.archive.org/web/20150321074136/http://www.seatemperature.org/europe/malta/birzebbuga-december.htm |archive-date=21 March 2015|website= seatemperature.org}}</ref> سالياني سراسري [[نسبتي گهم]] وڌيڪ هوندي آهي، جيڪا سراسري طور 75 سيڪڙو آهي ۽ جولاءِ ۾ 65 سيڪڙو کان ڊسمبر ۾ 80 سيڪڙو تائين رهي ٿي.<ref name="weatherbase.com">{{Cite web |title=Valletta, Malta Travel Weather Averages |url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric |archive-date=3 April 2016 |access-date=1 June 2015 |website=Weatherbase.com}}</ref> [[سج جي روشنيءَ جو مدو|سج جي روشنيءَ]] جو ڪُل ساليانو مدو لڳ ڀڳ 3,000 ڪلاڪ آهي؛ ڊسمبر ۾ روزانو سراسري 5.2 ڪلاڪن کان وٺي جولاءِ ۾ روزانو 12 ڪلاڪن کان وڌيڪ سج جي روشني ملي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s Climate {{!}} MaltaWeather.com |url=http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806124550/http://www.maltaweather.com/information/maltas-climate/ |archive-date=2015-08-06 |access-date=2026-09-06 |website=www.maltaweather.com |language=en-US}}</ref> ====آبهوا جي تبديلي==== {{Main|مالٽا ۾ آبهوا جي تبديلي}} گذريل هڪ صديءَ دوران مالٽا ۾ گرمي پد {{convert|1.4|C-change|F-change}} وڌيو آهي، جڏهن ته سمنڊ جي مٿاڇري جي گرمي پد ۾ مجموعي طور {{convert|2|C-change|F-change}} جو اضافو ٿيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta’s climate got 1.4°C hotter over last century |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/111488/maltas_climate_got_14c_hotter_over_last_century |access-date=2026-09-05 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب پاڻيءَ جي چاڙهه ۽ زمين توڙي بنيادي ڍانچي جي [[ٻوڏ|ٻوڏ هيٺ اچڻ]] جا واقعا پڻ وڌيا آهن.<ref>{{Cite web |last=Magri|first=Giulia|date=2024-02-14|title=Climate change challenges will not burden Malta, but create opportunities: Abela|url=https://timesofmalta.com/article/climate-change-challenges-burden-malta-create-opportunities-abela.1083879|access-date=2026-09-05|website=Times of Malta|language=en-gb}}</ref><ref>{{Cite web |title=Climate Change|url=https://climateaction.gov.mt/climate-change/|access-date=2026-09-05|website=Climate Action|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Attard|first=Maria|date=2015-12-01|title=The Impact of Global Environmental Change on Transport in Malta|url=https://doi.org/10.7423/XJENZA.2015.2.05|journal=Xjenza Online|issue=2|pages=141–152|doi=10.7423/XJENZA.2015.2.05|issn=1818-7269}}</ref> مالٽا في ماڻهو لڳ ڀڳ 4.2 ٽن [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جي برابر اخراج پيدا ڪري ٿو، جيڪو يورپ ۾ في ماڻهو گهٽ ترين اخراجن مان هڪ آهي.<ref>{{Cite news |last=Borg|first=Neville|date=2024-09-17|title=Why are Malta's greenhouse gas emissions rising?|url=https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240917084805/https://timesofmalta.com/article/why-malta-greenhouse-gas-emissions-rising.1098161|archive-date=2024-09-17|access-date=2025-03-22|work=Times of Malta}}</ref> ملڪ ۾ ڊگهي مدي کان خشڪيءَ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي؛ 2008ع کان 2024ع تائين سراسري سالياني برسات 1940ع کان 2024ع واري سراسري کان 17 سيڪڙو گهٽ رهي.<ref>{{Cite web |last=gabriella.baldacchino.4@gov.mt |date=2025-07-25 |title=Water Scarcity and Drought Conditions in the Maltese Islands |url=https://energywateragency.gov.mt/water-scarcity-and-drought-conditions-in-the-maltese-islands/ |access-date=2026-09-06 |website=EWA |language=en-US}}</ref> ===شهري آبادي=== [[File:Valletta, Malta (cropped).JPG|thumb|مالٽا جو مکيه شهري علائقو؛ ويلٽا وچئين اپٻيٽ تي واقع آهي.]] [[يورو اسٽيٽ]] موجب مالٽا ٻن [[وڏن شهري علائقن]] تي مشتمل آهي، جن کي نالي طور "ويلٽا" (مالٽا جو مکيه ٻيٽ) ۽ "گوزو" چيو وڃي ٿو. مکيه شهري علائقو سڄي مکيه ٻيٽ تي پکڙيل آهي.<ref name=":4">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150903213351/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en |date=3 September 2015}} Eurostat, 2015.</ref><ref>{{Cite web |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=25 February 2019 |publisher=Eurostat}}</ref> شهري علائقي جي مرڪزي حصي، يعني ويلٽا جي ''وڏي شهر''، جي آبادي 205,768 آهي.<ref name="Eurostat-city">[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en "Population on 1 January by age groups and sex – cities and greater cities"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150927224958/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_cpop1&lang=en |date=27 September 2015 }} Eurostat, 2015.</ref> يورو اسٽيٽ جي 2020ع جي انگن اکرن موجب ميٽروپوليٽن علائقو سڄي ٻيٽ تي پکڙيل هو ۽ ان جي آبادي 480,134 هئي.<ref name=":4" /><ref name="Eurostat-metro">{{cite web |date=2020 |title=Population on 1 January by broad age group, sex and metropolitan regions 2020 |url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822103143/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=met_pjanaggr3&lang=en |archive-date=22 August 2016 |access-date=5 March 2022 |website=[[يورو اسٽيٽ]]}}</ref> [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] موجب مالٽا جي لڳ ڀڳ 95 سيڪڙو ايراضي شهري نوعيت جي آهي ۽ اهو تناسب هر سال وڌي رهيو آهي.<ref name="WUP">[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf "World Urbanization Prospects"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170525185336/http://www.un.org/esa/population/publications/wup2007/2007WUP_Highlights_web.pdf |date=25 May 2017 }} – Department of Economic and Social Affairs/Population Division, United Nations (Table A.2; page 79)</ref> ايسپون ۽ يورپي ڪميشن جي مطالعي موجب، "مالٽا جو سڄو علائقو هڪ واحد شهري خطو بڻجي ٿو".<ref name="ESPON-EUC">[http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf "Interim Territorial Cohesion Report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130423165806/http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/docoffic/official/reports/coheter/coheter_en.pdf |date=23 April 2013 }} – Preliminary results of ESPON and EU Commission studies</ref> {{convert|316|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ وارو مالٽا دنيا جي [[آباديءَ جي گهاٽائيءَ موجب خودمختيار رياستن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ ڳتيل آبادي وارن]] ملڪن مان هڪ آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[شهري رياست]] پڻ چيو ويندو آهي،<ref name="creativemalta">{{Citation |last=Creativemalta.gov.mt |title=Draft National Strategy for the Cultural and Creative Industries – Creative Malta |url=http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728080308/http://www.creativemalta.gov.mt/internationalisation/introduction |access-date=17 August 2013 |archive-date=28 July 2013}}</ref><ref name="GMB_Publishing">{{Cite book |last1=Terterov |first1=Marat |url=https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454 |title=Doing Business with Malta |last2=Reuvid |first2=Jonathan |date=2005 |publisher=GMB Publishing |isbn=978-1-905050-63-5 |page=[https://archive.org/details/doingbusinesswit00tert_454/page/n194 167] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |year=2012 |title=Creativity Works – A report on Malta's Creative Economy strategy for the Cultural and Creative Industries – Part 3 |url=http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080057/http://www.maltaculture.com/files/uploads/misc/PART%203%20Education-%20Route%20to%20Market%20-%20Internationalisation%20(8).pdf |archive-date=11 February 2017 |access-date=9 February 2017 |publisher=Malta Ministry of Finance, Ministry of Tourism |page=121}}</ref> جڏهن ته ڪڏهن ان کي هڪ شهر يا ميٽروپوليٽن علائقي طور پڻ درجابندي ڪيو ويندو آهي.<ref name="inta-aivn.org">[https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf Metropolitan areas in Europe] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161020042128/https://www.inta-aivn.org/images/cc/Metropolisation/background%20documents/Metropolitan_Europe_BBSR_Study.pdf |date=20 October 2016}} – Federal Institute for Research on Building, Urban Affairs and Spatial Development, 2011.</ref> ===شهر=== {{Main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي شهرن جي فهرست}} ====ويلٽا==== {{Main|ويلٽا}} [[File:Saint_Patrick's_Street_Valletta_(70394).jpg|thumb|ويلٽا ۾ سينٽ پيٽرڪ گهٽي]] ويلٽا{{Efn|هن شهر جو نالو [[جان پيريسو ڊي وليٽ]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جو اڳواڻ هو.}} 1570ع کان مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ آهي. اهو 1565ع جي [[مالٽا جو وڏو گهيرو|مالٽا تي عثماني حملي]] کان پوءِ تعمير ڪيو ويو. جڏهن فرانسيسين [[نائيٽس هاسپيٽلر]] کي اقتدار تان هٽايو ته مالٽي بغاوت جي نتيجي ۾ برطانوي ويلٽا تي قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا. [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر تي بار بار بمباري ڪئي وئي ۽ هتي ئي [[ڪاسيبيلي جو جنگبندي معاهدو|اٽلي هٿيار ڦٽا ڪيا]].<ref>{{Cite web |title=Valletta {{!}} Malta's Historic Capital City & Map {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Valletta|access-date=2026-08-06|website=www.britannica.com|language=en}}</ref> ==حڪومت ۽ سياست== {{Main|مالٽا جي سياست|مالٽا جي حڪومت}} {{See also|مالٽا جو قانون|مالٽا جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{multiple image | align = right | direction = horizontal | caption_align = center | image1 = Myriam Spiteri Debono on April 20, 2024 (cropped).jpg | width1 = 120 | caption1 = [[مريم اسپيتري ڊيبونو]]<br />[[مالٽا جو صدر|مالٽا جي صدر]]<br />4 اپريل 2024ع کان | image2 = Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg | width2 = 120 | caption2 = [[رابرٽ ابيلا]]<br />[[مالٽا جو وزيراعظم|مالٽا جو وزيراعظم]]<br />13 جنوري 2020ع کان }} [[File:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جو پارليامينٽ هائوس|پارليامينٽ هائوس]]]] مالٽا هڪ جمهوريه آهي، جنهن جو [[پارلياماني نظام]] ۽ [[عوامي انتظاميا]] [[ويسٽ منسٽر نظام]] جي نموني تي ٻڌل آهن.<ref name="constitution">{{Cite web |title=Constitution of Malta |url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566 |archive-date=1 October 2018 |access-date=10 February 2018 |publisher=Ministry for Justice, Culture and Local Government}} – Article 40: "all persons in Malta shall have full freedom of conscience and enjoy the free exercise of their respective mode of religious worship."</ref> پارليامينٽ [[مالٽا جو صدر|صدر]] ۽ [[مالٽا جو نمائندن وارو ايوان|نمائندن واري ايوان]] ({{langx|mt|Kamra tad-Deputati}}) تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Government Synopsis |url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Synopsis/pages/governance-synopsis.aspx |access-date=2026-07-25 |website=www.gov.mt}}</ref> نمائندن واري ايوان جا 65 ميمبر آهن، جيڪي پنجن سالن جي مدي لاءِ 13 پنج-سيٽن وارن چونڊ تڪن مان چونڊيا وڃن ٿا، جن کي {{lang|mt|distretti elettorali}} چيو وڃي ٿو. آئيني ترميمن تحت پارلياماني سياسي گروهن کي مليل ووٽن ۽ سيٽن وچ ۾ تناسب قائم رکڻ جو بندوبست پڻ موجود آهي. نمائندن واري ايوان جا ميمبر هر پنجن سالن کان پوءِ سڌي عام ووٽ ذريعي [[منتقلي جوڳو واحد ووٽ|منتقلي جوڳي واحد ووٽ]] واري طريقي سان چونڊيا وڃن ٿا، سواءِ ان صورت جي جڏهن [[مالٽا جو صدر|صدر]] [[مالٽا جو وزيراعظم|وزيراعظم]] جي صلاح تي يا بي اعتماديءَ جي رٿ جي نتيجي ۾ ايوان کي مقرر مدي کان اڳ ٽوڙي ڇڏي. 1960ع کان 1995ع تائين قومي [[هيٺيون ايوان|هيٺين ايوان]] جي چونڊن ۾ ووٽرن جي شرڪت جي بنياد تي مالٽا ۾ دنيا جو ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ [[ووٽرن جي شرڪت|ووٽر ٽرن آئوٽ]] هو، جڏهن ته [[لازمي ووٽنگ]] کان سواءِ ملڪن ۾ اهو سڀ کان وڌيڪ هو.<ref>Mark N. Franklin. "Electoral Participation", in ''Controversies in Voting Behavior''</ref> [[مالٽا جو صدر]] نمائندن واري ايوان جي [[سادو اڪثريت|سادي اڪثريت]] سان پنجن سالن جي مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. موجوده صدر [[مريم اسپيتري ڊيبونو]] کي 27 مارچ 2024ع تي پارليامينٽ جي ميمبرن جمهوريه مالٽا جي صدر طور چونڊيو.<ref>{{cite news |last=Magri |first=Giulia |title=Parliament unanimously approves Myriam Spiteri Debono as Malta's next President |url=https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |access-date=31 March 2024 |work=Times of Malta |date=27 March 2024 |archive-date=15 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250715212806/https://timesofmalta.com/article/parliament-approves-myriam-spiteri-debono-malta-next-president.1089991 |url-status=live }}</ref><ref name="constitution" /> مالٽا جي سياست تي ٻڌل [[ٻه جماعتي نظام|ٻه جماعتي نظام]] ۾ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Laburista}})، جيڪا وچ-کاٻي ڌر جي [[سماجي جمهوريت|سماجي جمهوري]] جماعت آهي، ۽ [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ({{langx|mt|Partit Nazzjonalista}})، جيڪا وچ-ساڄي ڌر جي [[عيسائي جمهوريت|عيسائي جمهوري]] جماعت آهي، غالب آهن.<ref>{{Cite web |last=Department Of State. The Office of Electronic Information|first=Bureau of Public Affairs|title=Malta (06/08)|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ei/bgn/5382.htm|access-date=2025-02-20|website=2001-2009.state.gov|language=en}}</ref> ليبر پارٽي 2013ع کان حڪمران جماعت رهي آهي،<ref>{{Cite web |title=Election History Bites {{!}} Labour's better history with absolute majorities |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/election-2026/142101/election_history_bites__valid_votes_signal_maltas_election_love_affair |access-date=2026-07-25 |website=MaltaToday.com.mt |language=en}}</ref> ۽ هن وقت ان جي اڳواڻي وزيراعظم [[رابرٽ ابيلا]] ڪري رهيو آهي، جيڪو 13 جنوري 2020ع کان عهدي تي آهي.<ref>{{Cite web |title=The Prime Minister |url=https://primeminister.gov.mt/about/ |access-date=2026-07-25 |website=PM |language=en-US}}</ref> [[ٽرانسپيرنسي انٽرنيشنل]] موجب 2013ع کان پوءِ مالٽا جي شفاف حڪمرانيءَ واري رڪارڊ ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي. ساڳئي اداري فيبروري 2025ع ۾ شايع ٿيل رپورٽ ۾ مالٽا کي 65هين نمبر تي رکيو.<ref>{{Cite web |date=30 January 2024 |title=Malta |url=https://www.transparency.org/en/countries/malta |access-date=28 January 2025 |website=Transparency.org |language=en |archive-date=15 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115110531/https://www.transparency.org/en/countries/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Cummings |first=James |date=11 February 2025 |title=Malta slips to lowest ever place in international corruption index |url=https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |access-date=11 February 2025 |website=Times of Malta |language=en-GB |archive-date=11 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250211180545/https://timesofmalta.com/article/malta-slips-lowest-ever-place-international-corruption-index.1104982 |url-status=live }}</ref> [[جمهوريت ۽ چونڊن جي مدد لاءِ بين الاقوامي ادارو|انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت جي حالت وارن اشارن ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، مالٽا مجموعي جمهوري معيارن ۾ وچولي کان مٿانهين درجي ۾ اچي ٿو، جڏهن ته بدعنواني ۽ شهري شرڪت جي شعبن ۾ ڪمزوريون موجود آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/malta |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Global State of Democracy Indices {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=25 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250825020600/https://www.idea.int/democracytracker/gsod-indices |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Home {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/ |access-date=2025-09-29 |website=www.idea.int |archive-date=8 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250908102653/https://www.idea.int/democracytracker/ |url-status=live }}</ref> ===انتظامي ورهاست=== {{main|مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جا ضلعا|مالٽا جا علائقا}} [[File:Malta - administrative division.svg|thumb|[[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مالٽا جي انتظامي ورهاست]]]] مالٽا ۾ 1993ع کان [[مقامي حڪومت]] جو نظام قائم آهي،<ref>{{Cite web |title=Local Council Act of Malta |url=http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616004627/http://www.maltadata.com/loc-act.pdf |archive-date=16 June 2013 |access-date=20 October 2013}}</ref> جيڪو [[مقامي خود حڪومت جو يورپي چارٽر]] مطابق قائم ڪيو ويو آهي. ملڪ کي ڇهن [[مالٽا جا علائقا|علائقن]] ۾ ورهايو ويو آهي ۽ هر علائقي جي پنهنجي ڪائونسل آهي، جيڪا مقامي حڪومت ۽ قومي حڪومت وچ ۾ وچولي انتظامي سطح طور ڪم ڪري ٿي.<ref>{{Cite book |url=http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |title=Protokol Lokali u Reġjonali |publisher=Dipartiment tal-Informazzjoni|pages=5–6 |language=mt |access-date=2 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120617100535/http://www.lc.gov.mt/mediacenter/PDFs/1_Protocol.revised.pdf |archive-date=17 June 2012}}</ref> انهن علائقن کي وڌيڪ [[مالٽا جون مقامي ڪائونسلون|مقامي ڪائونسلن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن جو موجوده تعداد 68 آهي. [[مالٽا جا ضلعا|ڇهه ضلعا]] بنيادي طور انگن اکرن جي مقصدن لاءِ استعمال ٿين ٿا.<ref>{{Cite web |title=Malta |url=http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208122702/http://www.aer.eu/fileadmin/user_upload/MainIssues/Regional_Democracy/AER_Regionalism_Report/Report_by_country/MALTA_2010.pdf |archive-date=8 February 2013 |access-date=2 April 2015 |publisher=[[يورپي علائقن جي اسيمبلي]]}}</ref> هر ڪائونسل ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي، جن جو تعداد سندن نمائندگي هيٺ آباديءَ مطابق 5 کان 13 تائين هوندو آهي. ميئر ۽ نائب ميئر ڪائونسلرن مان ۽ ڪائونسلرن طرفان چونڊيا ويندا آهن. ڪائونسل طرفان مقرر ڪيل ايگزيڪيوٽو سيڪريٽري انتظامي سربراهه هوندو آهي. ڪائونسلر هر چئن سالن کان پوءِ منتقلي جوڳي واحد ووٽ واري نظام تحت چونڊيا ويندا آهن. نظام ۾ سڌارن سبب 2012ع کان اڳ ڪجهه عرصي تائين چونڊون منعقد نه ٿيون. ان کان پوءِ هر ٻن سالن کان پوءِ اڌ ڪائونسلن جون واري واري سان چونڊون ٿينديون رهيون آهن.<ref name=":2">{{Cite web | url=https://www.clgf.org.uk/default/assets/File/Country_profiles/Malta.pdf | title=The local government system in Malta - Country Profile 2017-18 | website=www.clgf.org.uk}}</ref> ===فوج=== {{Main|مالٽا جون هٿياربند فوجون}} [[File:Malta armed forces marine ships 02.jpg|thumb|[[هي وارف]]، [[فلوريانا]] وٽ مالٽا جو گشتي جهاز]] [[مالٽا جون هٿياربند فوجون]] اهڙي فوجي تنظيم برقرار رکڻ جو مقصد رکن ٿيون، جيڪا مالٽا جي علائقائي سالميت جو اثرائتي نموني دفاع ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ خاص طور مالٽا جي سامونڊي حدن ۽ فضائي حدن جي سالميت برقرار رکڻ تي زور ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Defence Roles |url=https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508010819/https://afm.gov.mt/en/forcestructure/Pages/Defence-Roles.aspx |archive-date=8 May 2019 |website=Afm.gov.mt}}</ref> مالٽا جون هٿياربند فوجون دهشتگرديءَ جي روڪٿام، منشيات جي غيرقانوني اسمگلنگ خلاف ڪارروائين، لڏپلاڻ سان لاڳاپيل ڪارروائين، غيرقانوني مڇي مارڻ خلاف ڪارروائين، [[ڳولا ۽ بچاءُ]] جون خدمتون هلائڻ ۽ حساس هنڌن جي نگرانيءَ ۾ پڻ حصو وٺن ٿيون. مالٽا جو ڳولا ۽ بچاءُ وارو علائقو [[تيونس]] جي اوڀر کان [[ڪريٽ]] جي اولهه تائين پکڙيل آهي ۽ ان جي ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|250000|km2}} آهي.<ref>[https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx AFM Operations Centre – SAR Region] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508004339/https://afm.gov.mt/en/operationsanddeployments/national/Pages/Operations-Centre.aspx |date=8 May 2019 }}. Afm.gov.mt. Retrieved 28 December 2019</ref> 2020ع ۾ مالٽا گڏيل قومن جي [[ايٽمي هٿيارن جي ممانعت وارو معاهدو|ايٽمي هٿيارن جي ممانعت واري معاهدي]] تي صحيحون ڪيون.<ref>{{Cite web |title=Chapter XXVI: Disarmament&nbsp;– No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |publisher=United Nations Treaty Collection |access-date=30 October 2020 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 September 2020 |title=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |access-date=30 October 2020 |archive-date=3 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201103124622/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister |url-status=live }}</ref> ===انساني حق=== {{Main|مالٽا ۾ انساني حق}} مالٽا کي دنيا جي انهن ملڪن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي [[مالٽا ۾ ايل جي بي ٽي حق|ايل جي بي ٽي ماڻهن جي حقن]] لاءِ وسيع قانوني تحفظ موجود آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|title=Malta ranks first in European 'rainbow map' of LGBTIQ rights|work=MaltaToday.com.mt|access-date=3 August 2023|archive-date=9 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009221030/http://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|date=27 September 2017|title=UN equality head praises Malta as 'beacon of human rights for LGBTIQ issues'|website=The Malta Independent|access-date=2 October 2017|archive-date=29 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044521/http://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|url-status=live}}</ref> ۽ اهو [[يورپي يونين]] جو پهريون ملڪ هو، جنهن [[جنسي رجحان تبديل ڪرڻ واري علاج|ڪنورزن ٿراپي]] تي پابندي لڳائي.<ref>{{cite news|last=Benjamin|first=Butterworth|title=Malta just became the first country in Europe to ban 'gay cure' therapy|url=http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|newspaper=Pink News|date=6 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206160701/http://www.pinknews.co.uk/2016/12/06/malta-just-became-the-first-country-in-europe-to-ban-gay-cure-therapy/|archive-date=6 December 2016}}</ref> مالٽا جي قانون ۾ معذوريءَ جي بنياد تي امتيازي سلوڪ تي پڻ پابندي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |title=Equal Opportunities (Persons with Disability) Act (Cap. 413) |publisher=Ministry of Justice |access-date=31 May 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150418073347/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8879&l=1 |archive-date=18 April 2015 }}</ref> مالٽا جو قانون شهري ۽ ڪينوني، يعني ڪليسيائي، ٻنهي قسمن جي شادين کي تسليم ڪري ٿو. ڪليسيائي ۽ شهري عدالتن طرفان شاديءَ کي ڪالعدم قرار ڏيڻ جا فيصلا هڪ ٻئي کان الڳ آهن ۽ ضروري ناهي ته هڪ اداري جو فيصلو ٻيو ادارو به تسليم ڪري. مالٽا 28 مئي 2011ع تي ٿيل [[2011ع جو مالٽا طلاق ريفرنڊم|ريفرنڊم]] ۾ طلاق کي قانوني بڻائڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite news |date=29 May 2011 |title=Malta votes 'Yes' in divorce referendum |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |url-status=live |access-date=1 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601223233/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13588834 |archive-date=1 June 2011}}</ref> [[مالٽا ۾ اسقاط حمل|مالٽا ۾ اسقاط حمل]] عام طور غيرقانوني آهي. مالٽا ۽ [[پولينڊ]] يورپي يونين جا اهي ملڪ آهن، جتي ان عمل تي انتهائي سخت پابنديون لاڳو آهن. [[زنا بالجبر]] يا محرم رشتن ۾ جنسي زيادتي جي صورت ۾ به الڳ استثنا موجود ناهي.<ref>{{Cite news |date=12 August 2022 |title=Malta: The only EU country where abortion is illegal leaves women scared |work=BBC News Online |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |first1=Jessica |last1=Parker |first2=Sira |last2=Thierij |access-date=2 October 2022 |archive-date=2 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002235747/https://www.bbc.com/news/world-europe-62479624 |url-status=live }}</ref> 21 نومبر 2022ع تي ليبر پارٽي جي اڳواڻيءَ واري حڪومت هڪ بل پيش ڪيو، جنهن تحت ملڪ جي فوجداري قانون ۾ اهڙي نئين شق شامل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي، جيڪا ماءُ جي زندگي خطري ۾ هئڻ يا سندس صحت کي شديد خطرو لاحق هئڻ جي صورت ۾ حمل ختم ڪرڻ جي اجازت ڏئي. بل جون 2023ع ۾ ترميمن سان منظور ڪيو ويو، جن تحت استثنا کي انهن حالتن تائين محدود ڪيو ويو، جتي عورت جي زندگي خطري ۾ هجي.<ref>{{Cite news |date=28 June 2023 |title=Malta to allow abortion but only when woman's life is at risk |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jun/28/malta-to-allow-abortion-but-only-when-womans-life-is-at-risk |access-date=9 February 2024 |work=The Guardian |language=en-GB }}</ref><ref>{{Cite web |date=21 November 2022 |title=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law |url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |author=Kevin Schembri Orland |access-date=22 November 2022 |website=AP NEWS |language=en |archive-date=21 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221121220924/https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726 |url-status=live }}</ref> ==معيشت== {{Main|مالٽا جي معيشت}} [[File:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|thumb|ويلٽا جي پوپ پائيس پنجين گهٽي ۾ [[مالٽا جي مرڪزي بئنڪ]]|left|197x197px]] [[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] مالٽا کي [[ترقي يافته معيشت]] طور درجابندي ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |date=6 October 2010 |title=IMF World Economic Outlook (WEO)&nbsp;– Recovery, Risk, and Rebalancing, October 2010&nbsp;– Table of Contents |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141938/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/02/index.htm |archive-date=30 April 2011 |access-date=1 June 2011 |publisher=IMF}}</ref> مالٽا جي اهم وسيلن ۾ [[چن جو پٿر]]، سازگار جاگرافيائي بيهڪ ۽ پيداواري افرادي قوت شامل آهن. [[مالٽا ۾ زراعت|مالٽا]] پنهنجي خوراڪ جي ضرورتن جو رڳو لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو پيدا ڪري ٿو، اونهاري ۾ تازي پاڻيءَ جا ذخيرا محدود هوندا آهن ۽ ملڪ وٽ توانائيءَ جا پنهنجا ذريعا ناهن، جيتوڻيڪ شمسي توانائيءَ جي وڏي گنجائش موجود آهي. ملڪ جي معيشت پرڏيهي واپار، پيداواري صنعتن، خاص طور تي اليڪٽرانڪس ۽ ڪپڙي جي صنعت، ۽ سياحت تي دارومدار رکي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Economy of Malta {{!}} Development and Entry to the European Union |url=http://www.malta.com/en/about-malta/economy |access-date=8 April 2020 |website=Malta.com |archive-date=25 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925180935/http://www.malta.com/en/about-malta/economy |url-status=live }}</ref> [[مالٽا ۾ فلمايل فلمون|فلم سازي]] پڻ مالٽا جي معيشت ۾ حصو وٺي ٿي.<ref>{{Cite news |date=21 July 2010 |title=Unprecedented growth for Malta's film industry |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |url-status=live |access-date=1 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006123230/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20100721/local/unprecedented-growth-for-maltas-film-industry.318866 |archive-date=6 October 2014}}</ref> مالٽا ۾ [[حياتي گنجائش]] تائين پهچ عالمي سراسري کان گهٽ آهي. 2024ع ۾ مالٽا وٽ پنهنجي حدن اندر في ماڻهو 0.42 عالمي هيڪٽر حياتياتي گنجائش موجود هئي، جڏهن ته عالمي سراسري في ماڻهو {{convert|1.6|hectare}} هئي.<ref name="footprintdata">{{Cite web |title=Open Data Platform |url=https://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |access-date=2025-07-15 |website=data.footprintnetwork.org |archive-date=19 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119124027/http://data.footprintnetwork.org/#/countryTrends?cn=134&type=BCpc,EFCpc |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Lin |first1=David |last2=Hanscom |first2=Laurel |last3=Murthy |first3=Adeline |last4=Galli |first4=Alessandro |last5=Evans |first5=Mikel |last6=Neill |first6=Evan |last7=Mancini |first7=MariaSerena |last8=Martindill |first8=Jon |last9=Medouar |first9=FatimeZahra |last10=Huang |first10=Shiyu |last11=Wackernagel |first11=Mathis |date=2018 |title=Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018 |journal=Resources |language=en |volume=7 |issue=3 |page=58 |doi=10.3390/resources7030058 |doi-access=free|bibcode=2018Resou...7...58L }}</ref> ان کان سواءِ مالٽا جي رهواسين وٽ حياتياتي گنجائش جو نمايان خسارو پڻ موجود هو.<ref name=footprintdata/> [[File:BlueEurozone.svg|thumb|right|مالٽا [[يورو زون]] جو حصو آهي.|218x218px]] 2004ع ۾ [[يورپي يونين]] جي رڪنيت حاصل ڪرڻ جي تياريءَ دوران مالٽا ڪجهه سرڪاري ڪنٽرول هيٺ ادارن جي [[نجڪاري]] ڪئي ۽ مارڪيٽن کي آزاد ڪيو.<ref>{{Cite web |title=Malta Post |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |language=en |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117124614/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/MaltaPost.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Maltacom |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609211301/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Maltacom.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta Freeport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=privatisation.gov.mt |archive-date=17 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117111406/https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/malta-freeport.aspx}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malta International Airport |url=https://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx |access-date=3 April 2020 |website=Privatisation.gov.mt |archive-date=9 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160609201831/http://privatisation.gov.mt/en/past-projects/Pages/Malta-International-Airport.aspx}}</ref> مالٽا جو مالياتي نگران ادارو [[مالٽا مالياتي خدمتن جي اٿارٽي]] آهي، جيڪو ڪاروباري ترقيءَ تي ڌيان ڏئي ٿو. ملڪ گيمنگ ڪمپنين، جهازن ۽ بحري جهازن جي رجسٽريشن، ڪريڊٽ ڪارڊ جاري ڪندڙ بئنڪن جي لائسنسن ۽ فنڊ انتظام جي ڪاروبارن کي راغب ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو آهي. مالٽا يورپي يونين جي مالياتي خدمتن بابت هدايتن تي عملدرآمد ۾ پڻ اڳڀرائي ڪئي آهي.<ref>{{Cite web |date=5 May 2010 |title=Malta funds |url=http://www.financemalta.org/funds |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304201347/http://www.financemalta.org/funds |archive-date=4 March 2013 |access-date=12 March 2013 |website=Financemalta.org}}</ref> 2018ع ۾ نيشنل ڊولپمينٽ اينڊ سوشل فنڊ مالٽا جي بجيٽ ۾ {{Euro|432{{nbsp}}million}} جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news |date=28 September 2018 |title=Passport sale fund rakes in more than €400m |work=Times Malta |url=https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |url-status=live |access-date=10 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925155616/https://timesofmalta.com/articles/view/passport-sale-fund-rakes-in-more-than-400m.690224 |archive-date=25 September 2019}}</ref> مالٽا ۾ ملڪيت تي ساليانو ٽيڪس لاڳو ناهي، پر ملڪيت جي ڏيتي ليتي تي اڃا به ٽيڪس وصول ڪيو وڃي ٿو. مئي 2025ع ۾ مالٽا ۾ غير منقولہ ملڪيت جي وڪري جي مجموعي ماليت 320 ملين يورو کان وڌيڪ رهي.<ref>{{Cite web |last=Fenech |first=Robert |date=2025-06-13 |title=Maltese real estate sales top €320 million in May |url=https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |access-date=2025-07-15 |website=Malta Invest |language=en-US |archive-date=10 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250710103035/https://maltainvest.mt/maltese-real-estate-sales-top-e320-million-in-may/ |url-status=live }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا جي في ماڻهو اسمي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 39,350 يورو هئي، جيڪا يورپي يونين جي سراسري کان 9 سيڪڙو وڌيڪ هئي.<ref name="Eurostat 2012">{{Cite web |title=Purchasing power parities and GDP per capita - preliminary estimate |url=https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Purchasing_power_parities_and_GDP_per_capita_-_preliminary_estimate |access-date=2025-07-15 |website=ec.europa.eu |language=en}}</ref> ===ڪرنسي ۽ ماليات=== {{main|مالٽا جا يورو سڪا|يورو جا سون ۽ چانديءَ جا يادگاري سڪا (مالٽا)}} مالٽا جون ٻه وڏيون تجارتي بئنڪون [[بئنڪ آف ويلٽا]] ۽ [[ايڇ ايس بي سي بئنڪ مالٽا]] آهن.<ref>{{Cite web |date=2024-06-07 |title=A list of the top banks in Malta |url=https://wise.com/gb/blog/banks-in-malta |access-date=2026-07-28 |website=Wise |language=en-GB}}</ref> [[ڊجيٽل بئنڪنگ|ڊجيٽل بئنڪن]] جهڙوڪ [[ريوولٽ]] جي مقبوليت ۾ پڻ واڌ ٿي آهي.<ref name="mtdigital">{{Cite news |last=Pace |first=Yannick |date=1 August 2019 |title=Revolut rampage: 100,000 Maltese are now using the digital bank |work=Malta Today |url=https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |url-status=live |access-date=22 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802185132/https://www.maltatoday.com.mt/business/business_news/96651/revolut_rampage_100000_maltese_are_now_using_the_digital_bank_ |archive-date=2 August 2019}}</ref> [[File:2 Scudi of Malta - Angelo 1969.png|thumb|[[مالٽا جو اسڪوڊو|مالٽا جي اسڪوڊو]] سڪي جو اڳيون ۽ پويون پاسو]] مالٽا جي حڪومت 4 مئي 2005ع تي [[يورپي مٽاسٽا جي شرح جو نظام|اي آر ايم II]] ۾ شامل ٿي ۽ 1 جنوري 2008ع تي يورو کي ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي طور اختيار ڪيو.<ref>{{Cite news |date=10 July 2007 |title=Cyprus and Malta to adopt euros |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |url-status=live |access-date=12 October 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070919073627/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/6288084.stm |archive-date=19 September 2007}}</ref> [[مالٽا جا يورو سڪا|مالٽا جي يورو سڪن]] مان 2 ۽ 1 يورو جي سڪن تي [[مالٽا جو صليب]]، 50، 20 ۽ 10 سينٽ جي سڪن تي [[مالٽا جو قومي نشان]]، جڏهن ته 5، 2 ۽ 1 سينٽ جي سڪن تي [[منائدرا]] جا مندر ڏيکاريل آهن.<ref>{{Cite web |date=12 June 2006 |title=Maltese Cross on the Euro coins |url=http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410170038/http://www.dailymalta.com/wt/2006/06/maltese-cross-on-euro-coins.shtml |archive-date=10 April 2008 |access-date=12 October 2007 |url-status=usurped |website=Malta Media}}</ref> مالٽا گڏ ڪرڻ جي مقصد لاءِ خاص سڪا پڻ جاري ڪيا آهن، جيڪي 2010ع کان قانوني ادائگيءَ جو ذريعو نه رهيا. انهن سڪن مالٽا ۾ يادگاري سڪا جاري ڪرڻ جي قومي روايت کي جاري رکيو.<ref>{{Cite web |date=2022-02-24 |title=The rarest 2 Euro Coins from Malta - CoinsWeekly % |url=https://new.coinsweekly.com/nations/the-rarest-2-euro-coins-from-malta/ |access-date=2026-07-28 |website=CoinsWeekly |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Numismatic Issues - Central Bank of Malta |url=https://www.centralbankmalta.org/numismatic-issues |access-date=2026-07-28 |website=www.centralbankmalta.org}}</ref> 1825ع کان 2008ع ۾ يورو متعارف ٿيڻ تائين مالٽا جي ڪرنسي [[مالٽا جي ليرا]] هئي، جنهن کي پائونڊ پڻ سڏيو ويندو هو. ان کان اڳ ملڪ ۾ اڪثر مختلف پرڏيهي ڪرنسين جو گڏيل استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite web |date=2014-06-19 |title=Maltese Currency Conversion |url=https://vassallohistory.wordpress.com/maltese-currency-conversion/ |access-date=2026-07-28 |website=Vassallo History |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Malta |first=Times of |date=2008-01-01 |title=Brief history of Malta's money |url=https://timesofmalta.com/article/brief-history-of-maltas-money.190474 |access-date=2026-08-31 |website=Times of Malta |language=en-gb}}</ref> ===سياحت=== {{main|مالٽا ۾ سياحت}} [[File:Mellieha Bay beach Malta 1.jpg|thumb|[[ميليها بي]] جو سامونڊي ڪنارو]] مالٽا هڪ مشهور سياحتي منزل آهي، جتي ساليانو لڳ ڀڳ 1.6 ملين سياح اچن ٿا،<ref>{{Cite web |title=UNWTO Tourism Highlights, 2015 Edition |url=http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315072518/http://mkt.unwto.org/en/publication/unwto-tourism-highlights-2014-edition |archive-date=15 March 2015 |access-date=4 March 2015 |website=unwto.org}}</ref> يعني ملڪ جي رهواسين کان لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌيڪ سياح اچن ٿا. 2017ع ۾ سياحن جو انگ 2.3 ملين کان وڌيڪ هو.<ref name=":3">{{Cite book |last=Sean Sheehan, Yong Jui Lin, Debbie Nevins |title=Cultures of the World: Malta |publisher=Cavendish Square |year=2020 |isbn=9781502647498 |edition=3rd |pages=49}}</ref> سياحن جو وڏو حصو برطانيا، اٽلي، آسٽريليا ۽ آمريڪا مان ايندو هو.<ref name=":3" /> تازن سالن ۾ مالٽا پاڻ کي [[طبي سياحت]] جي منزل طور پڻ متعارف ڪرايو آهي،<ref>{{Cite web |title=M for Malta and medical tourism |url=http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216064632/http://www.independent.com.mt/news.asp?newsitemid=61027 |archive-date=16 December 2009 |access-date=7 January 2008}}</ref> ۽ ڪيترائي [[صحت سياحت فراهم ڪندڙ]] هن صنعت کي ترقي ڏئي رهيا آهن. تنهن هوندي به، مالٽا جي ڪنهن به اسپتال اڃا تائين آزاد [[بين الاقوامي صحت سار سنڀال جي تصديق]] حاصل نه ڪئي آهي. مالٽا برطانوي طبي سياحن ۾ پڻ مقبول آهي.<ref>{{Cite web |date=2 May 2008 |title=Malta popular with UK medical tourists |url=http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists |archive-url=https://web.archive.org/web/20091216023654/http://www.treatmentabroad.net/medical-tourism/news/november-2007/malta-popular-with-uk-medical-tourists/ |archive-date=16 December 2009 |access-date=31 March 2009 |website=Treatmentabroad.net}}</ref> مالٽا ۾ سياحت ملڪ جي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ 11.6 سيڪڙو حصو وجهي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Malta Contribution of travel and tourism to GDP (% of GDP), 1995-2019 – knoema.com |url=https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |access-date=3 August 2021 |website=Knoema |language=en-US |archive-date=25 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220625082341/https://knoema.com//atlas/Malta/topics/Tourism/Travel-and-Tourism-Total-Contribution-to-GDP/Contribution-of-travel-and-tourism-to-GDP-percent-of-GDP |url-status=live}}</ref> ملڪ جا مختلف قسم جا قدرتي منظر ۽ ماڳ فلم سازن لاءِ پڻ هڪ اهم ڪشش بڻجي چڪا آهن.<ref>{{Cite web |title=Malta - A unique destination dubbed the Mediterranean Hollywood |url=https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |access-date=2025-07-27 |website=Onsite Malta |language=en-US |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730042724/https://onsitemalta.com/malta-as-a-filming-destination/ |url-status=live }}</ref> ٻيٽ تي فلمايل فلمن ۾ ٻنهي ''گليڊيئيٽر'' فلمن، [[گليڊيئيٽر (2000ع فلم)|''گليڊيئيٽر'']] ۽ ''[[گليڊيئيٽر II]]''،<ref>{{Cite web |date=2024-11-24 |title=Gladiator 2 Filming Locations: Where the Sequel Was Shot & Filmed? |url=https://www.yahoo.com/entertainment/gladiator-2-filming-locations-where-012259533.html |access-date=2025-07-27 |website=Yahoo Entertainment |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=MaltaDaily |date=2024-11-02 |title="Malta is a Character": Denzel Washington & Stars Praise Malta |url=https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |access-date=2025-07-27 |website=Malta Daily |language=en-GB |archive-date=30 July 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250730043719/https://maltadaily.mt/malta-is-a-character-denzel-washington-stars-praise-malta/ |url-status=live }}</ref> ۽ 1970ع واري ڏهاڪي جي برطانوي جاسوسي ڊرامي ''[[دي سينڊ بيگرز]]'' جون ڪيتريون ئي قسطون شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=BFI Screenonline: Sandbaggers, The (1978-80) |url=http://www.screenonline.org.uk/tv/id/1009079/index.html |access-date=2026-06-23 |website=www.screenonline.org.uk}}</ref> ===سائنس ۽ ٽيڪنالاجي=== مالٽا [[يورپي خلائي ايجنسي]] سان ايجنسي جي منصوبن ۾ وڌيڪ وسيع سهڪار لاءِ تعاون جو هڪ معاهدو ڪيو آهي.<ref name="Malta signs Cooperation Agreement with ESA">{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |title=Malta signs Cooperation Agreement with ESA |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226030046/http://www.esa.int/esaCP/SEMH012YRYG_index_0.html |archive-date=26 February 2012 |website=Esa.int |access-date=7 June 2012}}</ref> مالٽا ڪائونسل فار سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي ملڪ ۾ تعليمي ۽ سماجي سطح تي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي ترقيءَ جي ذميوار شهري اداري طور ڪم ڪري ٿي. مالٽا ۾ سائنس جا گهڻا شاگرد [[مالٽا يونيورسٽي]] مان گريجوئيشن ڪن ٿا ۽ انهن جي نمائندگي سائنس اسٽوڊنٽس سوسائٽي، يونيورسٽي انجنيئرنگ اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن ۽ مالٽا يونيورسٽي آءِ سي ٽي اسٽوڊنٽس ايسوسيئيشن جهڙيون تنظيمون ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=SCubed – Science Student Society |url=http://www.scubed.org.mt/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702053422/http://www.scubed.org.mt/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=ICTSA |url=http://www.ictsamalta.org/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150702151353/http://www.ictsamalta.org/ |archive-date=2 July 2015 |access-date=1 July 2015 |website=ictsamalta.org}}</ref> 2025ع جي [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ مالٽا 27هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |access-date=2025-10-16 |website=WIPO |archive-date=8 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808150208/https://www.wipo.int/gii-ranking/en/malta |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[دانشورانه ملڪيت جي عالمي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17 |archive-date=12 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251012035001/https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |url-status=live }}</ref> ===آمدورفت=== {{Main|مالٽا ۾ آمدورفت}} {{See also|مالٽا ۾ بسون}} برطانوي نوآبادياتي راڄ جي اثر سبب مالٽا ۾ ٽريفڪ [[کاٻي يا ساڄي پاسي گاڏي هلائڻ|روڊ جي کاٻي پاسي]] هلي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Road Rules {{!}} Malta {{!}} Avis Car Hire |url=https://www.avis.co.uk/drive-avis/driving-guides/road-rules/malta |access-date=2026-08-08 |website=www.avis.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-24 |title=Driving in Malta: What You Need to Know about Road Rules and Safety |url=https://www.abbycar.com/blog/malta/driving-in-malta-what-you-need-to-know-about-road-rules-and-safety |access-date=2026-09-04 |website=AbbyCar |language=en}}</ref> مالٽا ۾ موٽر گاڏين جو استعمال تمام گهڻو آهي. قومي شماريات آفيس موجب 2023ع ۾ هر 1,000 رهواسين پٺيان لائسنس يافته موٽر گاڏين جو انگ 778 هو.<ref name="Motor Vehicles">{{cite web |date=14 May 2025 |title=Motor Vehicles |url=https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |access-date=19 April 2026 |website=NSO Malta |publisher=National Statistics Office (Malta) |archive-date=11 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251011155309/https://nso.gov.mt/transport-hub-road-transport-motor-vehicles/ |url-status=live }}</ref> 2026ع جي شروعات ۾ وڪرو ٿيندڙ ڪارن مان 38 سيڪڙو بجليءَ تي هلندڙ هيون، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ گهٽ اخراج واري آمدورفت لاءِ مالي رعايتون ڏئي ٿو.<ref>{{Cite web |title=EV Sales In Europe H1 2026: Complete Country Overview |url=https://eleport.com/ev-sales-in-europe-h1-2026/ |access-date=2026-09-05 |language=en}}</ref> مالٽا ۾ {{convert|3,096|km}} ڊگهو روڊن جو ڄار آهي؛ 2021ع تائين ان مان {{convert|444|km}} ٻين ٻهراڙيءَ جي ڪچن رستن طور درجابند ٿيل هو.<ref>{{cite web |date=20 October 2023 |title=Directive 2010/40/EU Progress Report 2023 Malta |url=https://transport.ec.europa.eu/document/download/e8f4c1ac-877a-4b31-993d-329579d0ac3e_en?filename=2024_mt_its_progress_report_2023.pdf |access-date=19 April 2026 |website=European Commission |publisher=Directorate-General for Mobility and Transport}}</ref> [[File:Malta Buses (cropped).jpg|thumb|مالٽا جون ''[[اوٽوڪار]]'' ۽ ''[[ڪنگ لانگ]]'' بسون]] [[مالٽا بس|بسون]] عام عوامي آمدورفت جو هڪ اهم ذريعو آهن.<ref>{{Cite web |date=2021-10-29 |title=Public transport, taxis and other ways of getting around in Malta |url=https://www.maltauncovered.com/travel-guide/public-transport-getting-around/ |access-date=2026-08-04 |website=MaltaUncovered.com |language=en-gb}}</ref> مالٽا جون پراڻيون روايتي بسون 2011ع تائين مالٽا جي ٻيٽن تي هلنديون رهيون ۽ مشهور سياحتي ڪشش بڻجي ويون.<ref>{{Cite news |last=Simons |first=Jake Wallis |date=1 July 2011 |title=End of the road: no more fares for Malta's vintage buses |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |url-status=live |access-date=23 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180524154249/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/malta/8606494/End-of-the-road-no-more-fares-for-Maltas-vintage-buses.html |archive-date=24 May 2018 |website=Telegraph.co.uk}}</ref> جولاءِ 2011ع ۾ بس سروس ۾ وسيع سڌارا آندا ويا. انتظامي ڍانچي کي ان نظام مان تبديل ڪيو ويو، جنهن ۾ خود روزگار ڊرائيور پنهنجون گاڏيون هلائيندا هئا، ۽ عوامي ٽينڊر ذريعي هڪ ڪمپني کي سڄي سروس هلائڻ جي ذميواري ڏني وئي.<ref>{{Cite web |title=Ministeru għall-Infrastruttura Transport u Komunikazzjoni&nbsp;– Transport Pubbliku |url=https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113172538/https://mitc.gov.mt/page.aspx?pageid=52 |archive-date=13 January 2012 |access-date=15 September 2011 |website=Mitc.gov.mt}}</ref> اهو عوامي ٽينڊر [[اريوا مالٽا]] حاصل ڪيو، جنهن [[ڪنگ لانگ]] جون خاص طور اريوا مالٽا جي سروس لاءِ تيار ڪيل نيون بسون متعارف ڪرايون. ان جي ٻيڙي ۾ [[اريوا لنڊن]] کان آندل [[گڏيل بس|گڏيل بسون]] پڻ شامل هيون. ڪمپني ويلٽا جي اندروني رستي لاءِ ٻه ننڍيون بسون ۽ 61 نو ميٽر ڊگهيون بسون پڻ هلائيندي هئي، جيڪي گهڻي مسافرن وارن رستن تي رش گهٽائڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون. مجموعي طور اريوا مالٽا 264 بسون هلائيندي هئي. مالي مشڪلاتن سبب 1 جنوري 2014ع تي اريوا مالٽا پنهنجون ڪارروايون بند ڪري ڇڏيون ۽ ان کي قومي تحويل ۾ وٺي ''مالٽا پبلڪ ٽرانسپورٽ'' بڻايو ويو.<ref>{{Cite news |date=22 December 2013 |title=Arriva Future Decided |work=di-ve.com news |url=http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627050948/http://www.di-ve.com/news/arriva-future-decided |archive-date=27 June 2016}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sansone |first=Kurt |date=23 December 2013 |title=New Year in, Arriva out |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |url-status=live |access-date=25 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323134727/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20131223/local/New-Year-in-Arriva-out.500112 |archive-date=23 March 2016}}</ref> آڪٽوبر 2014ع ۾ حڪومت آٽوبوسيس اربانوس دي ليون، جيڪا [[السا (بس ڪمپني)|السا]] جي ماتحت ڪمپني آهي، کي ملڪ لاءِ ترجيحي بس آپريٽر چونڊيو.<ref>{{Cite news |last=Dalli |first=Kim |date=1 October 2014 |title=New bus operator to start in January |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |url-status=live |access-date=4 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006092710/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20141001/local/New-bus-operator-to-start-in-January.537947 |archive-date=6 October 2014}}</ref> آڪٽوبر 2022ع کان مالٽا جي رهواسين لاءِ بس نظام مفت آهي.<ref>{{Cite news|url=https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|title=Budget 2022: Free bus service for all by October 1 next year|newspaper=[[ٽائمز آف مالٽا]]|access-date=25 June 2022|archive-date=16 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616142249/https://timesofmalta.com/articles/view/budget-2022-free-bus-service-for-all-by-next-year.907165|url-status=live}}</ref> 2021ع تائين هڪ زير زمين [[مالٽا ميٽرو]] جي رٿابندي ڪئي پئي وئي، جنهن جي اندازي مطابق مجموعي لاڳت 6.2 ارب يورو آهي.<ref>{{cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|title=Government unveils 25-station, €6.2 billion underground Metro proposal|website=Times of Malta|date=October 2021|access-date=2 October 2022|archive-date=1 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221001234913/https://timesofmalta.com/articles/view/watch-live-government-announces-metro-study-results.905092|url-status=live}}</ref> [[File:047.Freeport.jpg|thumb|[[مالٽا فري پورٽ]]، يورپ جي وڏن بندرگاهن مان هڪ|left]] [[مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏو]] ({{lang|mt|Ajruport Internazzjonali ta' Malta}}) مالٽا جي ٻيٽن کي خدمتون مهيا ڪندڙ واحد هوائي اڏو آهي. اهو اڳوڻي [[آر اي ايف لوڪا]] هوائي اڏي جي زمين تي تعمير ٿيل آهي. گوزو ۾ هڪ هيلي پورٽ پڻ موجود آهي.<ref>{{Cite web |date=2019-06-01 |title=List of Airports in Malta – Countryaah.com |url=https://www.countryaah.com/malta-airports/ |access-date=2026-08-04 |language=en-US}}</ref> [[File:9H-AEP A320 Air Malta (14806272801).jpg|thumb|left|ايئر مالٽا جو [[ايئربس اي 320]]]] 1 اپريل 1974ع<ref>{{cite web | title=Civil aviation in Malta: Air Malta – the end of an era - the Malta Independent | url=https://www.independent.com.mt/articles/2024-04-21/newspaper-lifestyleculture/Civil-aviation-in-Malta-Air-Malta-The-end-of-an-era-6736260319 }}</ref> کان 30 مارچ 2024ع تائين،<ref name=":6">The Air Malta Story ''[[ايئر لائنر ورلڊ]]'' July 2024 page 66-71</ref> [[ايئر مالٽا]] ملڪ جي قومي هوائي ڪمپني هئي، جنهن جو مرڪز مالٽا بين الاقوامي هوائي اڏي تي هو ۽ اها يورپ، وچ اوڀر ۽ اتر آفريڪا جي 35 منزلن لاءِ اڏامون هلائيندي هئي.<ref>{{Cite web |last=Stocks |first=Ainslie |date=2025-02-26 |title=26 Facts About Air Malta |url=https://facts.net/airlines/26-facts-about-air-malta/ |access-date=2026-08-04 |website=Facts.net |language=en-US}}</ref> 31 مارچ 2024ع تي [[ڪي ايم مالٽا ايئر لائنز]] مالٽا جي قومي هوائي ڪمپني طور ان جي جاءِ ورتي.<ref name=":6" /> ===مواصلات=== 2009ع جي پڄاڻيءَ تائين مالٽا ۾ موبائل فون جي پهچ جي شرح 100 سيڪڙو کان وڌي 102.1 سيڪڙو تائين پهچي وئي هئي.<ref>{{cite report |title=MCA Annual Report and Financial Statements 2009 |year=2009 |publisher=Malta Communications Authority |page=28}}</ref> مالٽا جي موبائل شعبي ۾ جي ايس ايم، يو ايم ٽي ايس (3جي) ۽ ايل ٽي اي (4جي) ٽيڪنالاجيون استعمال ٿينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |title=Electronic communications regulations |publisher=Malta Communications Authority | url=https://legislation.mt/eli/cap/399/eng | website=legislataion.mt}}</ref> 2012ع جي شروعات ۾ حڪومت گهرن تائين فائبر پهچائڻ لاءِ قومي فائبر آپٽڪ نيٽ ورڪ قائم ڪرڻ جو سڏ ڏنو.<ref>{{Cite web |date=6 November 2012 |title=Investment in fibre networks stimulates national FttH ambitions in Malta – BuddeBlog |url=http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201213926/http://www.buddeblog.com.au/frompaulsdesk/investment-in-fibre-networks-stimulates-national-ftth-ambitions-in-malta/ |archive-date=1 February 2014 |access-date=26 March 2013 |website=Buddeblog.com.au}}</ref> ===توانائي=== {{main|مالٽا ۾ توانائي}} مالٽا بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ 1995ع تائين بنيادي طور [[ڪوئلي]] تي ڀاڙيندو هو. 1992ع ۾ [[مارساڪسلوڪ]] جي ڊيليمارا اپٻيٽ تي هڪ نئون بجلي گهر تعمير ڪيو ويو. [[ڊيليمارا بجلي گهر]] اصل ۾ 2015ع تائين بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[تيل]] استعمال ڪندو هو، جنهن کي 2017ع ۾ [[مائع قدرتي گئس]] تي منتقل ڪيو ويو. بجلي گهر ۾ گئس آئل سان هلندڙ ٻه پلانٽ پڻ شامل آهن، جيڪي هنگامي حالتن يا توانائيءَ جي ٻين ذريعن جي کوٽ دوران متبادل بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2015ع کان [[مالٽا–سسلي بجلي ڳانڍاپو]] مالٽا کي [[براعظمي يورپ جو هم وقت بجلي ڄار|يورپي بجلي ڄار]] سان ڳنڍي ٿو ۽ ملڪ کي پنهنجي بجليءَ جو اهم حصو درآمد ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿو.<ref>{{cite web |title=Electricity Supply 2024 |date=8 October 2025 |publisher=National Statistics Office (Malta) |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2025-12-26 }}</ref> 2024ع ۾ مالٽا 3106 [[گيگاواٽ ڪلاڪ]] بجلي استعمال ڪئي، جنهن مان 970 گيگاواٽ ڪلاڪ ان ڳانڍاپي ذريعي درآمد ڪئي وئي.<ref name=":5">{{Cite web |date=2025-10-08 |title=Electricity Supply: 2024 |url=https://nso.gov.mt/energy/electricity-supply-2024/ |access-date=2026-01-12 |website=Malta National Statistics Office |language=en-GB}}</ref> 2023ع ۾ مالٽا جي بجليءَ جو 11 سيڪڙو ملڪي [[قابل تجديد توانائي|قابل تجديد ذريعن]] مان پيدا ٿيو، جنهن جو لڳ ڀڳ سمورو حصو [[شمسي توانائي]] مان هو.<ref name=":5" /> 2030ع تائين قابل تجديد توانائيءَ جو حصو 25 سيڪڙو تائين وڌائڻ لاءِ [[سامونڊي هوائي توانائي|سامونڊي هوائي بجلي گهر]] قائم ڪرڻ ۽ بيٽرين ۾ توانائي ذخيرو ڪرڻ جي گنجائش وڌائڻ جون ڪوششون جاري آهن.<ref>{{cite web |title=National Policy for the Deployment of Offshore Renewable Energy Launched at the National Energy Conference |url=https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |website=The Energy & Water Agency |publisher=Government of Malta |access-date=7 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250307150228/https://energywateragency.gov.mt/national-policy-for-the-deployment-of-offshore-renewable-energy-launched-at-the-national-energy-conference/ |archive-date=7 March 2025 |date=24 October 2024 |url-status=live}}</ref> نامياتي ڪچري مان پيدا ٿيندڙ بايوگئس تي هلندڙ [[ڪچري مان توانائي پيدا ڪندڙ پلانٽ]] پڻ رٿيل آهي، جيڪو خالص [[ڪاربان غير جانبدار]] توانائيءَ جي ذريعي طور بجلي ڄار ۾ وڌيڪ حصو وجهندو.<ref>{{Cite web|url=https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|title=Welcome to EcoHive &#124; ECOHIVE|website=www.ecohive.com.mt|accessdate=21 November 2025|archive-date=11 November 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111205949/https://www.ecohive.com.mt/#sectionEnergy|url-status=live}}</ref> ==آدمشماري== {{bar box |title=پاڻ سڃاڻايل نسلي اصل ــ 2021ع جي آدمشماري<ref>{{Cite web |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |date=16 February 2023 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt |archive-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live }}</ref> |titlebar=#ddd |left1='''نسلي اصل''' |float=right |bars= {{bar percent|[[قفقازي نسل|قفقازي]]|purple|89.1}} {{bar percent|[[ايشيائي ماڻهو|ايشيائي]]|grey|5.2}} {{bar percent|[[عرب]]|maroon|1.7}} {{bar percent|[[آفريڪا جي آدمشماري|آفريقي]]|blue|1.5}} {{bar percent|[[هسپانوي]] يا لاطيني آمريڪي|Gold|1.3}} {{bar percent|هڪ کان وڌيڪ نسلي اصل|black|1.2}} |caption= }} {{Main|مالٽا جي آدمشماري}} 2025ع جي آدمشماري موجب، ٻيٽن جي آباديءَ جي اڪثريت [[مالٽائي ماڻهو|مالٽا ۾ ڄاول مقامي ماڻهن]] تي ٻڌل آهي، جن جو انگ 588,254 جي ڪل آباديءَ مان 574,348 هو.<ref>{{Cite web |last=Debono |first=Rosemarie |date=2026-07-09 |title=World Population Day: 11 July 2026 |url=https://nso.gov.mt/world-population-day-11-july-2026/ |access-date=2026-07-17 |website=NSO Malta |language=en-US}}</ref> مجموعي طور 89.1 سيڪڙو آبادي قفقازي، 5.2 سيڪڙو ايشيائي، 1.7 سيڪڙو عرب، 1.5 سيڪڙو آفريقي، 1.3 سيڪڙو هسپانوي ۽ 1.2 سيڪڙو ٻن يا وڌيڪ نسلي اصلن سان پنهنجي سڃاڻپ ڪرائي ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 February 2023 |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, migration and other social characteristics (Volume 1) |url=https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240204200023/https://nso.gov.mt/mt/themes_publications/census-of-population-and-housing-2021-final-report-population-migration-and-other-social-characteristics/ |archive-date=4 February 2024 |access-date=5 February 2024 |website=nso.gov.mt}}</ref> 2000ع کان آباديءَ جي عمر جي جوڙجڪ ۾ وڏي عمر وارن ماڻهن ڏانهن لاڙو جاري رهيو. مالٽا جي آباديءَ جي وچين عمر 2005ع ۾ 38.5 سالن مان وڌي 2011ع ۾ 40.5 سال ٿي وئي. ان جو سبب 55 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ واڌ ۽ 25 سالن کان گهٽ عمر وارن ماڻهن جي انگ ۾ گهٽتائي هئي. گوزو ۽ ڪومينو ۾ وچين عمر 41.6 سال هئي، جيڪا مالٽا جي مکيه ٻيٽ کان وڌيڪ هئي. 2011ع ۾ 65 سالن ۽ ان کان وڌيڪ عمر وارا ماڻهو ڪل آباديءَ جو 16.3 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ اهو تناسب 13.7 سيڪڙو هو. ان جي ابتڙ، 14 سالن ۽ ان کان گهٽ عمر وارا ماڻهو 2011ع ۾ آباديءَ جو 14.8 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 2005ع ۾ سندن حصو 17.2 سيڪڙو هو.<ref>"Census 2011 Preliminary Report" (PDF). Archived from the original (PDF) on 11 January 2014.</ref> [[File:Malta, 2010 - panoramio - Bengt Nyman (23).jpg|thumb|left|[[ويلٽا]]، مالٽا جي گاديءَ جو هنڌ]] 2004ع ۾ مالٽا جي رهواسي آباديءَ جو اندازو ڪل رهواسي آباديءَ جو 97.0 سيڪڙو لڳايو ويو هو.<ref name="Demo2004">{{Cite book |last=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |title=Demographic Review 2004 |publisher=National Statistics Office |year=2005 |isbn=978-99909-73-32-7 |page=59 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060907101948/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1542 |archive-date=7 September 2006 }}</ref> 1842ع کان وٺي ٿيل سڀني آدمشمارين ۾ مردن جي ڀيٽ ۾ عورتن جو انگ ٿورو وڌيڪ رهيو آهي. آباديءَ جي واڌ جي رفتار گهٽجي وئي؛ 1985ع ۽ 1995ع جي آدمشمارين جي وچ ۾ واڌ 9.5 سيڪڙو هئي، جيڪا 1995ع ۽ 2005ع جي وچ ۾ 6.9 سيڪڙو، يعني ساليانو سراسري لڳ ڀڳ 0.7 سيڪڙو، رهي. ڄمڻ جو انگ 3,860 هو، جيڪو 1995ع جي آدمشماريءَ جي ڀيٽ ۾ 21.8 سيڪڙو گهٽ هو، جڏهن ته فوتگين جو انگ 3,025 رهيو. اهڙيءَ طرح آباديءَ ۾ قدرتي واڌ 835 ماڻهن جي رهي، جڏهن ته 2004ع ۾ اها واڌ 888 هئي، جن مان هڪ سئو کان وڌيڪ پرڏيهي رهواسي هئا.<ref name="NSO 20060711">{{Cite press release |title=World Population Day&nbsp;– 2006: Special Observances |date=10 July 2006 |publisher=National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |access-date=12 July 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927190022/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1719 |archive-date=27 September 2007 }}</ref> 2021ع ۾ مالٽا جي ٻيٽن جي آبادي 519,562 هئي.<ref name="NSO">{{Cite web |title=Population and migration: 2012-2022 (including intercensal revisions) |url=https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |date=July 2022 |access-date=8 July 2024 |website=nso.gov.mt |last1=Migliore |first1=Sharon |archive-date=14 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714135358/https://nso.gov.mt/intercensal-population-revisions-2012-2021/ |url-status=dead }}</ref> 2016ع تائين [[ڪل زرخيزي جي شرح]] جو اندازو في عورت 1.45 ٻار هو، جيڪو آباديءَ جي متبادل سطح 2.1 کان گهٽ آهي.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=The World Factbook – Central Intelligence Agency |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |access-date=16 May 2007 |website=The World Factbook |archive-date=2 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |url-status=dead}}</ref> 2012ع ۾ 25.8 سيڪڙو ٻار غير شادي شده عورتن مان ڄاوا هئا.<ref>{{Cite web |title=Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006114113/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&plugin=1&language=en&pcode=tps00018 |archive-date=6 October 2014 |website=Europa (web portal)}}</ref> 2018ع ۾ [[متوقع عمر]] جو اندازو 83 سال هو.<ref>{{Cite web |title=Key Figures For Malta 2019 – Visuals & Word |url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf |access-date=31 January 2020 |publisher=National Statistics Office – Malta |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322014632/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/Key%20Figures%20for%20Malta%20-%202019%20Edition/Malta%20In%20Figures%20-%202019.pdf }}</ref> {{Clear}} ===ٻوليون=== {{Main|مالٽا جون ٻوليون}} {{See also|#تعليم}} [[File:Il-Kantilena.png|thumb|[[پيٽرو ڪاشارو]] جو لکيل ''[[ال-ڪانتيلينا]]''، [[مالٽائي ٻولي]]ءَ جو سڀ کان پراڻو لکيل متن]] [[مالٽائي ٻولي]] ({{langx|mt|Malti|links=no}}) مالٽا جي ٻن آئيني سرڪاري ٻولين مان هڪ ۽ ملڪ جي قومي ٻولي آهي. ٻي سرڪاري ٻولي انگريزي آهي، تنهنڪري قانون مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي ٻولين ۾ نافذ ڪيا وڃن ٿا. تنهن هوندي به، آئين جي آرٽيڪل 74 موجب، جيڪڏهن ڪنهن قانون جي مالٽائي ۽ انگريزي متن ۾ اختلاف هجي ته مالٽائي متن کي فوقيت حاصل هوندي.<ref name="constitution" /> انگريزي ڳالهائيندڙن مان ڪيترائي [[مالٽائي انگريزي]] نالي مقامي لهجو استعمال ڪن ٿا.<ref>{{Citation |last1=Bonnici |first1=Lisa |title=Maltese English |date=2020 |work=The Electronic World Atlas of Varieties of English |url=https://ewave-atlas.org/languages/12 |access-date=2026-08-31 |last2=Hilbert |first2=Michaela |last3=Krug |first3=Manfred}}</ref> مالٽا ۾ [[مالٽائي اشارن جي ٻولي]] پڻ استعمال ٿئي ٿي.<ref name="paggio">{{Cite book |last1=Paggio |first1=Patrizia |url=http://langsci-press.org/catalog/book/182 |title=The languages of Malta |last2=Gatt |first2=Albert |date=2018 |publisher=Language Science Press |isbn=978-3-96110-070-5 |veditors=Paggio P, Gatt A |format=pdf |doi=10.5281/zenodo.1181783 |access-date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181115195121/http://langsci-press.org/catalog/book/182 |archive-date=15 November 2018 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> مالٽائي هڪ [[سامي ٻولي]] آهي، جيڪا هاڻي ناپيد ٿيل سسليائي-عربي ([[سسليائي عربي]]) لهجي مان نڪتل آهي. اهو لهجو [[ڏکڻ اٽلي]] ۾ [[سسلي جي امارت]] جي دور ۾ ترقي ڪئي هئي.<ref name="MED">Joseph M. Brincat [http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm Maltese&nbsp;– an unusual formula] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm |date=8 December 2015 }}, MED Magazine (February 2005)</ref> [[مالٽائي الفابيٽ]] [[لاطيني الفابيٽ]] تي ٻڌل 30 اکرن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |last1=Vowels |first1=Learn Maltese |last2=Consonants |last3=Letters |first3=Unique |date=2025-11-25 |title=Easy Any Language Typing - Type in Any Language and Download Any Language Typing Tool on your PC, MAC, iPhone, Andriod for FREE. |url=http://www.everyalphabet.com/maltese |access-date=2026-08-06 |website=www.everyalphabet.com |language=en}}</ref> 2022ع ۾ مالٽا جي قومي شماريات آفيس موجب، ملڪ جي 90 سيڪڙو آباديءَ کي گهٽ ۾ گهٽ مالٽائي ٻوليءَ جي بنيادي ڄاڻ هئي، جڏهن ته 96 سيڪڙو کي انگريزي، 62 سيڪڙو کي اطالوي ۽ 20 سيڪڙو کي فرانسيسي ٻوليءَ جي ڄاڻ هئي.<ref name="skills2022">{{Cite web|title=Malta Skills Survey 2022 - Preliminary Report|url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|date=15 June 2023|access-date=20 June 2023|website=nso.gov.mt|publisher=Malta National Statistics Office|page=40|archive-date=17 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230617051708/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Skills-Preliminary.pdf|url-status=live}}</ref> [[ٻي ٻولي|ٻين ٻولين]] جي اهڙي وسيع ڄاڻ مالٽا کي [[يورپي يونين]] جي گهڻ لساني ملڪن مان هڪ بڻائي ٿي. هڪ مطالعي، جنهن ۾ ماڻهن کان سندن ”ترجيحي“ ٻولي بابت راءِ ورتي وئي، موجب 86 سيڪڙو ماڻهن مالٽائي، 12 سيڪڙو انگريزي ۽ 2 سيڪڙو اطالوي کي ترجيح ڏني.<ref name=LinguisticView/> اٽليءَ مان نشر ٿيندڙ اطالوي ٽيليويزن چينل، جهڙوڪ [[ميڊيا سيٽ]] ۽ [[رائي]]، مالٽا تائين پهچن ٿا ۽ اتي مقبول آهن.<ref name="LinguisticView">Ignasi Badia i Capdevila (2004) [https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm A view of the linguistic situation in Malta]. NovesSl. Retrieved 24 February 2008</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm Country profile: Malta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120607062334/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1045691.stm |date=7 June 2012 }}. BBC News</ref><ref>{{Cite web |date=September 2005 |title=Europeans and languages |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf |archive-date=28 January 2007 |access-date=29 January 2007 |publisher=European Commission |page=4}}</ref> ===مذهب=== {{main|مالٽا ۾ مذهب}} {{Pie chart | thumb = right | caption = مالٽا ۾ مذهب (2021ع جي آدمشماري)<ref name="2021 census-2">{{Cite web|url=https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf|title=Census of Population and Housing 2021 Final report: Religious Affiliation, pages 159-168|website=nso.gov.mt|archive-date=19 February 2023|access-date=22 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230219094017/https://nso.gov.mt/en/nso/Media/Salient-Points-of-Publications/Documents/2023/Census%20of%20Population%202021%20volume1-final.pdf}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |title=Census 2021: Maltese citizens overwhelmingly identify as Roman Catholics |website=maltatoday.com.mt |access-date=22 February 2023 |archive-date=22 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230222221916/https://www.maltatoday.com.mt/news/national/121338/census_2021_maltese_citizens_overwhelmingly_identify_as_roman_catholics#.Y_aUpXbP02w |url-status=live}}</ref> | label1 = [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] | value1 = 82.6 | color1 = Purple | label2 = آرٿوڊوڪس عيسائيت | value2 = 3.6 | color2 = Orchid | label3 = [[چرچ آف انگلينڊ]] | value3 = 1.3 | color3 = Plum | label4 = ٻيا [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] | value4 = 1 | color4 = MediumOrchid | label5 = [[اسلام]] | value5 = 3.9 | color5 = Green | label6 = [[هندو ڌرم]] | value6 = 1.4 | color6 = Orange | label7 = [[ٻڌ ڌرم]] | value7 = 0.5 | color7 = Yellow | label8 = [[يهوديت]] | value8 = 0.3 | color8 = Blue | label9 = ٻيا مذهبي گروهه | value9 = 0.04 | color9 = Black | label10 = بي مذهب | value10 = 5.1 | color10 = White }} مالٽا ۾ سڀ کان وڏو مذهب [[ڪيٿولڪ ڪليسا|ڪيٿولڪ عيسائيت]] آهي. [[مالٽا جو آئين|مالٽا جي آئين]] جو ٻيو آرٽيڪل ڪيٿولڪ عيسائيت کي [[رياستي مذهب]] قرار ڏئي ٿو ۽ ان جو اثر [[مالٽا جي ثقافت|مالٽائي ثقافت]] جي مختلف پهلوئن ۾ پڻ نظر اچي ٿو، جيتوڻيڪ مذهبي آزاديءَ جي تحفظ لاءِ آئيني ضمانتون موجود آهن.<ref name="constitution" /> مالٽا کي [[رسولي مرڪز]] پڻ سمجهيو وڃي ٿو؛ [[رسولن جا ڪم]] ([[رسولن جا ڪم 28|باب 28]]) ۾ بيان ٿيل آهي ته [[پولس رسول|سينٽ پولس]] جو جهاز ”ميليتي“ نالي ٻيٽ وٽ تباهه ٿيو، جنهن کي ڪيترائي بائبل جا عالم مالٽا سان سڃاڻين ٿا. اهو واقعو لڳ ڀڳ 60ع جو ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="doi.gov.mt">{{Cite web |date=3 March 2008 |title=Department of Information |url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp |archive-date=25 November 2009 |access-date=2 August 2008 |website=Doi.gov.mt}}</ref> روايت موجب [[سينٽ پبليئس]] کي مالٽا جو پهريون بشپ بڻايو ويو هو.<ref>{{Cite web |date=2017-06-08 |title=Bishops of Malta {{!}} Mdina Cathedral Museum Archives |url=https://metropolitanchapter.com/mdina-metropolitan-cathedral/archbishops-seat/bishops-of-malta/ |access-date=2026-08-06 |language=en-US}}</ref> مالٽا ۾ آرٿوڊوڪس عيسائين جي هڪ نمايان اقليت موجود آهي، جن جو انگ 2021ع جي آدمشماري موجب 16,457 هو؛<ref>{{cite report |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |title=Census of Population and Housing 2021: Final Report: Population, Migration and Other Social Characteristics |publisher=National Statistics Office, Malta |location=Valletta |date=2023 |access-date=5 October 2024 |isbn=978-9918-605-14-9 |page=159 |archive-date=26 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230626120134/https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Census-of-Population-2021-volume1-final.pdf |url-status=live }}</ref> ان انگ ۾ [[مشرقي آرٿوڊوڪس ڪليسا|مشرقي آرٿوڊوڪس]] ۽ [[اورينٽل آرٿوڊوڪس ڪليسا|اورينٽل آرٿوڊوڪس]] عيسائي ٻئي شامل ٿي سگهن ٿا. مختلف [[خودمختيار ڪليسا|خودمختيار ڪليسائن]] سان لاڳاپيل ٿورڙا پيرش موجود آهن، عام طور هر ڪليسا جو هڪ پيرش آهي. مالٽا جي مختلف هنڌن، خاص طور ويلٽا ۽ ان جي ڀرپاسي، ۾ [[قسطنطنيه جو عالمي بطريق|يوناني]]، [[روسي آرٿوڊوڪس ڪليسا|روسي]]، [[سربيائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|سربيائي]]، [[رومانوي آرٿوڊوڪس ڪليسا|رومانوي]] ۽ [[بلغاريائي آرٿوڊوڪس ڪليسا|بلغاريائي آرٿوڊوڪس]] پيرش موجود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.exarmalta.com/|title=Ecumenical Patriarchate|accessdate=5 January 2026|archive-date=5 January 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russian Orthodox Parish of St. Paul the Apostle - Churches-Orthodox in San Gwann, Malta {{!}} Yellow Malta |url=https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |access-date=14 August 2024 |website=www.yellow.com.mt |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.yellow.com.mt/russian-orthodox-parish-of-st-paul-the-apostle_churches-orthodox+san-gwann/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Парохија Св. Ап. Павла и Св. Никола на Малти {{!}} Епархија Аустрије, Швајцарске, Италије и Малте |url=https://spcmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |language=en-US |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814145231/https://spcmalta.com/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Romanian Orthodox Church Malta {{!}} orthodox church {{!}} The Church of Saint Rocco, 107, Saint Ursula Street, Valletta, Malta |url=https://www.romanianchurchmalta.com/ |access-date=14 August 2024 |website=Romanian Orthodox |language=en |archive-date=14 August 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814150511/https://www.romanianchurchmalta.com/ |url-status=dead }}</ref> مقامي [[پروٽيسٽنٽ]] ڪليسائن جا گهڻا عبادت ڪندڙ مالٽائي ناهن؛ انهن جي جماعتن ۾ خاص طور موڪلون گذارڻ لاءِ ايندڙ ماڻهو ۽ ملڪ ۾ رهندڙ رٽائرڊ برطانوي شامل آهن. [[برڪيرڪارا]] ۾ [[ستين ڏينهن جي ايڊوينٽسٽ ڪليسا]] پڻ موجود آهي، جڏهن ته [[گوارڊامانجا]] ۾ [[نيو اپاسٽولڪ ڪليسا]] جي جماعت 1983ع ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt">{{cite web |last=Vassallo |first=Harry |date=8 April 2009 |url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |title=A map of faith in Malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html |archive-date=16 October 2015 |work=MaltaToday |access-date=1 May 2017}}</ref> ملڪ ۾ لڳ ڀڳ 600 [[يهودين جا شاهد]] پڻ آهن.<ref>{{Cite book |title=Yearbook of Jehovah's Witnesses |publisher=Watch Tower Society |year=2015 |page=182}}</ref> [[آخري ڏينهن جا مقدس]] پڻ مالٽا ۾ موجود آهن، جن جا [[موستا]] ۾ هڪ جماعت اندر 241 ميمبر آهن.<ref>{{Cite web |title=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership |url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |access-date=1 October 2024 |website=newsroom.churchofjesuschrist.org |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091247/https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta |url-status=live }}</ref> [[File:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|thumb|[[ڪاراواجو]] جي مصوري ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان جو سر قلم ڪرڻ]]''. ڪينواس تي تيل، {{convert|361|x|520|cm|2|abbr=on|lk=out}}. [[سينٽ جان ڪو-ڪيٿيڊرل|ڪو-ڪيٿيڊرل]] جو عبادت خانو.]] مالٽا جي يهودي آبادي وچئين دور ۾ نارمن حڪمرانيءَ هيٺ پنهنجي عروج تي پهتي. 1479ع ۾ مالٽا ۽ [[سسلي]] [[اراگون جي بادشاهت|اراگون]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيا ۽ 1492ع جي [[الهمبرا فرمان]] تحت سڀني يهودين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. اڄ مالٽا ۾ يهودين جون ٻه جماعتون موجود آهن.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> 2021ع جي آدمشماريءَ ۾ مالٽا اندر 17,454 مسلمان رڪارڊ ڪيا ويا، جن مان 1,746 مالٽا جا شهري هئا. [[زين ٻڌ ڌرم]] ۽ [[بهائي مذهب]] سان لڳ ڀڳ 40-40 ماڻهو وابسته هجڻ جي دعويٰ ڪئي وئي آهي.<ref name="archive.maltatoday.com.mt" /> ''[[مالٽا ٽوڊي]]'' پاران ڪرايل هڪ سروي موجب، مالٽا جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان وابسته هئي (95.2 سيڪڙو)، جنهن ۾ ڪيٿولڪ عيسائيت سڀ کان وڏو فرقو هو (93.9 سيڪڙو)؛ جڏهن ته 4.5 سيڪڙو آبادي پاڻ کي يا ته [[ملحد]] يا لاادري قرار ڏنو، جيڪو يورپ جي گهٽ ترين شرحن مان هڪ هو.<ref name="2018 survey">{{Cite web |title=MaltaToday Survey {{!}} Maltese identity still very much rooted in Catholicism |url=http://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190326134607/https://www.maltatoday.com.mt/news/data_and_surveys/85738/maltatoday_survey__maltese_identity_still_very_much_rooted_in_catholicism |archive-date=26 March 2019 |access-date=26 March 2019 |website=MaltaToday.com.mt}}</ref> 2019ع جي [[يورو بيروميٽر]] سروي موجب، 83 سيڪڙو آبادي پاڻ کي ڪيٿولڪ قرار ڏنو.<ref name="2019 Eurobarometer">{{Cite web |title=Special Eurobarometer 493, European Union: European Commission, September 2019, pages 229–230 |url=https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |access-date=3 October 2020 |website=ec.europa.eu |language=en |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311010736/https://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/SPECIAL/surveyKy/2251 |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين [[ملحد|ملحدن]] جو انگ ٻيڻو ٿي ويو. [[بين الاقوامي انسان دوست ۽ اخلاقي اتحاد]] جي سالياني ''فريڊم آف ٿاٽ رپورٽ'' جي 2015ع واري ڇاپي ۾ مالٽا کي ٻين ستن يورپي يونين ملڪن سان گڏ ”سخت امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ رکيو ويو هو. 2016ع ۾ [[توهين مذهب جو قانون|توهين مذهب بابت قانون]] ختم ٿيڻ کان پوءِ مالٽا کي ”منظم امتيازي سلوڪ“ واري زمري ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن ۾ يورپي يونين جا گهڻا ملڪ شامل هئا.<ref>{{Cite web |last=Ganado |first=Philip Leone |date=9 December 2016 |title=Malta still discriminating against the non-religious – report |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311 |archive-date=10 December 2016 |website=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]]}}</ref> ===لڏپلاڻ=== {{main|مالٽا ڏانهن لڏپلاڻ|مالٽا مان لڏپلاڻ}} {| class="toc" cellpadding="0" cellspacing="0" style="width:25%; float:right; text-align:center; clear:all; margin-left:8px; font-size:90%;" |- ! colspan="20" style="background:green; color:white;"|مالٽا ۾ پرڏيهي آبادي |- style="background:#efefef;" !width=15% |سال !width=60% |آبادي !width=25% |ڪل آباديءَ جو سيڪڙو |- |2005 |12,112 |3.0% |- |2011 |20,289 |4.9% |- |2019 |98,918 |21.0% |- |2020 |119,261 |23.17% |- |} تاريخي طور مالٽا لڏپلاڻ ڪري ٻاهر ويندڙ ماڻهن جو ملڪ رهيو آهي، پر 21هين صديءَ جي شروعات کان ملڪ ۾ خالص لڏپلاڻ ۾ نمايان واڌ آئي آهي؛ 2005ع کان 2020ع تائين پرڏيهه ۾ ڄاول آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي وئي. مالٽا ۾ پرڏيهي برادريءَ جو وڏو حصو ڪم ڪندڙ يا رٽائرڊ برطانوي شهرين ۽ سندن ڪٽنبن تي مشتمل آهي، جيڪي خاص طور [[سليما]] ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ رهن ٿا. ٻين ننڍن پرڏيهي گروهن ۾ اطالوي، ليبيا وارا ۽ سرب شامل آهن، جن مان ڪيترائي ڏهاڪن دوران [[مالٽائي ماڻهو|مالٽائي قوم]] ۾ ضم ٿي ويا آهن.<ref>{{Cite web |last=Ltd |first=Allied Newspapers |title=Genetic origin of contemporary Maltese |date=5 August 2007 |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |access-date=29 October 2017 |archive-date=13 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230413212844/https://timesofmalta.com/articles/view/20070805/opinion/genetic-origin-of-contemporary-maltese |url-status=live }}</ref> 20هين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان مالٽا آفريڪا کان يورپ ڏانهن ويندڙ لڏپلاڻ جي رستن تي هڪ عبوري ملڪ بڻجي ويو آهي.<ref>{{Cite news |title=Malta guards Europe's gates against African immigrants |work=[[لاس اينجلس ٽائمز]] |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-oct-09-la-fg-malta-refugees-20101009-story.html |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310075319/http://articles.latimes.com/2010/oct/09/world/la-fg-malta-refugees-20101009 |archive-date=10 March 2012}}</ref> [[يورپي يونين]] ۽ [[شينگن معاهدو|شينگن معاهدي]] جي ميمبر طور مالٽا [[ڊبلن ضابطو|ڊبلن ضابطي]] تحت انهن پناهگيرن جي پناه جي درخواستن تي ڪارروائي ڪرڻ جو پابند آهي، جيڪي پهريون ڀيرو مالٽا ذريعي يورپي يونين جي علائقي ۾ داخل ٿين ٿا.<ref>{{Cite news |title=Maltese Anger Mounts Over Rising Illegal Immigration |publisher=[[ڊيوچي ويلي]] |url=http://www.dw.de/dw/article/0,,3621641,00.html |access-date=30 April 2012}}</ref> تنهن هوندي به، مالٽا ۾ لهندڙ غيرقانوني يا غيرقاعدي لڏپلاڻ ڪندڙن کي [[لڏپلاڻ حراست|لازمي حراست]] واري پاليسي هيٺ رکيو ويندو رهيو آهي ۽ کين [[مالٽا جون هٿياربند فوجون|مالٽا جي هٿياربند فوجن]] پاران منظم ڪيل ڪيترن مرڪزن ۾ رکيو ويندو هو، جن ۾ [[هال فار]] ۽ [[هال صافي]] ڀرسان مرڪز شامل هئا. ڪيترين غيرسرڪاري تنظيمن لازمي حراست واري پاليسيءَ تي تنقيد ڪئي، ۽ جولاءِ 2010ع ۾ [[انساني حقن جي يورپي عدالت]] قرار ڏنو ته مالٽا طرفان لڏپلاڻ ڪندڙن جي حراست من ماني هئي، حراست کي چئلينج ڪرڻ لاءِ مناسب طريقا موجود نه هئا ۽ اها [[انساني حقن بابت يورپي ڪنوينشن]] تحت مالٽا جي ذميوارين جي ڀڃڪڙي هئي.<ref>{{Cite web |date=18 July 2012 |title=Malta: Migrant Detention Violates Rights |url=https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314162400/https://www.hrw.org/news/2012/07/18/malta-migrant-detention-violates-rights |archive-date=14 March 2016 |access-date=29 October 2017}}</ref><ref>{{Cite news |title=Malta faces problems with children of illegal immigrants |work=[[دي ٽائمز (مالٽا)|دي ٽائمز]] |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |url-status=live |access-date=30 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510111154/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080610/local/malta-faces-problems-with-children-of-illegal-immigrants.211803 |archive-date=10 May 2011}}</ref> 8 سيپٽمبر 2020ع تي [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] اتر آفريڪا کان ميڊيٽرينين سمنڊ پار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندڙ لڏپلاڻ ڪندڙن بابت مالٽا جي ”غيرقانوني حڪمت عملين“ تي تنقيد ڪئي. رپورٽ ۾ دعويٰ ڪئي وئي ته حڪومت جي طريقيڪار سبب اهڙيون فوتگيون ٿي سگهيون ٿي، جن کان بچي سگهجي پيو.<ref>{{Cite web |title=Amnesty slams Malta over 'illegal' refugee tactics |url=https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |access-date=8 September 2020 |website=Deutsche Welle |archive-date=8 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200908180011/https://www.dw.com/en/amnesty-slams-malta-over-illegal-refugee-tactics/a-54848334 |url-status=live }}</ref> جنوري 2014ع ۾ مالٽا 650,000 يورو جي مالي حصيداري ۽ اضافي سيڙپڪاري جي عيوض، رهائش ۽ ڏوهن جي پس منظر جي جاچ جي شرطن سان، شهريت ڏيڻ شروع ڪئي.<ref>{{Cite news |last=Clenfield, Jason |date=11 March 2015 |title=Passport King Christian Kalin Helps Nations Sell Citizenship – Bloomberg Business |newspaper=Bloomberg.com |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406182941/https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-03-11/passport-king-christian-kalin-helps-nations-sell-citizenship |archive-date=6 April 2017 |access-date=8 March 2017 |publisher=Bloomberg L.P.}}</ref> هن [[سيڙپڪار لڏپلاڻ پروگرام|”گولڊن پاسپورٽ“]] شهريت واري منصوبي تي تنقيد پڻ ڪئي وئي.<ref>{{Cite news |date=22 January 2019 |title=EU to warn about crime risks from passport selling schemes in Malta |work=Malta Independent |url=https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191228134703/https://www.independent.com.mt/articles/2019-01-22/local-news/EU-to-warn-about-crime-risks-from-passport-selling-schemes-in-Malta-and-Cyprus-6736202453 |archive-date=28 December 2019}}</ref> مالٽا جي شهريت واري منصوبي ذريعي اهڙن ماڻهن جي وسيع [[يورپي يونين]] ۾ داخلا بابت عوام ۽ يورپي ادارن طرفان ڪيترن ئي موقعن تي خدشا ظاهر ڪيا ويا.<ref>{{Cite news |title=EU urges crackdown on 'golden passports' for big investors |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |url-status=live |access-date=28 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191217180746/https://www.bbc.com/news/world-europe-46973590 |archive-date=17 December 2019}}</ref> 29 اپريل 2025ع تي [[يورپي يونين جي عدالت انصاف]] فيصلو ڏنو ته مالٽا پنهنجي ”گولڊن پاسپورٽ“ منصوبي ذريعي هاڻي شهريت وڪرو نٿو ڪري سگهي.<ref>{{Cite news |publisher= theloop.epcr |title= European Court of Justice ruling prohibits Malta from selling citizenship |access-date= 31 July 2025 |url= https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |archive-date= 14 August 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250814162157/https://theloop.ecpr.eu/european-court-of-justice-ruling-prohibits-malta-from-selling-citizenship/ |url-status= live }}</ref> [[File:Malta -mix- 2019 by-RaBoe 067.jpg|thumb|[[ويلٽا واٽر فرنٽ]] تي ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي يادگار، جيڪا 1950ع کان 1965ع تائين [[آسٽريليا]] ويندڙ 310 ٻار لڏپلاڻ ڪندڙن جي ياد ۾ قائم ڪئي وئي]] 19هين صديءَ ۾ مالٽا مان گهڻي لڏپلاڻ اتر آفريڪا ۽ وچ اوڀر ڏانهن ٿيندي هئي، جيتوڻيڪ مالٽا ڏانهن [[واپسي لڏپلاڻ]] جي شرح پڻ گهڻي هئي.<ref name="Jones">{{Cite journal |last=Jones |first=Huw R. |year=1973 |title=Modern emigration from Malta |journal=Transactions of the Institute of British Geographers |volume=60 |issue=60 |pages=101–119 |doi=10.2307/621508 |jstor=621508}}</ref> 20هين صديءَ ۾ گهڻا مالٽائي لڏپلاڻ ڪندڙ [[نئين دنيا]] جي ملڪن، خاص طور آسٽريليا، ڪئناڊا ۽ آمريڪا ڏانهن ويا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ مالٽا جو لڏپلاڻ کاتو لڏپلاڻ ڪندڙن کي سفر جي خرچن ۾ مدد ڏيندو هو. 1948ع کان 1967ع تائين آباديءَ جو 30 سيڪڙو لڏپلاڻ ڪري ويو.<ref name=Jones/> 1946ع کان 1970ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ تائين سرڪاري مدد سان سفر واري منصوبي تحت 140,000 کان وڌيڪ ماڻهن مالٽا ڇڏيو؛ انهن مان 57.6 سيڪڙو آسٽريليا، 22 سيڪڙو برطانيا، 13 سيڪڙو ڪئناڊا ۽ 7 سيڪڙو آمريڪا ڏانهن ويا.<ref name="King">{{Cite journal |last=King |first=Russell |year=1979 |title=The Maltese migration cycle: An archival survey |journal=Area |volume=11 |issue=3 |pages=245–249 |jstor=20001477}}</ref> 2026ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 18,000 ماڻهو مالٽا مان لڏپلاڻ ڪري ٻاهر وڃن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ 31,000 ماڻهو مالٽا ۾ اچي آباد ٿين ٿا.<ref>[https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-09/local-news/31-of-Malta-s-population-made-up-of-foreigners-as-country-received-over-32-000-immigrants-in-2025-6736291234 31% of Malta’s population made up of foreigners, as net migration of almost 14,000 drives increase - The Malta Independent]</ref> ===تعليم=== {{Main|مالٽا ۾ تعليم}} {{See also|مالٽا جي اسڪولن جي فهرست}} [[File:National Library in Valletta.jpg|thumb|ويلٽا ۾ [[مالٽا جي قومي لائبريري|قومي لائبريري]]]] پرائمري تعليم 1946ع کان لازمي آهي، جڏهن ته 16 سالن جي عمر تائين ثانوي تعليم 1971ع ۾ لازمي ڪئي وئي. رياست ۽ ڪيٿولڪ ڪليسا ٻئي مفت تعليم مهيا ڪن ٿا ۽ مالٽا توڙي [[گوزو]] ۾ ڪيترائي اسڪول هلائين ٿا. {{As of|2006}} سرڪاري اسڪول ”ڪاليجن“ جي نالي سان سڃاتل نيٽ ورڪن ۾ منظم آهن، جن ۾ ڪنڊرگارٽن، پرائمري ۽ ثانوي اسڪول شامل آهن. مالٽا ۾ ڪيترائي خانگي اسڪول پڻ هلن ٿا. پيمبروڪ ۾ سينٽ ڪيٿرين هاءِ اسڪول انهن شاگردن لاءِ بين الاقوامي بنيادي ڪورس مهيا ڪري ٿو، جيڪي عام تعليمي نصاب ۾ داخلا کان اڳ انگريزي سکڻ چاهين ٿا. {{As of|2008}} ملڪ ۾ ٻه بين الاقوامي اسڪول، ورڊالا انٽرنيشنل اسڪول ۽ ڪيو ايس آءِ مالٽا، موجود هئا. رياست چرچ جي اسڪولن ۾ استادن جي پگهارن جو هڪ حصو ادا ڪري ٿي.<ref>{{Cite web |title=Education in Malta |url=http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071015203042/http://www.aboutmalta.com/grazio/education.html |archive-date=15 October 2007 |access-date=12 October 2007 |website=aboutmalta.com}}</ref> مالٽا ۾ پرائمري اسڪول جي تعليم ڇهن سالن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |title=Education |url=https://www.gov.mt/en/Life%20Events/Pages/Moving%20to%20Malta/Education.aspx |access-date=2026-08-07 |website=www.gov.mt}}</ref> شاگرد 16 سالن جي عمر ۾ ايس اي سي [[او-ليول]] جا امتحان ڏين ٿا. ان کان پوءِ شاگرد وڌيڪ ٻن سالن لاءِ [[ڇهين درجي جو ڪاليج|ڇهين درجي جي ڪاليج]] ۾ تعليم جاري رکڻ جو انتخاب ڪري سگهن ٿا.<ref>{{Cite web |last1=Sea |first1=Leny {{!}} |last2=Stone.blog |date=2025-11-03 |title=SEC Exams Malta: How They Work & What Happens After Year 11 |url=https://seaandstone.blog/sec-exams-malta-compulsory-education/ |access-date=2026-08-07 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment in general lower secondary education |url=https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/malta/assessment-general-lower-secondary-education |access-date=2026-08-07 |website=eurydice.eacea.ec.europa.eu}}</ref> پرائمري ۽ ثانوي اسڪولن ۾ شاگردن کي پڙهائڻ لاءِ مالٽائي ۽ انگريزي ٻئي ٻوليون استعمال ٿين ٿيون ۽ ٻئي لازمي مضمون پڻ آهن. [[سرڪاري اسڪول]] عام طور مالٽائي ۽ انگريزي ٻنهي کي متوازن نموني استعمال ڪن ٿا. خانگي اسڪولن ۾ تدريس لاءِ انگريزي کي وڌيڪ ترجيح ڏني وڃي ٿي، جيئن [[مالٽا يونيورسٽي]] جي اڪثر شعبن ۾ پڻ آهي؛ ان صورتحال جو مالٽائي ٻوليءَ جي صلاحيت ۽ ترقيءَ تي محدود ڪندڙ اثر پوي ٿو.<ref name="LinguisticView" /> يونيورسٽيءَ جا گهڻا ڪورس انگريزيءَ ۾ پڙهايا وڃن ٿا.<ref>{{Cite web |last=Malta |first=L.-Università ta' |title=Study |url=https://www.um.edu.mt/study |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190801054244/https://www.um.edu.mt/study |archive-date=1 August 2019 |access-date=17 January 2020 |website=L-Università ta' Malta |language=en}}</ref><ref name="MED" /> بالغن ۾ [[خواندگي جي شرح]] 99.5 سيڪڙو آهي.<ref>{{Cite web |title=Malta – Literacy rate |url=http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926154318/http://www.indexmundi.com/facts/malta/literacy-rate |archive-date=26 September 2013 |access-date=20 October 2013 |website=Indexmundi.com}}</ref> ثانوي سطح تي پهرين پرڏيهي ٻولي پڙهندڙ شاگردن مان 51 سيڪڙو اطالوي ۽ 38 سيڪڙو فرانسيسي چونڊين ٿا. ٻين اختيارن ۾ جرمن، روسي، اسپيني، لاطيني، چيني ۽ عربي شامل آهن.<ref name=LinguisticView/><ref>{{Cite web |date=1 September 2004 |title=Foreign Language Learning; National Statistics Office |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114113545/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=580 |archive-date=14 January 2009 |website=gov.mt}}</ref> مالٽا انگريزي ٻولي سکڻ لاءِ پڻ هڪ مشهور منزل آهي؛ 2019ع ۾ ملڪ 83,000 کان وڌيڪ ٻولي سکڻ وارن شاگردن کي پاڻ ڏانهن راغب ڪيو.<ref>{{Cite web |date=12 April 2013 |title=Malta on the rebound, language student arrivals up 18.2 per cent over last year |url=http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925094205/http://monitor.icef.com/2013/04/malta-on-the-rebound-language-student-arrivals-up-18-2-over-last-year/ |archive-date=25 September 2015 |access-date=23 September 2015 |website=ICEF Monitor}}</ref> ===صحت=== {{main|مالٽا ۾ صحت}} {{see also|مالٽا ۾ صحت جي سارسنڀال}} [[File:Mater Dei 01.jpg|thumb|right|[[ماتر ڊي اسپتال]]]] مالٽا ۾ سرڪاري ۽ خانگي، ٻنهي قسمن جا صحت جا نظام موجود آهن؛ سرڪاري نظام ۾ علاج ۽ صحت جون خدمتون استعمال جي موقعي تي مفت مهيا ڪيون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |title=The Health Care System in Malta_1 |url=http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711220500/http://www.sahha.gov.mt/pages.aspx?page=156 |archive-date=11 July 2007 |access-date=31 March 2009 |website=Sahha.gov.mt}}</ref><ref>{{Cite web |title=Government of Malta&nbsp;– Health Services |url=http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305122930/http://www.gov.mt/servicecluster.asp?s=4&l=2 |archive-date=5 March 2005 |access-date=31 March 2009 |website=Gov.mt}}</ref> مالٽا ۾ عام طبيب جي بنياد تي مضبوط بنيادي صحت جي سارسنڀال جو نظام موجود آهي، جڏهن ته سرڪاري اسپتالون ثانوي ۽ ٽئين درجي جون طبي خدمتون مهيا ڪن ٿيون. مالٽا جي صحت واري وزارت پرڏيهي رهواسين کي خانگي طبي بيمو ڪرائڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref>{{Cite web |date=17 October 2006 |title=Healthcare in Malta&nbsp;– Allo' Expat Malta |url=http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101065622/http://www.alloexpat.com/moving_to_malta_forum/healthcare-in-malta-t162.html |archive-date=1 January 2016 |access-date=31 March 2009 |url-status=usurped |website=Alloexpat.com}}</ref> {{Clear}} ==ثقافت== {{main|مالٽا جي ثقافت}} [[File:Malta - Mdina - Pjazza San Pawl + St. Paul's Cathedral ex 01 ies.jpg|thumb|[[سينٽ پال ڪيٿيڊرل، مدينا]]، جيڪو [[باروڪ طرز تعمير|باروڪ طرز]] ۾ تعمير ٿيل آهي]] ===رسمون ۽ رواج=== {{main|مالٽائي لوڪ روايتون}} 2010ع ۾ [[چيريٽيز ايڊ فائونڊيشن]] جي هڪ مطالعي موجب مالٽائي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سخي ماڻهن مان هئا، جن مان 83 سيڪڙو ماڻهن خيراتي ڪمن ۾ حصو ورتو.<ref>{{Cite news |last=Crary |first=David |date=9 September 2010 |title=Study finds Americans in generous mood |work=The Huffington Post via Burlington Free Press |url=http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |access-date=11 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130057/http://silentrebellion.newsvine.com/_news/2010/09/09/5079433-11-most-generous-countries-of-2010 |archive-date=6 April 2011}}</ref> مالٽائي لوڪ ڪهاڻين ۾ پراسرار مخلوقن ۽ مافوق الفطرت واقعن بابت مختلف روايتون شامل آهن. انهن کي عالم ۽ مالٽائي [[آثار قديمه]] جي اوائلي علمبردارن مان هڪ [[مانويل ماگري]] پنهنجي اهم تصنيف ''{{Lang|mt|Ħrejjef Missirijietna}}''، يعني ”اسان جي ابن ڏاڏن جون آکاڻيون“، ۾ وڏي پيماني تي گڏ ڪيو.<ref>"Patri Manwel Magri u l-Ipoġew", Lil Ħbiebna, November 2003, pp. 195–197.</ref> هن مواد جي مجموعي بعد جي محققن ۽ عالمن کي سڄي ٻيٽن جي مجموعي مان روايتي [[لوڪ ڪهاڻي|لوڪ ڪهاڻيون]]، [[تمثيل|تمثيلي آکاڻيون]] ۽ [[ڏند ڪٿا|ڏند ڪٿائون]] گڏ ڪرڻ لاءِ اتساهيو.<ref name="MaltaRecentEconomic">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=VAm3CwAAQBAJ&q=Valletta+Waterfront+and+Tign%C3%A9+Point+have+been+or+are+being+renovated&pg=PA38 |title=Malta Recent Economic and Political Developments Yearbook Volume 1 Strategic Information and Developments |date=May 2007 |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4330-6350-3 |language=en}}</ref> ===ميلا ۽ روايتون=== [[File:The statue of St. George issuing from the Basilica on the third Sunday of July.jpg|thumb|[[سينٽ جارج]] جو مجسمو، [[وڪٽوريا، گوزو]] جي ''فيستا'' دوران|219x219px]] ڏکڻ اٽليءَ جي ميلن جهڙا مقامي ميلا مالٽا ۽ گوزو ۾ عام آهن، جن ۾ شاديون، [[بپتسما]] ۽ خاص طور [[مقدسن جو ڪئلينڊر|مقدسن جا ڏينهن]] ملهايا وڃن ٿا. شايد سڀ کان وڏو فيستا [[مريم جي آسمان ڏانهن کنجڻ]] جو ميلو آهي، جيڪو 15 آگسٽ تي اٺ پيرشن ۾ ۽ ايندڙ آچر تي وڌيڪ ٻن پيرشن ۾ ملهايو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Malta celebrates Santa Marija: A day of faith, history, and festivity |url=https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |website=Newsbook |access-date=5 October 2024 |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007094447/https://newsbook.com.mt/en/malta-celebrates-santa-marija-a-day-of-faith-history-and-festivity/ |url-status=live }}</ref> [[مالٽائي ڪارنيول|ڪارنيول]] (مالٽائي: ''il-karnival ta' Malta'') مالٽا جي ثقافتي ڪئلينڊر ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. اهو [[ايش اربع]] کان اڳ واري هفتي ۾ ملهايو وڃي ٿو ۽ عام طور نقاب پوش محفلن، رنگين پوشاڪ ۽ عجيب نقابن جي مقابلن، رات دير تائين هلندڙ جشنن، ڪنگ ڪارنيول (مالٽائي: ''ir-Re tal-Karnival'') جي اڳواڻيءَ ۾ تمثيلي [[جلوس گاڏي|جلوس گاڏين]] جي رنگين پريڊ، مارچ ڪندڙ بينڊن ۽ مختلف پوشاڪ پهريل جشن ملهائيندڙن تي مشتمل هوندو آهي.<ref>{{Cite web |date=12 March 2017 |title=The Malta Independent on Sunday |url=https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219090605/https://www.pressreader.com/malta/the-malta-independent-on-sunday/20170312/282226600527054 |archive-date=19 December 2019 |access-date=19 December 2019 |via=PressReader}}</ref> [[File:Carnival in Valletta - Costumes from the Renaissance 01.jpg|thumb|[[مالٽائي ڪارنيول]] 1400ع واري ڏهاڪي کان ملهايو پيو وڃي.]] ٻهراڙيءَ واري مالٽا ۾ ڀونوچ سمنڊ جي سماجن سان گڏ زرخيزي، حيض ۽ حمل بابت ڪيترائي روايتي عقيدا ۽ وهم مشترڪ رهيا آهن، جن ۾ ٻار جي پيدائش کان اڳ قبرستانن کان پاسو ڪرڻ ۽ حيض دوران ڪجهه کاڌا تيار نه ڪرڻ شامل آهن. حامله عورتن کي پنهنجي [[کاڌي جي خواهش|کاڌي جي خواهشن]] کي پورو ڪرڻ لاءِ همٿايو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي عقيدي موجب ائين نه ڪرڻ سان اڻ ڄاول ٻار تي ان خواهش جي علامتي ڄمڻ واري نشاني پئجي سگهي ٿي، جنهن کي مالٽائي ۾ ''xewqa''، يعني ”خواهش“ يا ”سَڌ“ چيو وڃي ٿو. مالٽائي ۽ سسليائي لوڪ روايتن ۾ اڻ ڄاول ٻار جي جنس اڳڪٿي ڪرڻ بابت پڻ عقيدا آهن، جهڙوڪ چنڊ جي چڪر، پيٽ ۾ ٻار جي بيهڪ يا پيٽ مٿان لٽڪايل منڊيءَ جي حرڪت کي ڏسڻ.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209">{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–209}}</ref> روايتي طور مالٽائي نون ڄاول ٻارن کي جيترو جلد ممڪن هجي [[بپتسما]] ڏني ويندي هئي.<ref>{{cite journal |last=Cassar-Pullicino |first=Joseph |year=1951 |title=Maltese Customs and Beliefs in 1575 |journal=Folklore |volume=62 |issue=1 |pages=11–12 |doi=10.1080/0015587X.1951.9718062 |jstor=1257273}}</ref> بپتسما جي دعوتن ۾ ان موقعي سان لاڳاپيل روايتي مٺايون ۽ مشروب، جهڙوڪ ''biskuttini tal-magħmudija''، ''torta tal-marmorata'' ۽ ''rożolin'' پيش ڪيا ويندا هئا.<ref name="Cassar Pullicino 1992 208–209" /> روايتي مالٽائي شادين ۾ ڪنوار جي گهر کان پيرش ڪليسا تائين شاديءَ جو جلوس نڪرندو هو، جيڪو اڪثر سينگاريل ڇٽيءَ هيٺ ''il-ġilwa'' ڳائيندڙ ڳائڻن سان گڏ هوندو هو.<ref>{{cite book |last=Cassar Pullicino |first=Joseph |title=Studies in Maltese Folklore |publisher=Malta University Press |year=1992 |pages=208–210}}</ref> تاريخي طور مالٽائي عورتون ''għonnella'' نالي روايتي لباس پائينديون هيون.<ref>{{cite web |title=Traditional Maltese Clothing |url=https://www.visitmalta.com/en/a/traditional-costume/ }}{{Dead link|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ===فن=== 15هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ مالٽائي فنڪار، سسليءَ جي پنهنجن همعصرن وانگر، [[انتونيلو دا ميسينا]] جي اثر هيٺ آيا، جنهن سان مالٽا جي آرائشي فنن ۾ نشاة ثانيه جا تصور متعارف ٿيا.<ref name="hopeandoptimism1">{{Cite web |last=Cutajar |first=D. |title=An Overview of the Art of Malta |url=http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206001808/http://www.hopeandoptimism.com/essay.htm |archive-date=6 December 2008 |access-date=31 March 2009 |website=The Hope and Optimism Portfolio}}</ref> [[File:The Siege of Malta- Flight of the Turks, 13 September 1565 RMG L9745.jpg|thumb|[[ماتيو پيريز ڊي اليچيو]] جي مصوري ''مالٽا جو گهيرو ــ ترڪن جي ڀاڄ'']] مالٽا جو فني ورثو [[نائيٽس هاسپيٽلر]] جي دور ۾ وڌيڪ ترقي ڪئي، جن ٻيٽن جي محلاتن ۽ ڪليسائن جي سينگار لاءِ اطالوي ۽ فليمش [[مينرزم|مينرسٽ]] مصورن کي آندو. ڪيترن سالن تائين مينرزم مقامي مالٽائي فنڪارن جي ذوق ۽ فني نظرين تي اثرانداز رهيو.<ref name="hopeandoptimism1" /> [[ڪاراواجو]] جي مالٽا اچڻ سان، جنهن ٻيٽن تي پنهنجي 15 مهينن جي رهائش دوران گهٽ ۾ گهٽ ست تصويرون ٺاهيون، مقامي فن ۾ وڌيڪ اهم تبديلي آئي. ڪاراواجو جون ٻه مشهور تخليقون، ''[[سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ (ڪاراواجو)|سينٽ جان دي بيپٽسٽ جو سر قلم ڪرڻ]]'' ۽ ''[[سينٽ جيروم لکندي (ويلٽا)|سينٽ جيروم لکندي]]''، سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا ۾ نمائش لاءِ رکيل آهن. تنهن هوندي به، ان کان پوءِ ايندڙ [[باروڪ]] تحريڪ مالٽائي فن ۽ طرز تعمير تي سڀ کان وڌيڪ ڊگهو اثر ڇڏيو. ڪلابريا جي فنڪار [[ماتيا پريتي]] جي ڇت تي ٺاهيل تصويرن سينٽ جان جي ڪنوينچوئل ڪليسا کي باروڪ انداز ۾ بدلائي ڇڏيو. [[ميلڪيور گافا]] رومن اسڪول جي نمايان باروڪ سنگتراشن مان هڪ طور اڀريو.<ref>{{Cite thesis |last=Medina |first=Ashley Marie |title=Melchiorre Cafà and Camillo Pamphilj: The Art of Patronage in Seventeenth-Century Rome |date=June 2015 |access-date=2 August 2024 |degree=Master of Arts |publisher=[[يو سي ريورسائيڊ]] |url=https://www.proquest.com/openview/ef0ceaa780966f1127433fffb784dec7/}}</ref> [[File:'Still Life of Pomegranates, Peaches, Apples and other Fruit' by Francesco Noletti.jpg|thumb|[[فرانسيسڪو نوليٽي]] جي ''ڏاڙهون، آڙو ۽ ٻين ميون جي بي جان مصوري'']] 17هين ۽ 18هين صدين دوران اطالوي مصورن [[لوڪا جورڊانو]] ۽ [[فرانسيسڪو سولي مينا]] جي ڪم ۾ [[نيپلز|نيپولي]] ۽ [[روڪوڪو]] اثر نمايان ٿيا، ۽ اهي فني لاڙا سندن مالٽائي همعصرن، جهڙوڪ [[جيو نڪولا بوهگيار]] ۽ [[فرانسيسڪو زاهرا]] جي ڪم ۾ پڻ ڏسي سگهجن ٿا. [[انتوان ڊي فاوراي]] جي مالٽا اچڻ سان روڪوڪو تحريڪ کي وڌيڪ هٿي ملي؛ هن 1744ع ۾ گرانڊ ماسٽر پنٽو جي درٻاري مصور جو عهدو سنڀاليو.<ref>{{Cite web |title=Antoine Favray And his works |url=https://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443/ |date=26 March 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190619120019/http://www.independent.com.mt/articles/2008-03-26/news/antoine-favray-and-his-works-205443 |archive-date=19 June 2019 |access-date=17 January 2020 |website=The Malta Independent}}</ref> 1920ع واري ڏهاڪي ۾ پارليامينٽ قومي اسڪول آف آرٽ قائم ڪيو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ تعمير نو واري دور ۾ ”ماڊرن آرٽ گروپ“ اڀريو، جنهن جي ميمبرن ۾ جوزف ڪاليا، جارج پريڪا، انتون انگلوٽ، [[ايمون ڪريمونا]]، [[فرينڪ پورٽيلي (فنڪار)|فرينڪ پورٽيلي]]، [[انتوان ڪاميليري (فنڪار)|انتوان ڪاميليري]]، [[گيبريل ڪاروانا]] ۽ [[ايسپريٽ بارٿيٽ]] شامل هئا. هن گروپ مقامي فني منظرنامي جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ مالٽائي فن جي تجديد لاءِ هڪ اثرائتي تحريڪ بڻجي ويو. مالٽا جي گهڻن جديد فنڪارن انگلينڊ يا براعظمي يورپ جي فني ادارن ۾ تعليم حاصل ڪئي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ فني اظهار ۾ اهڙو تنوع پيدا ٿيو، جيڪو همعصر مالٽائي فن جي نمايان خصوصيت رهيو آهي. ويلٽا ۾ [[مالٽا جو قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه|قومي عجائب گهر براءِ فنون لطيفه]] ۾ [[ايڇ. ڪريگ هانا]] سميت مختلف فنڪارن جا ڪم رکيل هئا.<ref name="MaltaInd">[http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ "Right Outside my Window"] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140416182555/http://www.independent.com.mt/articles/2006-04-23/news/right-outside-my-window-90329/ |date=16 April 2014}}, ''The Malta Independent'', 23 April 2006. Retrieved 11 June 2014</ref> 2018ع ۾ قومي فنون لطيفه جو مجموعو ويلٽا ۾ [[اوبرج ڊي اٽالي]] اندر قائم نئين قومي فن عجائب گهر [[موزا]] ۾ نمائش لاءِ رکيو ويو.<ref>{{Cite web |title=Updated: New museum for contemporary artists opened in Valletta |first=Giulia |last=Magri |date=10 November 2018 |url=http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190212070513/http://www.independent.com.mt/articles/2018-11-10/local-news/New-museum-for-contemporary-artists-opened-in-Valletta-6736199157 |archive-date=12 February 2019 |access-date=11 February 2019 |website=The Malta Independent}}</ref> ===موسيقي=== {{main|مالٽا جي موسيقي}} جيتوڻيڪ اڄوڪي مالٽائي موسيقي گهڻي ڀاڱي مغربي نوعيت جي آهي، پر روايتي مالٽائي موسيقيءَ ۾ ''[[گانا (لوڪ موسيقي)|گانا]]'' نالي صنف شامل آهي. ان ۾ ڪڏهن ڪڏهن پس منظر ۾ [[لوڪ گٽار]] وڄايو ويندو آهي، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو، عام طور مرد، واري واري سان ڳائڻ جهڙي آواز ۾ ڪنهن موضوع تي دليل يا جواب ڏيندا آهن.<ref>{{Cite web |title=Arts |url=https://www.themaltesecenter.com/music-theater |access-date=2026-08-02 |website=The Maltese Center |language=en}}</ref> مالٽا 1960ع کان هر سال [[مالٽا گيت ميلو|گيتن جو ميلو]] منعقد ڪندو رهيو آهي.<ref>{{Cite book |last=Ciantar|first=Philip|url=https://books.google.com/books?id=5nQhEAAAQBAJ|title=Studies in Maltese Popular Music|date=2021-04-21|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-37914-3|language=en|quote=Throughout the 1960s and 1970s, the Rediffusion radio service established for itself a central role in the promulgation of local song festivals, such as the Malta Song Festival... ...Spread over several evenings, the festival was held for the first time at the Radio City Hall in Hamrun between 10 and 12 November 1960.}}</ref> {{Clear}} ===ادب ۽ ميڊيا=== {{further|مالٽا جي اخبارن جي فهرست|مالٽا جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست|مالٽا ۾ ٽيليويزن}} {{Main|مالٽائي ادب}} دستاويزي مالٽائي ادب جي تاريخ 200 سالن کان وڌيڪ پراڻي آهي، جڏهن ته تازو دريافت ٿيل هڪ عشقيه بالاد وچئين دور ۾ پڻ ادبي سرگرميءَ جي موجودگي ڏيکاري ٿو. مالٽا رومانوي ادبي روايت جي پيروي ڪئي، جيڪا ملڪ جي قومي شاعر [[ڊن ڪارم پسائيلا]] جي تخليقن ۾ پنهنجي عروج تي پهتي. بعد جي شاعرن، جهڙوڪ [[روزار بريففا]] ۽ [[ڪارمينو واسالو]]، پاڻ کي روايتي موضوعن ۽ شاعراڻي هيئت کان پري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{Cite book |title=Malta Country: Strategic Information and Developments |date=3 March 2012 |publisher=Int'l Business Publications |isbn=978-1-4387-7497-8}}</ref> [[File:Lehen is-Seuua 1937.jpg|left|thumb|1937ع جي هڪ مالٽائي اخبار]] [[گهڻ لسانيات|ٻه لساني نظام]] سبب اخبارن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو انگريزي ۽ باقي اڌ [[مالٽائي ٻولي|مالٽائي]] ۾ ڇپجي ٿو. آچر جي اخبار ''It-Torċa''، يعني ”مشعل“، جيڪا [[جنرل ورڪرز يونين (مالٽا)|جنرل ورڪرز يونين]] جي هڪ ماتحت اداري طرفان شايع ڪئي وڃي ٿي، سڀ کان وڌيڪ پڙهي ويندڙ مالٽائي ٻوليءَ جي اخبار آهي. ان جي ڀيڻ اخبار ''[[L-Orizzont]]''، يعني ”افق“، سڀ کان وڏي گردش رکندڙ مالٽائي روزاني اخبار آهي. ملڪ ۾ روزاني يا هفتيوار اخبارن جو انگ گهڻو آهي، يعني هر 28,000 ماڻهن پٺيان لڳ ڀڳ هڪ اخبار. اشتهار، وڪرو ۽ [[مالي امداد|سرڪاري امداد]] انهن جي مالي وسيلن جا ٽي مکيه ذريعا آهن.<ref name="a1">{{Cite web |last=Borg, Joseph |title=Malta – Media Landscape |url=http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214170706/http://ejc.net/media_landscapes/malta |archive-date=14 February 2016 |access-date=10 March 2016 |website=European Journalism Centre}}</ref> مالٽا ۾ نو زميني ٽيليويزن چينل آهن: [[ٽي وي ايم (مالٽا)|ٽي وي ايم]]، [[ٽي وي ايم نيوز پلس]]، [[پارليامينٽ ٽي وي (مالٽا)|پارليامينٽ ٽي وي]]، [[ون (مالٽائي ٽي وي چينل)|ون]]، [[نيٽ ٽيليويزن (مالٽا)|نيٽ ٽيليويزن]]، [[سميش ٽيليويزن]]، [[ايف لِونگ]]، [[ٽي وي ايم اسپورٽ پلس]] ۽ [[زيڪ]].<ref>{{Cite news |last=Debattista |first=Martin |date=20 October 2011 |title=Analogue TV is dead: Long live digital TV! |work=The Times of Malta |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |url-status=live |access-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408015221/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20111020/technology/Analogue-TV-is-dead-Long-live-digital-TV-.389995 |archive-date=8 April 2016}}</ref> انهن چينلن جي مالي وسيلن جو وڏو حصو رياست ۽ [[مالٽا جون سياسي پارٽيون|سياسي پارٽيون]] مهيا ڪن ٿيون. ٽي وي ايم، ٽي وي ايم نيوز پلس ۽ پارليامينٽ ٽي وي [[پبلڪ براڊڪاسٽنگ سروسز]] هلائي ٿي، جيڪا ملڪ جي [[عوامي نشريات|قومي عوامي نشرياتي اداري]] ۽ [[يورپي براڊڪاسٽنگ يونين]] جي ميمبر آهي. نيٽ ٽيليويزن جي مالڪ ميڊيا.لنڪ ڪميونيڪيشنز لميٽيڊ ۽ ون جي مالڪ ون پروڊڪشنز لميٽيڊ ترتيبوار [[نيشنلسٽ پارٽي (مالٽا)|نيشنلسٽ پارٽي]] ۽ [[ليبر پارٽي (مالٽا)|ليبر پارٽي]] سان لاڳاپيل آهن. باقي چينل خانگي ملڪيت آهن. مالٽا براڊڪاسٽنگ اٿارٽي سڀني مقامي نشرياتي اسٽيشنن جي نگراني ڪري ٿي ۽ قانوني ۽ لائسنس واري ذميوارين جي پيروي سان گڏ مناسب غيرجانبداري برقرار رکڻ کي يقيني بڻائي ٿي.<ref>{{Cite web |title=About Us |url=https://ba.org.mt/about-us |access-date=26 June 2024 |website=ba.org.mt}}</ref> ===کاڌو=== {{Main|مالٽائي کاڌا}} {{See also|مالٽائي کاڌن جي فهرست}} [[File:Malta Pastizzi.JPG|thumb|right|upright|''[[پاسٽيزي]]'' مالٽا جي روايتي پيسٽرين مان آهن]] [[مالٽائي کاڌا|مالٽائي کاڌن]] تي [[سسليائي کاڌا|سسليائي]] ۽ [[اطالوي کاڌا|اطالوي]] کاڌن جو گهرو اثر آهي، جڏهن ته [[انگريزي کاڌا|انگريزي]]، [[اسپيني کاڌا|اسپيني]]، [[مغرب عربي جا کاڌا|مغربي عربي]] ۽ [[پرووانسي کاڌا|پرووانسي]] کاڌن جا اثر پڻ موجود آهن. مالٽا جي قومي سڃاڻپ جي تاريخي ترقيءَ ۾ کاڌي اهم ڪردار ادا ڪيو آهي، خاص طور روايتي ''fenkata''، يعني ٻوڙ ۾ پچايل يا تريل [[سهو|سهي]] جو گوشت کائڻ. [[پٽاٽو|پٽاٽا]] پڻ مالٽائي خوراڪ جو بنيادي حصو آهن.<ref>{{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1&isAllowed=y |title=Fenkata: an emblem of Maltese peasant resistance? |publisher=Ministry for Youth and the Arts |year=1994 |page=19 |access-date=4 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113003419/https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/handle/123456789/23890/FENKATA.PDF?sequence=1 |archive-date=13 January 2018 }}</ref> مالٽا ۾ [[انگور|انگورن]] جون ڪيتريون قسمون عام آهن، جن ۾ [[گرجينٽينا]] ۽ [[جيلوزا]] شامل آهن. ملڪ ۾ [[مالٽائي شراب|شراب سازيءَ]] جي وڏي صنعت موجود آهي ۽ انهن مقامي انگورن مان وڏي مقدار ۾ شراب تيار ڪيو وڃي ٿو. ڪيترن شرابن کي [[محفوظ اصل جي سڃاڻپ]] حاصل آهي، جڏهن ته مالٽا ۽ گوزو ۾ پوکيل انگورن مان تيار ٿيندڙ شراب کي ”ڊي او ڪي“ شراب ({{Lang|mt|Denominazzjoni ta' l-Oriġini Kontrollata}}) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Quality Wines |url=https://agriculture.gov.mt/en/agricultural_directorate/Pages/qualityWines.aspx |website=agriculture.gov.mt |language=en }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> جيتوڻيڪ مالٽا ۾ [[بيئر]] گهڻو مقبول مشروب ناهي، پر ”سِسڪ“ نالي هڪ عام مقامي بيئر موجود آهي.<ref name=":3" /> ===رانديون=== {{main|مالٽا ۾ رانديون}} [[File:Clay pigeon shooting - geograph.org.uk - 542815.jpg|thumb|مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ جو مقابلو]] [[فٽبال]] مالٽا جي سڀ کان مشهور راندين مان هڪ آهي. ٻين مقبول راندين ۾ [[بوچي]]، [[گهوڙن جي ڊوڙ]]، [[گوسٽرا]]، [[ريگاٽا]]، [[واٽر پولو]]، [[مٽيءَ جي نشاني تي فائرنگ]] ۽ [[موٽر اسپورٽ]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.welcome-center-malta.com/post/top-sports-in-malta-traditional-and-most-common|access-date=10 September 2023|title=Top sports in Malta|publisher=Welcome Center Malta}}</ref> 2018ع ۾ مالٽا پنهنجي پهرين [[اليڪٽرانڪ رانديون|اي اسپورٽس]] ٽورنامينٽ ”سپرنووا سي ايس:گو مالٽا“ جي ميزباني ڪئي،<ref>{{Cite web |title=Supernova CS:GO Malta &#124; Malta's first ever pro esports tournament |url=https://www.supernovamalta.com |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816074525/https://www.supernovamalta.com/ |archive-date=16 August 2019 |access-date=18 January 2020}}</ref> جيڪا [[ڪائونٽر اسٽرائيڪ: گلوبل آفينسو]] جي ٽورنامينٽ هئي،<ref>{{Cite web |title=SUPERNOVA CS:GO MALTA |url=https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709144543/https://www.visitmalta.com/en/event-details/2018-11/supernova-cs-go-malta-12050 |archive-date=9 July 2019 |access-date=9 July 2019 |website=Visitmalta.com}}</ref> ۽ بعد ۾ مالٽا [[اي ايس ايل پرو ليگ]] جي ميزبانيءَ جو اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=ESL Pro League remains in Malta until 2024 |url=https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |access-date=22 March 2023 |website=esportsinsider.com |date=25 August 2022 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322130141/https://esportsinsider.com/2022/08/esl-pro-league-remains-in-malta-until-2024 |url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|مالٽا|ملڪ|يورپ|يورپي يونين|ٻيٽ }} * [[مالٽا جو خاڪو]] * [[مالٽا سان لاڳاپيل مضمونن جي فهرست]] * [[مالٽا جي ارضيات]] {{clear}} ==حوالا== ===حوالا ۽ اقتباس=== {{reflist}} <references group="lower-alpha"/> ===ذريعا=== * {{Cite web |title=Map of Malta and Gozo |url=http://www.maltastreetmap.com/ |access-date=10 April 2009 |website=Street Map of Malta and Gozo |archive-date=16 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090716061437/http://www.maltastreetmap.com/ |url-status=dead}} * {{Cite web |title=Photos of Gozo sister island of Malta |url=http://www.gozo.us |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023015349/http://www.gozo.us/ |archive-date=23 October 2008 |access-date=17 November 2006 |website=Photos of Gozo}} * {{Cite web |title=Photos of Malta |url=http://www.pvv.org/~bct/malta/ |access-date=26 May 2008 |archive-date=30 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630175003/http://www.pvv.org/~bct/malta/ |url-status=live}} * {{Cite CIA World Factbook|country=Malta|date=22 September 2021 |access-date=23 January 2021}} * {{Cite web |title=Gov.mt |url=http://www.gov.mt |archive-url=https://web.archive.org/web/20010516224507/http://www.gov.mt/ |archive-date=16 May 2001 |access-date=1 November 2005 |website=Government of Malta}} * [https://web.archive.org/web/20070613181149/http://www.omertaa.org/volumes/volume20071/index/index.html اوميرتا، جرنل فار اپلائيڊ اينٿروپالاجي]{{spaced ndash}}جلد 2007/1، مالٽا بابت موضوعاتي شمارو * [http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002471715 انتونيو لافري جو مالٽا جو نقشو، 1565ع] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200609171214/http://primo.nli.org.il/primo-explore/fulldisplay?vid=NLI&docid=NNL_MAPS_JER002471715&context=L |date=9 June 2020}}. ايران لائور ڪارٽوگرافڪ ڪليڪشن، [[اسرائيل جي قومي لائبريري]] <!--*لڏپلاڻ واري ڀاڱي لاءِ: https://web.archive.org/web/20110719181436/http://www.alternattiva.org.mt/filebank/documents/Fiona%20TEXEIRE-%20At%20the%20Gate%20of%20Fortress%20Europe.pdf --> ===ماخذ جي نسبت=== * {{Cite encyclopedia |title=Malta |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |access-date=1 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028215840/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761555566/Malta.html |archive-date=28 October 2009 |encyclopedia=MSN Encarta }} ===ڪتابيات=== * {{Cite news |date=15 April 1942 |title=1942: Malta gets George Cross for bravery |work=BBC "On this day" |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |access-date=22 June 2006 |archive-date=7 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180807051148/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/15/newsid_3530000/3530301.stm |url-status=live }} * {{Cite book |last=Cassar |first=Carmel |url=https://books.google.com/books?id=c3nJnQEACAAJ |title=A Concise History of Malta |date=2000 |publisher=Mireva Publications |isbn=978-1-870579-52-0}} * چارلس مفسود، ''دي ڪلائميٽولوجيڪل هسٽري آف دي مالٽيز آئلينڊز''، منروا، 1984ع * {{Cite book |last1=Rudolf |first1=Uwe Jens |title=Historical Dictionary of Malta |last2=Berg |first2=W. G. |publisher=Scarecrow Press |year=2010 |isbn=978-0-8108-5317-1 |page=43 |ref=DIC_11}} * {{cite book |last=Atauz |first=Ayse Devrim |year=2008 |url=https://books.google.com/books?id=FWsUAQAAIAAJ |title=Eight Thousand Years of Maltese Maritime History: Trade, Piracy, and Naval Warfare in the Central Mediterranean |publisher=University Press of Florida |isbn=978-0-8130-3179-8}} * {{citation |last=Culican |first=William |author-link=وليم ڪوليڪن |contribution=Phoenicia and Phoenician Colonization |title=The Cambridge Ancient History |pages=461–546 |date=1992 |publisher=Cambridge University Press |location=[[ڪيمبرج، انگلينڊ|ڪيمبرج]] }}. * {{citation |last=Filigheddu |first=Paolo |contribution=Die Ortsnamen des Mittelmeerraums in der Phönizischen und Punischen Überlieferung |pages=149–266 |publisher=Ugarit Verlag |date=2007 |editor=Manfried Dietrich |editor2=Oswald Loretz |display-editors=0 |location=Munster |title=Ugarit-Forschungen: Internationales Jahrbuch für die Altertumskunde Syrien-Palästinas |volume={{nbsp}} 38 2006 |ref={{harvid|Filigheddu|2006}}}}. {{in lang|de}} ==وڌيڪ پڙهڻ لاءِ== * هيسٽنگس، ميڪس (2021ع). ''آپريشن پيڊيسٽل: دي فليٽ ڊيٽ بيٽلڊ ٽو مالٽا، 1942''. نيو يارڪ: هارپر ڪولنز. {{ISBN|9780008364960}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|مالٽا|voy=Malta}} <!-- نئون ڳنڍڻو شامل ڪرڻ کان اڳ مهرباني ڪري بحث صفحي تي ڳالهه ٻولهه ڪريو. هي قدم هن ڀاڱي ۾ تجارتي ڳنڍڻن جي لڳاتار واڌ ۽ ڀڃ ڊاهه کي نظر ۾ رکندي کنيو ويو آهي. اسپام شامل ڪرڻ تي خبردار ڪيو ويندو! --> * [https://www.gov.mt/ مالٽا سرڪار] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120805145229/https://www.gov.mt/ |date=5 August 2012}}{{spaced ndash}}مالٽا سرڪار جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.mepa.org.mt/ مالٽا ماحوليات ۽ منصوبابندي اٿارٽي] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20180429225759/http://www.mepa.org.mt/ |date=29 April 2018}} جو [[جاگرافيائي معلوماتي نظام]] * [https://www.visitmalta.com/en/home وزٽ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200814230953/https://www.visitmalta.com/en/home |date=14 August 2020}} – مالٽا جي سياحت جي سرڪاري ويب سائيٽ * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/ |date=2 April 2021}}. ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm مالٽا] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160304114648/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/malta.htm |date=4 March 2016}}، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' * {{Wikiatlas|Malta}} * {{OSM relation|365307}} {{Malta topics}} {{Navboxes |list = {{Sovereign states of Europe}} {{Countries and territories bordering the Mediterranean Sea}} {{Members of the European Union (EU)}} {{European Economic Area (EEA)}} {{Council of Europe}} {{OSCE}} {{Commonwealth of Nations}} {{Holy places in Christianity}} }} {{Authority control}} [[زمرو:مالٽا| ]] [[زمرو:مالٽا ۾ 1964ع جون قيامون]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:جارج ڪراس جا اجتماعي وصول ڪندڙ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:يورپ جا ملڪ]] [[زمرو:ٻيٽ ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ جا ٻيٽ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ڀونوچ سمنڊ لاءِ اتحاد جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون ننڍيون رياستون]] [[زمرو:يورپي يونين جا نٽس 1 شمارياتي علائقا]] [[زمرو:پولسي ڪليسا]] [[زمرو:مالٽا ۾ فونيقي بيٺڪون]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون جمهوريائون]] [[زمرو:1964ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جا لساني علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جا رڪن ملڪ]] f99wcv1cqkia2nyuauj3xraoy5lchad 0 57542 415289 341500 2026-09-28T01:45:24Z Intisar Ali 8681 415289 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} {{Infobox Bantu name|root=Sotho|person='''Mo'''sotho|people=[[سوٿو ماڻهو|'''Ba'''sotho]]|country='''Le'''sotho|language=[[سوٿو ٻولي|'''Se'''sotho]]}} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} {{more citations needed section|date=October 2015}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. 33mdi9j9dk56vokb5xolrnp45mthr85 415290 415289 2026-09-28T01:47:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 415290 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |l ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} {{more citations needed section|date=October 2015}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. 88uwpnjclb32zyjn13zbx6ioc3ihruo 415291 415290 2026-09-28T01:50:41Z Intisar Ali 8681 415291 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |l ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} {{more citations needed section|date=October 2015}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> jq5vfg0h2bjrdk2r31nvzvbsb136fgb 415292 415291 2026-09-28T01:52:19Z Intisar Ali 8681 415292 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Chinese Lesotho project Lesotho Parliament II.jpg|thumb|ماسيرو ۾ پارليامينٽ جي عمارت]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> 97w2yy7yix9zu6hldvd50oe75c50yoo 415293 415292 2026-09-28T01:58:04Z Intisar Ali 8681 /* */ 415293 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} {{more citations needed section|date=October 2015}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Chinese Lesotho project Lesotho Parliament II.jpg|thumb|ماسيرو ۾ پارليامينٽ جي عمارت]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> b4los46doe4zm0661r0pyeglzx3hvo3 415294 415293 2026-09-28T01:58:27Z Intisar Ali 8681 415294 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Chinese Lesotho project Lesotho Parliament II.jpg|thumb|ماسيرو ۾ پارليامينٽ جي عمارت]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> o16kf8r1c5ww934ezaw0dtr1c9mjtcn 415295 415294 2026-09-28T02:01:25Z Intisar Ali 8681 415295 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Chinese Lesotho project Lesotho Parliament II.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ [[ليسوٿو جي پارليامينٽ]] جي عمارت]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> qtabinm4wzlt8ahui13236ndexr6ql4 415296 415295 2026-09-28T02:01:58Z Intisar Ali 8681 415296 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Chinese Lesotho project Lesotho Parliament II.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ [[ليسوٿو جي پارليامينٽ]] جي عمارت]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==معيشت== {{Main|ليسوٿو جي معيشت}} [[File:A vehicle on Sani Pass.jpg|thumb|سرحد تي واقع [[ساني پاس]] هڪ سياحتي ماڳ آهي.]] ليسوٿو جي معيشت زراعت، چوپائي مال، پيداواري صنعت ۽ کاڻين تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي [[رقم جي موڪلاڻي|موڪليل رقمن]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0,,menuPK:356039~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:356029,00.html |title=World bank Lesotho: Country Brief |access-date=3 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100012/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0%2C%2CmenuPK%3A356039~pagePK%3A141132~piPK%3A141107~theSitePK%3A356029%2C00.html |archive-date=31 March 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|title=CIA Lesotho Economy 2011|access-date=3 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071854/http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|archive-date=24 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[گذران واري زراعت]] سان لاڳاپيل آهي. روزگار جا ٻيا اهم شعبا ڪپڙي جي صنعت، ڏکڻ آفريڪا ۾ کاڻين جو ڪم ۽ ليسوٿو سرڪار جون نوڪريون آهن. ملڪ جا الهندي هيٺاهان علائقا مکيه زرعي خطو آهن. لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آبادي غير رسمي فصلن جي پوک يا [[چوپائي مال جي پالنا]] مان آمدني حاصل ڪري ٿي، جڏهن تہ ملڪ جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٻہ ڀاڱي ٽي حصو زرعي شعبي مان حاصل ٿئي ٿو. روزانو قوت خريد جي برابريءَ موجب 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪندڙ آباديءَ جو تناسب 1995ع کان 2003ع تائين 48 سيڪڙو مان گهٽجي 44 سيڪڙو ٿيو.<ref name="worldbank"/> ليسوٿو [[آفريڪي واڌ ۽ موقعن وارو قانون]] مان فائدو وٺندي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن تيار ڪپڙا برآمد ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – Africa Growth and Opportunities Act (AGOA): Economic Impact and Future Prospects|access-date=4 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041226/http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|archive-date=15 July 2012|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو مان ڪپڙا حاصل ڪندڙ آمريڪي برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن ۾ فوٽ لاڪر، گيپ، گلوريا وينڊربلٽ، جي سي پيني، ليوائي اسٽراس، لولوليمون ايٿليٽيڪا، ساڪس، سيئرز، ٽمبرلينڊ ۽ وال مارٽ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|title=Purchase for Africa: An appeal for American apparel buys|access-date=28 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101064849/http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|archive-date=1 November 2009|df=dmy-all}}</ref> 2004ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ روزگار 50,000 کان وڌي ويو، جن مان اڪثريت عورتن جي هئي، ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پيداواري شعبي جي ملازمن جو انگ سرڪاري ملازمن کان وڌي ويو. 2008ع ۾ ليسوٿو لڳ ڀڳ 487 ملين آمريڪي ڊالرن جو سامان برآمد ڪيو، جنهن جو وڏو حصو آمريڪا ڏانهن موڪليو ويو. 2004ع کان پوءِ ڪپڙي جي صنعت ۾ عالمي مقابلي سبب روزگار گهٽجندو ويو ۽ 2011ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ ملازمن جو انگ لڳ ڀڳ 45,000 رهجي ويو. تنهن هوندي بہ 2011ع ۾ اهو ليسوٿو جي رسمي شعبي جو سڀ کان وڏو روزگار فراهم ڪندڙ شعبو هو.<ref name="smartlessons.ifc.org">{{cite web|url=https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|title=World Bank – IFC – Africa Can Compete! The Miracle of Tiny Lesotho—Sub-Saharan Africa's Largest Garment Exporter|access-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731130428/https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|archive-date=31 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 2007ع ۾ ڪپڙي جي شعبي جي هڪ ملازم جي سراسري ماهوار آمدني 103 آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ عام ڪپڙي جي مزدور لاءِ سرڪاري گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 93 آمريڪي ڊالر مقرر هئي. 2008ع ۾ في ماڻهو سراسري مجموعي قومي آمدني ماهوار 83 آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="smartlessons.ifc.org"/> هن شعبي ايڇ آءِ وي/ايڊز خلاف وڙهڻ لاءِ [[ايپرل ليسوٿو الائنس ٽو فائٽ ايڊز]] نالي پروگرام شروع ڪيو. هي سڄي صنعت تي ٻڌل پروگرام آهي، جيڪو مزدورن کي بيماريءَ کان بچاءَ ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="alafa">{{cite web|url=http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |title=Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) |access-date=4 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225072316/http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |archive-date=25 February 2011 }}</ref> {{multiple image|caption_align=center |align= right |direction= horizontal |total_width = 320 |image1= Katse Dam-001.jpg |caption1=[[ڪٽسي ڊيم]] |image2=Mohale Dam 2008.jpg |caption2=[[موهالي ڊيم]] |header= |header_align= centre }} پاڻي ۽ [[هيرو|هيرا]] ليسوٿو جي اهم قدرتي وسيلن مان آهن.<ref name="worldbank"/> پاڻيءَ مان فائدو [[ليسوٿو هاءِ لينڊز واٽر پروجيڪٽ]] ذريعي ورتو وڃي ٿو، جيڪو ليسوٿو هاءِ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي نگرانيءَ هيٺ 21 سالن تي ٻڌل ۽ ڪيترن ارب ڊالرن جو منصوبو آهي. هي منصوبو 1986ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |title=Lesotho Highlands Water Project: The Treaty |publisher=Lhwp.org.ls |date=24 October 1986 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219001053/http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |archive-date=19 December 2013 }}</ref> منصوبي جو مقصد [[اورينج درياهه]] جي نظام مان پاڻي گڏ ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ [[فري اسٽيٽ صوبو|ڏکڻ آفريڪا جي فري اسٽيٽ]] ۽ وڏي [[جوهانسبرگ]] واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ليسوٿو بجليءَ جي پيداوار ۾ تقريباً مڪمل طور پاڻ ڀرو ٿي ويو ۽ 2010ع ۾ ڏکڻ آفريڪا کي پاڻي ۽ بجلي وڪڻڻ مان لڳ ڀڳ 70 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |title=LHWP Water Sales |access-date=8 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510100115/http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |archive-date=10 May 2011 }}</ref> ليٽسينگ، موٿائي، ليڪوبونگ ۽ ڪائو جي کاڻين مان هيرا ڪڍيا وڃن ٿا. اندازي موجب انهن کاڻين 2014ع ۾ گڏيل طور 240,000 قيراط هيرا پيدا ڪيا، جن جي ماليت لڳ ڀڳ 300 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ليٽسينگ جي کاڻ مان نڪرندڙ هيرن جي سراسري قيمت 2,172 آمريڪي ڊالر في قيراط هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جنهن سبب في قيراط سراسري قيمت جي بنياد تي ان کي دنيا جي سڀ کان قيمتي هيرن واري کاڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|title=Corporate Profile|date=29 September 2016|access-date=12 January 2018|archive-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308031828/https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|url-status=live}}</ref> 2008ع جي عالمي معاشي بحران سبب هن شعبي کي ڌڪ رسيو، پر 2010ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر بهتري آئي. 2010ع–2011ع دوران هيرن جي برآمد 230 ملين آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – QUARTERLY REVIEW – June 2011|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209055906/http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|archive-date=9 February 2012|df=dmy-all}}</ref> ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جا ڪمبرلائيٽ پائپ، يعني مين پائپ ۽ سيٽلائيٽ پائپ، 14 ڊسمبر 1957ع تي نوجوان ارضيات دان پيٽر ايڇ. نڪسن دريافت ڪيا، جيڪو ان وقت ڪرنل جيڪ اسڪاٽ جي شروعاتي معدني ڳولا وارين مهمن جي حصي طور علائقي ۾ ڪم ڪري رهيو هو. نڪسن اڳتي هلي علمي ماهر بڻيو ۽ مينٽل پيٽرولاجيءَ بابت ٻہ انتهائي اثرائتا ڪتاب شايع ڪيائين. پيٽر نڪسن (1935ع–2025ع)<ref>Biography at: https://link.springer.com/article/10.1007/s00710-025-00923-3 Retrieved 29 July 2025.</ref> هڪ اڳڀرو سائنسدان هو، جنهن سائنسي برادريءَ جو ڌيان هيرن جي استحڪام واري علائقي مان جبل ساز عملن ذريعي مٿاهين سطح ڏانهن منتقل ٿيل مينٽل پٿرن جي وڌندڙ ثبوتن ڏانهن ڇڪايو. هن ڪيترين اهم تحقيقي اشاعتن ۾ گڏيل ليکڪ طور ڪم ڪيو، جن هن عمل بابت شروعاتي مضبوط ثبوت مهيا ڪيا. هو برطانيا جي ليڊز يونيورسٽيءَ مان مينٽل ارضيات جي پروفيسر ايميريٽس طور رٽائر ٿيو. سندس علمي خدمتن جي اعزاز ۾ معدني قسم ''[[نڪسونائيٽ]]'' سندس نالي پٺيان رکيو ويو. 1957ع ۾ جڏهن نڪسن ليٽسينگ دريافت ڪيو، تڏهن ڪيٿ وائيٽلاڪ هڪ ٻي معدني ڳولا واري ٽيم سان ڪم ڪري رهيو هو، پر اڳتي هلي هو ليٽسينگ جو جنرل مئنيجر بڻيو، جيستائين ڊي بيئرز 1982ع ۾ کاڻ بند ڪئي. ان کان پوءِ هن ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي ليز حاصل ڪئي ۽ کاڻ کي ترقي ڏني. تنهنڪري کيس ليسوٿو جي هيرن جي کاڻين واري صنعت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور سڃاتو وڃي ٿو. نڪسن ۽ وائيٽلاڪ ڪيترن سالن تائين ويجها دوست ۽ ساٿي رهيا. 1967ع ۾ هڪ موسوٿو عورت جبلن مان {{convert|601|carat|g|adj=on}} جو هيرو دريافت ڪيو، جيڪو [[ڀورا هيرا|ليسوٿو برائون]] جي نالي سان مشهور ٿيو. آگسٽ 2006ع ۾ ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي کاڻ مان {{convert|603|carat|g|adj=on}} جو اڇو هيرو، [[ليسوٿو پرامس]]، دريافت ٿيو. 2008ع ۾ ساڳئي هنڌ تان {{convert|478|carat|g|adj=on}} جو هڪ ٻيو هيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Letseng-la-Terae: The 603 Carat Lesotho Promise Diamond |url=http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |publisher=Technology.infomine.com |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213025641/http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو قدرتي وسيلن ۽ پيداواري شين جي برآمد ذريعي گهڻو ڪري گذران واري معيشت مان اڳتي وڌي هيٺين وچولي آمدنيءَ واري معيشت بڻجڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي. برآمدي شعبن آباديءَ جي هڪ حصي کي وڌيڪ ۽ نسبتاً محفوظ آمدني فراهم ڪئي آهي.<ref name="worldbank"/> عالمي معاشي بحران دوران آمريڪا، جيڪو ليسوٿو جي اهم برآمدي مارڪيٽن مان هڪ هو، ۾ معاشي سستيءَ سبب ملڪ کي ڪپڙي جي برآمد ۽ روزگار ۾ نقصان برداشت ڪرڻو پيو. هيرن جي کاڻين ۽ برآمد ۾ گهٽتائي، هيرن جي قيمتن ۾ لاٿ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معيشت ۾ سستي سبب ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان ملندڙ آمدنيءَ ۾ گهٽتائي پڻ بحران کي وڌايو. ڏکڻ آفريڪا جي معيشت جي ڪمزور ٿيڻ، کاڻين واري شعبي جي گهٽجڻ ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار جي نقصان سبب مزدورن جي موڪليل رقمن ۾ گهٽتائي آئي. انهن سببن جي نتيجي ۾ 2009ع ۾ ليسوٿو جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح گهٽجي 0.9 سيڪڙو رهي.<ref name="worldbank"/> 2025ع ۾ [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ليسوٿو 132هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/lesotho |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[ليسوٿو لوٽي|لوٽي]] (جمع: مالوٽي) آهي، جيڪا [[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] سان مٽاسٽا ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿي. لوٽي ۽ رينڊ جي قيمت برابر رکي ويندي آهي. ليسوٿو، ايسواتيني، نميبيا ۽ ڏکڻ آفريڪا گڏجي [[گڏيل مالياتي علائقو]] ٺاهين ٿا. [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي صدارت|ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا]]، جيڪا 20 جنوري 2025ع کان شروع ٿي، [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا ۾ محصول|2 اپريل 2025ع تي نوان محصول]] لاڳو ڪيا. آمريڪي حڪومت ليسوٿو کي انهن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي مبينا طور آمريڪا سان واپار ۾ رڪاوٽون وجهن ٿا، ۽ ليسوٿو جي درآمدن تي 50 سيڪڙو محصول مقرر ڪيو، جيڪو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. ان جي نتيجي ۾ ڪجهه ڪارخانا بند ڪرڻا پيا. آمريڪي عملدارن موجب ان قدم جو بنياد اها دعويٰ هئي تہ ليسوٿو آمريڪي شين تي لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو محصول لاڳو ڪري ٿو. ڪيترن مبصرن هن دعويٰ کي بي بنياد قرار ڏنو. ليسوٿو پنهنجي محصولن تي مڪمل آزاد اختيار نٿو رکي، ڇاڪاڻ تہ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين جي ميمبر جي حيثيت سان ان تي گڏيل ٻاهريان محصول لاڳو ٿين ٿا، جيڪي مرڪزي طور مقرر ڪيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ ليسوٿو لاءِ آمريڪي شين جي درآمد محدود آهي؛ ملڪ بنيادي طور آمريڪا ڏانهن شيون برآمد ڪري ٿو ۽ اتان نسبتاً ٿورو سامان درآمد ڪري ٿو. 19fjbr33bhhvsgg8jqjlwrm7v5r9r69 415297 415296 2026-09-28T02:03:48Z Intisar Ali 8681 /* قانون */ 415297 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Maseru from Parliament Hill.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ پارليامينٽ هِل تان شهر جو منظر]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==معيشت== {{Main|ليسوٿو جي معيشت}} [[File:A vehicle on Sani Pass.jpg|thumb|سرحد تي واقع [[ساني پاس]] هڪ سياحتي ماڳ آهي.]] ليسوٿو جي معيشت زراعت، چوپائي مال، پيداواري صنعت ۽ کاڻين تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي [[رقم جي موڪلاڻي|موڪليل رقمن]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0,,menuPK:356039~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:356029,00.html |title=World bank Lesotho: Country Brief |access-date=3 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100012/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0%2C%2CmenuPK%3A356039~pagePK%3A141132~piPK%3A141107~theSitePK%3A356029%2C00.html |archive-date=31 March 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|title=CIA Lesotho Economy 2011|access-date=3 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071854/http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|archive-date=24 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[گذران واري زراعت]] سان لاڳاپيل آهي. روزگار جا ٻيا اهم شعبا ڪپڙي جي صنعت، ڏکڻ آفريڪا ۾ کاڻين جو ڪم ۽ ليسوٿو سرڪار جون نوڪريون آهن. ملڪ جا الهندي هيٺاهان علائقا مکيه زرعي خطو آهن. لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آبادي غير رسمي فصلن جي پوک يا [[چوپائي مال جي پالنا]] مان آمدني حاصل ڪري ٿي، جڏهن تہ ملڪ جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٻہ ڀاڱي ٽي حصو زرعي شعبي مان حاصل ٿئي ٿو. روزانو قوت خريد جي برابريءَ موجب 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪندڙ آباديءَ جو تناسب 1995ع کان 2003ع تائين 48 سيڪڙو مان گهٽجي 44 سيڪڙو ٿيو.<ref name="worldbank"/> ليسوٿو [[آفريڪي واڌ ۽ موقعن وارو قانون]] مان فائدو وٺندي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن تيار ڪپڙا برآمد ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – Africa Growth and Opportunities Act (AGOA): Economic Impact and Future Prospects|access-date=4 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041226/http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|archive-date=15 July 2012|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو مان ڪپڙا حاصل ڪندڙ آمريڪي برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن ۾ فوٽ لاڪر، گيپ، گلوريا وينڊربلٽ، جي سي پيني، ليوائي اسٽراس، لولوليمون ايٿليٽيڪا، ساڪس، سيئرز، ٽمبرلينڊ ۽ وال مارٽ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|title=Purchase for Africa: An appeal for American apparel buys|access-date=28 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101064849/http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|archive-date=1 November 2009|df=dmy-all}}</ref> 2004ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ روزگار 50,000 کان وڌي ويو، جن مان اڪثريت عورتن جي هئي، ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پيداواري شعبي جي ملازمن جو انگ سرڪاري ملازمن کان وڌي ويو. 2008ع ۾ ليسوٿو لڳ ڀڳ 487 ملين آمريڪي ڊالرن جو سامان برآمد ڪيو، جنهن جو وڏو حصو آمريڪا ڏانهن موڪليو ويو. 2004ع کان پوءِ ڪپڙي جي صنعت ۾ عالمي مقابلي سبب روزگار گهٽجندو ويو ۽ 2011ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ ملازمن جو انگ لڳ ڀڳ 45,000 رهجي ويو. تنهن هوندي بہ 2011ع ۾ اهو ليسوٿو جي رسمي شعبي جو سڀ کان وڏو روزگار فراهم ڪندڙ شعبو هو.<ref name="smartlessons.ifc.org">{{cite web|url=https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|title=World Bank – IFC – Africa Can Compete! The Miracle of Tiny Lesotho—Sub-Saharan Africa's Largest Garment Exporter|access-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731130428/https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|archive-date=31 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 2007ع ۾ ڪپڙي جي شعبي جي هڪ ملازم جي سراسري ماهوار آمدني 103 آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ عام ڪپڙي جي مزدور لاءِ سرڪاري گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 93 آمريڪي ڊالر مقرر هئي. 2008ع ۾ في ماڻهو سراسري مجموعي قومي آمدني ماهوار 83 آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="smartlessons.ifc.org"/> هن شعبي ايڇ آءِ وي/ايڊز خلاف وڙهڻ لاءِ [[ايپرل ليسوٿو الائنس ٽو فائٽ ايڊز]] نالي پروگرام شروع ڪيو. هي سڄي صنعت تي ٻڌل پروگرام آهي، جيڪو مزدورن کي بيماريءَ کان بچاءَ ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="alafa">{{cite web|url=http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |title=Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) |access-date=4 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225072316/http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |archive-date=25 February 2011 }}</ref> {{multiple image|caption_align=center |align= right |direction= horizontal |total_width = 320 |image1= Katse Dam-001.jpg |caption1=[[ڪٽسي ڊيم]] |image2=Mohale Dam 2008.jpg |caption2=[[موهالي ڊيم]] |header= |header_align= centre }} پاڻي ۽ [[هيرو|هيرا]] ليسوٿو جي اهم قدرتي وسيلن مان آهن.<ref name="worldbank"/> پاڻيءَ مان فائدو [[ليسوٿو هاءِ لينڊز واٽر پروجيڪٽ]] ذريعي ورتو وڃي ٿو، جيڪو ليسوٿو هاءِ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي نگرانيءَ هيٺ 21 سالن تي ٻڌل ۽ ڪيترن ارب ڊالرن جو منصوبو آهي. هي منصوبو 1986ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |title=Lesotho Highlands Water Project: The Treaty |publisher=Lhwp.org.ls |date=24 October 1986 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219001053/http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |archive-date=19 December 2013 }}</ref> منصوبي جو مقصد [[اورينج درياهه]] جي نظام مان پاڻي گڏ ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ [[فري اسٽيٽ صوبو|ڏکڻ آفريڪا جي فري اسٽيٽ]] ۽ وڏي [[جوهانسبرگ]] واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ليسوٿو بجليءَ جي پيداوار ۾ تقريباً مڪمل طور پاڻ ڀرو ٿي ويو ۽ 2010ع ۾ ڏکڻ آفريڪا کي پاڻي ۽ بجلي وڪڻڻ مان لڳ ڀڳ 70 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |title=LHWP Water Sales |access-date=8 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510100115/http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |archive-date=10 May 2011 }}</ref> ليٽسينگ، موٿائي، ليڪوبونگ ۽ ڪائو جي کاڻين مان هيرا ڪڍيا وڃن ٿا. اندازي موجب انهن کاڻين 2014ع ۾ گڏيل طور 240,000 قيراط هيرا پيدا ڪيا، جن جي ماليت لڳ ڀڳ 300 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ليٽسينگ جي کاڻ مان نڪرندڙ هيرن جي سراسري قيمت 2,172 آمريڪي ڊالر في قيراط هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جنهن سبب في قيراط سراسري قيمت جي بنياد تي ان کي دنيا جي سڀ کان قيمتي هيرن واري کاڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|title=Corporate Profile|date=29 September 2016|access-date=12 January 2018|archive-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308031828/https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|url-status=live}}</ref> 2008ع جي عالمي معاشي بحران سبب هن شعبي کي ڌڪ رسيو، پر 2010ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر بهتري آئي. 2010ع–2011ع دوران هيرن جي برآمد 230 ملين آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – QUARTERLY REVIEW – June 2011|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209055906/http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|archive-date=9 February 2012|df=dmy-all}}</ref> ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جا ڪمبرلائيٽ پائپ، يعني مين پائپ ۽ سيٽلائيٽ پائپ، 14 ڊسمبر 1957ع تي نوجوان ارضيات دان پيٽر ايڇ. نڪسن دريافت ڪيا، جيڪو ان وقت ڪرنل جيڪ اسڪاٽ جي شروعاتي معدني ڳولا وارين مهمن جي حصي طور علائقي ۾ ڪم ڪري رهيو هو. نڪسن اڳتي هلي علمي ماهر بڻيو ۽ مينٽل پيٽرولاجيءَ بابت ٻہ انتهائي اثرائتا ڪتاب شايع ڪيائين. پيٽر نڪسن (1935ع–2025ع)<ref>Biography at: https://link.springer.com/article/10.1007/s00710-025-00923-3 Retrieved 29 July 2025.</ref> هڪ اڳڀرو سائنسدان هو، جنهن سائنسي برادريءَ جو ڌيان هيرن جي استحڪام واري علائقي مان جبل ساز عملن ذريعي مٿاهين سطح ڏانهن منتقل ٿيل مينٽل پٿرن جي وڌندڙ ثبوتن ڏانهن ڇڪايو. هن ڪيترين اهم تحقيقي اشاعتن ۾ گڏيل ليکڪ طور ڪم ڪيو، جن هن عمل بابت شروعاتي مضبوط ثبوت مهيا ڪيا. هو برطانيا جي ليڊز يونيورسٽيءَ مان مينٽل ارضيات جي پروفيسر ايميريٽس طور رٽائر ٿيو. سندس علمي خدمتن جي اعزاز ۾ معدني قسم ''[[نڪسونائيٽ]]'' سندس نالي پٺيان رکيو ويو. 1957ع ۾ جڏهن نڪسن ليٽسينگ دريافت ڪيو، تڏهن ڪيٿ وائيٽلاڪ هڪ ٻي معدني ڳولا واري ٽيم سان ڪم ڪري رهيو هو، پر اڳتي هلي هو ليٽسينگ جو جنرل مئنيجر بڻيو، جيستائين ڊي بيئرز 1982ع ۾ کاڻ بند ڪئي. ان کان پوءِ هن ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي ليز حاصل ڪئي ۽ کاڻ کي ترقي ڏني. تنهنڪري کيس ليسوٿو جي هيرن جي کاڻين واري صنعت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور سڃاتو وڃي ٿو. نڪسن ۽ وائيٽلاڪ ڪيترن سالن تائين ويجها دوست ۽ ساٿي رهيا. 1967ع ۾ هڪ موسوٿو عورت جبلن مان {{convert|601|carat|g|adj=on}} جو هيرو دريافت ڪيو، جيڪو [[ڀورا هيرا|ليسوٿو برائون]] جي نالي سان مشهور ٿيو. آگسٽ 2006ع ۾ ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي کاڻ مان {{convert|603|carat|g|adj=on}} جو اڇو هيرو، [[ليسوٿو پرامس]]، دريافت ٿيو. 2008ع ۾ ساڳئي هنڌ تان {{convert|478|carat|g|adj=on}} جو هڪ ٻيو هيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Letseng-la-Terae: The 603 Carat Lesotho Promise Diamond |url=http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |publisher=Technology.infomine.com |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213025641/http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو قدرتي وسيلن ۽ پيداواري شين جي برآمد ذريعي گهڻو ڪري گذران واري معيشت مان اڳتي وڌي هيٺين وچولي آمدنيءَ واري معيشت بڻجڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي. برآمدي شعبن آباديءَ جي هڪ حصي کي وڌيڪ ۽ نسبتاً محفوظ آمدني فراهم ڪئي آهي.<ref name="worldbank"/> عالمي معاشي بحران دوران آمريڪا، جيڪو ليسوٿو جي اهم برآمدي مارڪيٽن مان هڪ هو، ۾ معاشي سستيءَ سبب ملڪ کي ڪپڙي جي برآمد ۽ روزگار ۾ نقصان برداشت ڪرڻو پيو. هيرن جي کاڻين ۽ برآمد ۾ گهٽتائي، هيرن جي قيمتن ۾ لاٿ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معيشت ۾ سستي سبب ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان ملندڙ آمدنيءَ ۾ گهٽتائي پڻ بحران کي وڌايو. ڏکڻ آفريڪا جي معيشت جي ڪمزور ٿيڻ، کاڻين واري شعبي جي گهٽجڻ ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار جي نقصان سبب مزدورن جي موڪليل رقمن ۾ گهٽتائي آئي. انهن سببن جي نتيجي ۾ 2009ع ۾ ليسوٿو جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح گهٽجي 0.9 سيڪڙو رهي.<ref name="worldbank"/> 2025ع ۾ [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ليسوٿو 132هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/lesotho |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[ليسوٿو لوٽي|لوٽي]] (جمع: مالوٽي) آهي، جيڪا [[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] سان مٽاسٽا ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿي. لوٽي ۽ رينڊ جي قيمت برابر رکي ويندي آهي. ليسوٿو، ايسواتيني، نميبيا ۽ ڏکڻ آفريڪا گڏجي [[گڏيل مالياتي علائقو]] ٺاهين ٿا. [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي صدارت|ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا]]، جيڪا 20 جنوري 2025ع کان شروع ٿي، [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا ۾ محصول|2 اپريل 2025ع تي نوان محصول]] لاڳو ڪيا. آمريڪي حڪومت ليسوٿو کي انهن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي مبينا طور آمريڪا سان واپار ۾ رڪاوٽون وجهن ٿا، ۽ ليسوٿو جي درآمدن تي 50 سيڪڙو محصول مقرر ڪيو، جيڪو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. ان جي نتيجي ۾ ڪجهه ڪارخانا بند ڪرڻا پيا. آمريڪي عملدارن موجب ان قدم جو بنياد اها دعويٰ هئي تہ ليسوٿو آمريڪي شين تي لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو محصول لاڳو ڪري ٿو. ڪيترن مبصرن هن دعويٰ کي بي بنياد قرار ڏنو. ليسوٿو پنهنجي محصولن تي مڪمل آزاد اختيار نٿو رکي، ڇاڪاڻ تہ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين جي ميمبر جي حيثيت سان ان تي گڏيل ٻاهريان محصول لاڳو ٿين ٿا، جيڪي مرڪزي طور مقرر ڪيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ ليسوٿو لاءِ آمريڪي شين جي درآمد محدود آهي؛ ملڪ بنيادي طور آمريڪا ڏانهن شيون برآمد ڪري ٿو ۽ اتان نسبتاً ٿورو سامان درآمد ڪري ٿو. 6po23nntljwmv6jqk83y5b3cijdei8v 415298 415297 2026-09-28T02:06:16Z Intisar Ali 8681 415298 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Maseru from Parliament Hill.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ پارليامينٽ هِل تان شهر جو منظر]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==معيشت== {{Main|ليسوٿو جي معيشت}} [[File:A vehicle on Sani Pass.jpg|thumb|سرحد تي واقع [[ساني پاس]] هڪ سياحتي ماڳ آهي.]] ليسوٿو جي معيشت زراعت، چوپائي مال، پيداواري صنعت ۽ کاڻين تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي [[رقم جي موڪلاڻي|موڪليل رقمن]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0,,menuPK:356039~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:356029,00.html |title=World bank Lesotho: Country Brief |access-date=3 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100012/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0%2C%2CmenuPK%3A356039~pagePK%3A141132~piPK%3A141107~theSitePK%3A356029%2C00.html |archive-date=31 March 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|title=CIA Lesotho Economy 2011|access-date=3 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071854/http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|archive-date=24 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[گذران واري زراعت]] سان لاڳاپيل آهي. روزگار جا ٻيا اهم شعبا ڪپڙي جي صنعت، ڏکڻ آفريڪا ۾ کاڻين جو ڪم ۽ ليسوٿو سرڪار جون نوڪريون آهن. ملڪ جا الهندي هيٺاهان علائقا مکيه زرعي خطو آهن. لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آبادي غير رسمي فصلن جي پوک يا [[چوپائي مال جي پالنا]] مان آمدني حاصل ڪري ٿي، جڏهن تہ ملڪ جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٻہ ڀاڱي ٽي حصو زرعي شعبي مان حاصل ٿئي ٿو. روزانو قوت خريد جي برابريءَ موجب 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪندڙ آباديءَ جو تناسب 1995ع کان 2003ع تائين 48 سيڪڙو مان گهٽجي 44 سيڪڙو ٿيو.<ref name="worldbank"/> ليسوٿو [[آفريڪي واڌ ۽ موقعن وارو قانون]] مان فائدو وٺندي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن تيار ڪپڙا برآمد ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – Africa Growth and Opportunities Act (AGOA): Economic Impact and Future Prospects|access-date=4 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041226/http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|archive-date=15 July 2012|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو مان ڪپڙا حاصل ڪندڙ آمريڪي برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن ۾ فوٽ لاڪر، گيپ، گلوريا وينڊربلٽ، جي سي پيني، ليوائي اسٽراس، لولوليمون ايٿليٽيڪا، ساڪس، سيئرز، ٽمبرلينڊ ۽ وال مارٽ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|title=Purchase for Africa: An appeal for American apparel buys|access-date=28 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101064849/http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|archive-date=1 November 2009|df=dmy-all}}</ref> 2004ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ روزگار 50,000 کان وڌي ويو، جن مان اڪثريت عورتن جي هئي، ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پيداواري شعبي جي ملازمن جو انگ سرڪاري ملازمن کان وڌي ويو. 2008ع ۾ ليسوٿو لڳ ڀڳ 487 ملين آمريڪي ڊالرن جو سامان برآمد ڪيو، جنهن جو وڏو حصو آمريڪا ڏانهن موڪليو ويو. 2004ع کان پوءِ ڪپڙي جي صنعت ۾ عالمي مقابلي سبب روزگار گهٽجندو ويو ۽ 2011ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ ملازمن جو انگ لڳ ڀڳ 45,000 رهجي ويو. تنهن هوندي بہ 2011ع ۾ اهو ليسوٿو جي رسمي شعبي جو سڀ کان وڏو روزگار فراهم ڪندڙ شعبو هو.<ref name="smartlessons.ifc.org">{{cite web|url=https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|title=World Bank – IFC – Africa Can Compete! The Miracle of Tiny Lesotho—Sub-Saharan Africa's Largest Garment Exporter|access-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731130428/https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|archive-date=31 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 2007ع ۾ ڪپڙي جي شعبي جي هڪ ملازم جي سراسري ماهوار آمدني 103 آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ عام ڪپڙي جي مزدور لاءِ سرڪاري گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 93 آمريڪي ڊالر مقرر هئي. 2008ع ۾ في ماڻهو سراسري مجموعي قومي آمدني ماهوار 83 آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="smartlessons.ifc.org"/> هن شعبي ايڇ آءِ وي/ايڊز خلاف وڙهڻ لاءِ [[ايپرل ليسوٿو الائنس ٽو فائٽ ايڊز]] نالي پروگرام شروع ڪيو. هي سڄي صنعت تي ٻڌل پروگرام آهي، جيڪو مزدورن کي بيماريءَ کان بچاءَ ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="alafa">{{cite web|url=http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |title=Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) |access-date=4 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225072316/http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |archive-date=25 February 2011 }}</ref> {{multiple image|caption_align=center |align= right |direction= horizontal |total_width = 320 |image1= Katse Dam-001.jpg |caption1=[[ڪٽسي ڊيم]] |image2=Mohale Dam 2008.jpg |caption2=[[موهالي ڊيم]] |header= |header_align= centre }} پاڻي ۽ [[هيرو|هيرا]] ليسوٿو جي اهم قدرتي وسيلن مان آهن.<ref name="worldbank"/> پاڻيءَ مان فائدو [[ليسوٿو هاءِ لينڊز واٽر پروجيڪٽ]] ذريعي ورتو وڃي ٿو، جيڪو ليسوٿو هاءِ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي نگرانيءَ هيٺ 21 سالن تي ٻڌل ۽ ڪيترن ارب ڊالرن جو منصوبو آهي. هي منصوبو 1986ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |title=Lesotho Highlands Water Project: The Treaty |publisher=Lhwp.org.ls |date=24 October 1986 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219001053/http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |archive-date=19 December 2013 }}</ref> منصوبي جو مقصد [[اورينج درياهه]] جي نظام مان پاڻي گڏ ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ [[فري اسٽيٽ صوبو|ڏکڻ آفريڪا جي فري اسٽيٽ]] ۽ وڏي [[جوهانسبرگ]] واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ليسوٿو بجليءَ جي پيداوار ۾ تقريباً مڪمل طور پاڻ ڀرو ٿي ويو ۽ 2010ع ۾ ڏکڻ آفريڪا کي پاڻي ۽ بجلي وڪڻڻ مان لڳ ڀڳ 70 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |title=LHWP Water Sales |access-date=8 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510100115/http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |archive-date=10 May 2011 }}</ref> ليٽسينگ، موٿائي، ليڪوبونگ ۽ ڪائو جي کاڻين مان هيرا ڪڍيا وڃن ٿا. اندازي موجب انهن کاڻين 2014ع ۾ گڏيل طور 240,000 قيراط هيرا پيدا ڪيا، جن جي ماليت لڳ ڀڳ 300 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ليٽسينگ جي کاڻ مان نڪرندڙ هيرن جي سراسري قيمت 2,172 آمريڪي ڊالر في قيراط هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جنهن سبب في قيراط سراسري قيمت جي بنياد تي ان کي دنيا جي سڀ کان قيمتي هيرن واري کاڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|title=Corporate Profile|date=29 September 2016|access-date=12 January 2018|archive-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308031828/https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|url-status=live}}</ref> 2008ع جي عالمي معاشي بحران سبب هن شعبي کي ڌڪ رسيو، پر 2010ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر بهتري آئي. 2010ع–2011ع دوران هيرن جي برآمد 230 ملين آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – QUARTERLY REVIEW – June 2011|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209055906/http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|archive-date=9 February 2012|df=dmy-all}}</ref> ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جا ڪمبرلائيٽ پائپ، يعني مين پائپ ۽ سيٽلائيٽ پائپ، 14 ڊسمبر 1957ع تي نوجوان ارضيات دان پيٽر ايڇ. نڪسن دريافت ڪيا، جيڪو ان وقت ڪرنل جيڪ اسڪاٽ جي شروعاتي معدني ڳولا وارين مهمن جي حصي طور علائقي ۾ ڪم ڪري رهيو هو. نڪسن اڳتي هلي علمي ماهر بڻيو ۽ مينٽل پيٽرولاجيءَ بابت ٻہ انتهائي اثرائتا ڪتاب شايع ڪيائين. پيٽر نڪسن (1935ع–2025ع)<ref>Biography at: https://link.springer.com/article/10.1007/s00710-025-00923-3 Retrieved 29 July 2025.</ref> هڪ اڳڀرو سائنسدان هو، جنهن سائنسي برادريءَ جو ڌيان هيرن جي استحڪام واري علائقي مان جبل ساز عملن ذريعي مٿاهين سطح ڏانهن منتقل ٿيل مينٽل پٿرن جي وڌندڙ ثبوتن ڏانهن ڇڪايو. هن ڪيترين اهم تحقيقي اشاعتن ۾ گڏيل ليکڪ طور ڪم ڪيو، جن هن عمل بابت شروعاتي مضبوط ثبوت مهيا ڪيا. هو برطانيا جي ليڊز يونيورسٽيءَ مان مينٽل ارضيات جي پروفيسر ايميريٽس طور رٽائر ٿيو. سندس علمي خدمتن جي اعزاز ۾ معدني قسم ''[[نڪسونائيٽ]]'' سندس نالي پٺيان رکيو ويو. 1957ع ۾ جڏهن نڪسن ليٽسينگ دريافت ڪيو، تڏهن ڪيٿ وائيٽلاڪ هڪ ٻي معدني ڳولا واري ٽيم سان ڪم ڪري رهيو هو، پر اڳتي هلي هو ليٽسينگ جو جنرل مئنيجر بڻيو، جيستائين ڊي بيئرز 1982ع ۾ کاڻ بند ڪئي. ان کان پوءِ هن ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي ليز حاصل ڪئي ۽ کاڻ کي ترقي ڏني. تنهنڪري کيس ليسوٿو جي هيرن جي کاڻين واري صنعت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور سڃاتو وڃي ٿو. نڪسن ۽ وائيٽلاڪ ڪيترن سالن تائين ويجها دوست ۽ ساٿي رهيا. 1967ع ۾ هڪ موسوٿو عورت جبلن مان {{convert|601|carat|g|adj=on}} جو هيرو دريافت ڪيو، جيڪو [[ڀورا هيرا|ليسوٿو برائون]] جي نالي سان مشهور ٿيو. آگسٽ 2006ع ۾ ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي کاڻ مان {{convert|603|carat|g|adj=on}} جو اڇو هيرو، [[ليسوٿو پرامس]]، دريافت ٿيو. 2008ع ۾ ساڳئي هنڌ تان {{convert|478|carat|g|adj=on}} جو هڪ ٻيو هيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Letseng-la-Terae: The 603 Carat Lesotho Promise Diamond |url=http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |publisher=Technology.infomine.com |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213025641/http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو قدرتي وسيلن ۽ پيداواري شين جي برآمد ذريعي گهڻو ڪري گذران واري معيشت مان اڳتي وڌي هيٺين وچولي آمدنيءَ واري معيشت بڻجڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي. برآمدي شعبن آباديءَ جي هڪ حصي کي وڌيڪ ۽ نسبتاً محفوظ آمدني فراهم ڪئي آهي.<ref name="worldbank"/> عالمي معاشي بحران دوران آمريڪا، جيڪو ليسوٿو جي اهم برآمدي مارڪيٽن مان هڪ هو، ۾ معاشي سستيءَ سبب ملڪ کي ڪپڙي جي برآمد ۽ روزگار ۾ نقصان برداشت ڪرڻو پيو. هيرن جي کاڻين ۽ برآمد ۾ گهٽتائي، هيرن جي قيمتن ۾ لاٿ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معيشت ۾ سستي سبب ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان ملندڙ آمدنيءَ ۾ گهٽتائي پڻ بحران کي وڌايو. ڏکڻ آفريڪا جي معيشت جي ڪمزور ٿيڻ، کاڻين واري شعبي جي گهٽجڻ ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار جي نقصان سبب مزدورن جي موڪليل رقمن ۾ گهٽتائي آئي. انهن سببن جي نتيجي ۾ 2009ع ۾ ليسوٿو جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح گهٽجي 0.9 سيڪڙو رهي.<ref name="worldbank"/> 2025ع ۾ [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ليسوٿو 132هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/lesotho |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[ليسوٿو لوٽي|لوٽي]] (جمع: مالوٽي) آهي، جيڪا [[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] سان مٽاسٽا ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿي. لوٽي ۽ رينڊ جي قيمت برابر رکي ويندي آهي. ليسوٿو، ايسواتيني، نميبيا ۽ ڏکڻ آفريڪا گڏجي [[گڏيل مالياتي علائقو]] ٺاهين ٿا. [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي صدارت|ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا]]، جيڪا 20 جنوري 2025ع کان شروع ٿي، [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا ۾ محصول|2 اپريل 2025ع تي نوان محصول]] لاڳو ڪيا. آمريڪي حڪومت ليسوٿو کي انهن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي مبينا طور آمريڪا سان واپار ۾ رڪاوٽون وجهن ٿا، ۽ ليسوٿو جي درآمدن تي 50 سيڪڙو محصول مقرر ڪيو، جيڪو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. ان جي نتيجي ۾ ڪجهه ڪارخانا بند ڪرڻا پيا. آمريڪي عملدارن موجب ان قدم جو بنياد اها دعويٰ هئي تہ ليسوٿو آمريڪي شين تي لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو محصول لاڳو ڪري ٿو. ڪيترن مبصرن هن دعويٰ کي بي بنياد قرار ڏنو. ليسوٿو پنهنجي محصولن تي مڪمل آزاد اختيار نٿو رکي، ڇاڪاڻ تہ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين جي ميمبر جي حيثيت سان ان تي گڏيل ٻاهريان محصول لاڳو ٿين ٿا، جيڪي مرڪزي طور مقرر ڪيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ ليسوٿو لاءِ آمريڪي شين جي درآمد محدود آهي؛ ملڪ بنيادي طور آمريڪا ڏانهن شيون برآمد ڪري ٿو ۽ اتان نسبتاً ٿورو سامان درآمد ڪري ٿو. == آبادي == {{See also|ليسوٿو جي آبادي}} [[File:Lesotho class.jpg|thumb|پرائمري اسڪول جو ڪلاس]] ليسوٿو جي آبادي لڳ ڀڳ {{UN_Population|Lesotho}} آهي.{{UN_Population|ref}} ليسوٿو جي ڪُل آباديءَ مان 25 سيڪڙو شهري ۽ 75 سيڪڙو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهي ٿي. اندازي موجب شهري آباديءَ ۾ سالياني واڌ 3.5 سيڪڙو آهي.<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Lesotho|work=The World Factbook|access-date=15 May 2007|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> آباديءَ جو 60.2 سيڪڙو حصو 15 کان 64 سالن جي عمر جي وچ ۾ آهي.<ref name="factbook"/> {{Largest cities | country = ليسوٿو | stat_ref = ذريعو:<ref name=LESOTHOCITIES>{{cite web|url=https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|title=Lesotho Cities by Population 2022|access-date=24 June 2023|archive-date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624032215/https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|url-status=live}}</ref> | list_by_pop = | div_name = | div_link = ليسوٿو جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = ماسيرو | div_1 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_1 = 519,186 | city_2 = تيياتييانينگ | div_2 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_2 = 75,115 | city_3 = مافيتينگ | div_3 = مافيتينگ ضلعو{{!}}مافيتينگ | pop_3 = 57,059 | city_4 = هلوتسي | div_4 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_4 = 47,675 | city_5 = ماپوتسوئي | div_5 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_5 = 32,117 | city_6 = مازينود | div_6 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_6 = 27,553 | city_7 = راتائو | div_7 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_7 = 26,582 | city_8 = موهاليز هوئڪ | div_8 = موهاليز هوئڪ ضلعو{{!}}موهاليز هوئڪ | pop_8 = 24,992 | city_9 = قيلواني | div_9 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_9 = 24,093 | city_10 = ماپوتينگ | div_10 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_10 = 23,926 }} === نسلي گروهه ۽ ٻوليون === {{Main|ليسوٿو جون ٻوليون}} ليسوٿو جي نسلي ۽ لساني جوڙجڪ ۾ گهڻو ڪري [[باسوتو]] شامل آهن، جيڪي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] ماڻهو آهن؛ اندازي موجب 99.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي باسوتو سڃاڻي ٿي. ان لحاظ کان ليسوٿو انهن ٿورڙن آفريقي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي هڪ غالب ثقافتي نسلي گروهه ۽ ٻوليءَ تي ٻڌل [[قومي رياست]] آهن؛ جڏهن تہ آفريڪا جي اڪثر ملڪن جون سرحدون [[آفريڪا جي نوآبادڪاري|نوآبادياتي طاقتن]] مقرر ڪيون هيون ۽ اهي نسلي حدن يا نوآبادياتي دور کان اڳ جي سياسي رياستن سان ٺهڪندڙ نه آهن.{{sfn|Boyd|1979|p=1}} باسوتو جي ذيلي گروهن ۾ بافوڪينگ، باتلونگ، بافوٿي، باڪوئينا، باتائونگ، باتشوئينينگ ۽ [[ماتيبيلي]] شامل آهن. آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يورپي، ايشيائي ۽ [[خوسا ماڻهو|خوسا]] ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://minorityrights.org/country/lesotho/ |title=Lesotho - World Directory of Minorities & Indigenous Peoples |access-date=22 September 2023 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529163348/https://minorityrights.org/country/lesotho/ |url-status=live }}</ref> === مذهب === {{Main|ليسوٿو ۾ مذهب}} [[File:St Michaels Cathedral, lesotho.jpg|thumb|سينٽ مائيڪل گرجاگھر]] ڊسمبر 2011ع جي اندازن موجب ليسوٿو جي 95 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[عيسائيت|عيسائي]] هئي.<ref name="Pew Christians">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country| date=19 December 2011 |publisher=Pew Research Center|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511124911/http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|archive-date=11 May 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> انهن اندازن موجب [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] آباديءَ جو 49.4 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA/> ڪيٿولڪ برادري ماسيرو جي ميٽروپوليٽن آرچ بشپ ۽ سندس ٽن ماتحت بشپَن، يعني ليريبي، موهاليز هوئڪ ۽ قاچاز نيڪ جي بشپَن، جي مذهبي انتظام هيٺ آهي؛ اهي گڏجي ملڪ جي قومي بشپ ڪانفرنس جوڙين ٿا. [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آباديءَ جو 18.2 سيڪڙو، [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] 15.4 سيڪڙو، [[اينگليڪن ڪميونيئن|اينگليڪن]] 5.3 سيڪڙو ۽ ٻيا عيسائي وڌيڪ 1.8 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA>{{cite web|date=2015|title=Lesotho|access-date=18 May 2020|publisher=[[Association of Religion Data Archives]]|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_130_1.asp|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811214132/https://thearda.com/internationalData/Countries/Country_130_1.asp|url-status=dead}}</ref> غير عيسائي مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو آباديءَ جو 9.6 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان واسطو نه رکندڙ]] ماڻهن جو تناسب 0.2 سيڪڙو آهي.<ref name=ARDA/> === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|ليسوٿو ۾ تعليم}} [[File:National University of Lesotho Administration Block.jpg|thumb|[[ليسوٿو جي قومي يونيورسٽي]]]] اندازن موجب 15 سالن کان مٿي عمر وارين عورتن مان 85 سيڪڙو ۽ مردن مان 68 سيڪڙو پڙهيل لکيل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/countries/lesotho|title=Lesotho|date=2014-11-04|website=UNESCO|language=en|access-date=2019-05-18|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113538/https://en.unesco.org/countries/lesotho|url-status=live}}</ref> انهيءَ ڪري ليسوٿو کي ”آفريڪا ۾ خواندگيءَ جي بلند ترين شرحن مان هڪ“ رکندڙ ملڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref name="factbook"/> جنهن جو هڪ سبب تعليم تي ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 12 سيڪڙو کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ پڻ آهي.<ref name="unesco">{{cite web| url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| title=Unesco Institute for Statistics: Date Centre| date=14 September 2007| access-date=28 February 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110130085835/http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| archive-date=30 January 2011| url-status=live| df=dmy-all}}</ref> عورتن جي خواندگيءَ جي شرح 84.93 سيڪڙو آهي، جيڪا مردن جي 67.75 سيڪڙو شرح کان 17.18 سيڪڙو وڌيڪ آهي. 2000ع ۾ ڏاکڻي ۽ اوڀر آفريڪا ۾ تعليمي معيار جي نگراني ڪندڙ ڪنسورشيم جي هڪ مطالعي موجب، ليسوٿو ۾ ڇهين جماعت جي 37 سيڪڙو شاگردن (جن جي سراسري عمر 14 سال هئي) پڙهڻ جي چوٿين سطح، يعني ”مطلب سمجهي پڙهڻ“، يا ان کان مٿي جي سطح حاصل ڪئي.<ref name=sacmeq>{{cite web|url=http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |title=The SACMEQ II Project in Lesotho: A Study of the Conditions of Schooling and the Quality of Education. Harare: SACMEQ |publisher=Sacmeq |date=2 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425052229/http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |archive-date=25 April 2013 }}</ref> هن سطح جو شاگرد متن جي مختلف حصن مان معلومات ڳنڍي ۽ ان جي تشريح ڪري سگهي ٿو. جيتوڻيڪ تعليم لازمي ناهي، ليسوٿو جي حڪومت مرحليوار مفت پرائمري تعليم جو پروگرام لاڳو ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |title=Lesotho Ministry of Education and Training – Basic Education |publisher=Education.gov.ls |date=5 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720222113/http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |archive-date=20 July 2010 |df=dmy-all }}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ موجب بالغن جي خواندگيءَ جي شرح 82 سيڪڙو تائين هئي.<ref name="undp">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122115116/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|date=22 November 2009}}. The United Nations. Retrieved 7 March 2012.</ref> [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] موجب آباديءَ جو 3.4 سيڪڙو انٽرنيٽ استعمال ڪري ٿو. [[ايڪونيٽ ٽيليڪام ليسوٿو]] جي هڪ خدمت بنيادي ۽ گهٽ قيمت وارن موبائل فونن ذريعي ملڪ ۾ اي ميل تائين پهچ کي وڌايو، جنهن سان تعليمي معلومات تائين رسائيءَ ۾ پڻ بهتري آئي. [[آفريڪن لائبريري پروجيڪٽ]]، [[آمريڪي پيس ڪور|آمريڪي پيس ڪور ليسوٿو]]<ref name="peacecorps">{{cite web|url=http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.wherepc.africa.lesotho |title=Peace Corps: Lesotho |date=14 July 2010 |access-date=28 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205042351/http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.Wherepc.africa.lesotho |archive-date= 5 February 2011 }}</ref> ۽ [[بوٿا-بوٿي ضلعو|بوٿا-بوٿي ضلعي]] جي تعليم کاتي سان گڏجي اسڪولن ۽ ڳوٺن ۾ لائبريريون قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو. === صحت === {{main|ليسوٿو ۾ صحت}} ملڪ [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي درجابنديءَ موجب ”گهٽ انساني ترقي“ وارن ملڪن ۾ شامل آهي ۽ [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|انساني ترقيءَ جي اشاريي]] ۾ 193 ملڪن مان 168هين نمبر تي آهي. 2022ع ۾ مردن جي متوقع عمر 50.3 سال ۽ عورتن جي 55.9 سال هئي.<ref>{{Cite report |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24 |title=Human Development Report 2023-24 |author=United Nations |date=2024-03-13 |publisher=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UNDP Lesotho – Country Profile: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511193855/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |archive-date=11 May 2013 |access-date=10 March 2012}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2019-07-22 |title=CDC Global Health - Lesotho |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |access-date=2019-11-22 |website=www.cdc.gov |language=en-us |archive-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308071010/https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |url-status=live }}</ref> ٻارن جي موت جي شرح لڳ ڀڳ 8.3 سيڪڙو آهي. 2018ع ۾ ليسوٿو ۾ 15 کان 49 سالن جي بالغن ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي پکڙجڻ جي شرح 23.6 سيڪڙو هئي، جيڪا ايسواٽيني کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي بلند ترين شرح هئي.<ref>{{Cite web|title=Prevalence of H.I.V., total (% of population ages 15-49) - Lesotho {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714175356/https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ 15 کان 49 سالن جي ماڻهن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي شرح 22.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web|date=2015-07-21|title=HIV and AIDS in Lesotho|url=https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|access-date=2022-01-19|website=Avert|language=en|archive-date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002003817/https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ [[تپ دق]] جي واقعن جي شرح دنيا جي بلند ترين شرحن مان آهي.<ref>{{Cite web|title=Incidence of tuberculosis (per 100,000 people) {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.TBS.INCD?most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org}}</ref> ليسوٿو جي 2006ع واري آدمشماري موجب لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو آبادي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي معذوري رکي ٿي. تنهن هوندي بہ استعمال ڪيل طريقن جي اعتبار بابت خدشا موجود آهن ۽ حقيقي انگ عالمي اندازي، يعني لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، جي ويجهو هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ليسوٿو نيشنل فيڊريشن آف آرگنائيزيشنز آف دي ڊس ايبلڊ ۽ سنٽيف جي گڏيل سروي موجب،<ref>Yusman Kamaleri and Arne H. Eide (eds.) (2011) [http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf Living Conditions of People with Disability in Lesotho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154124/http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf |date=2 April 2015 }}. SINTEF Technology and Society. lnfod.org.ls</ref> ليسوٿو ۾ معذور ماڻهن کي سماجي ۽ ثقافتي رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي کين ٻين جي برابر تعليم، صحت ۽ روزگار تائين رسائي حاصل ڪرڻ کان روڪين ٿيون. 2 ڊسمبر 2008ع تي ليسوٿو [[معذور ماڻهن جي حقن بابت گڏيل قومن جو ڪنوينشن]] تي صحيح ڪندڙ دنيا جو 42هون ملڪ بڻيو. [[عالمي صحت جو ادارو|عالمي صحت جي اداري]] جي انگن اکرن موجب 2018ع کان ليسوٿو ۾ عمر جي لحاظ کان معياري ڪيل خودڪشيءَ جي شرح دنيا ۾ سڀ کان بلند رهي آهي.<ref>{{cite web |year= |title=Suicide rates (per 100 000), age-standardized |url=https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/age-standardized-suicide-rates-(per-100-000-population) |access-date= |publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> === عورتن خلاف تشدد === {{Main|ليسوٿو ۾ عورتون}} گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 2008ع ۾ ليسوٿو ۾ رپورٽ ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي شرح 100,000 ماڻهن پٺيان 91.6 واقعا هئي، جيڪا موجود ملڪن جي انگن اکرن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate "Countries Compared by Crime > Rape rate. International Statistics at NationMaster.com"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201093758/http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate |date=1 December 2011 }}. nationmaster.com.</ref> [[گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت آفيس]] جي بين الاقوامي انگن اکرن موجب پڻ 2008ع ۾ پوليس وٽ درج ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي واقعن جي شرح مطالعي ۾ شامل ملڪن مان ليسوٿو ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="unodc1">[http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls "Rape at the National Level, number of police recorded offenses".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029210321/http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls |date=29 October 2013 }} [[United Nations]].</ref> ليسوٿو ۾ ٿيل هڪ مطالعي ۾ 61 سيڪڙو عورتن ٻڌايو تہ انهن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪنهن مرحلي تي جنسي تشدد جو تجربو ڪيو هو، جن مان 22 سيڪڙو ٻڌايو تہ کين جسماني زور زبردستيءَ سان جنسي تعلق قائم ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو هو.<ref>[https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm "Magnitude of sexual violence in Lesotho"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201559/https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm |date=29 October 2013 }}. confex.com.</ref> 2009ع جي [[آبادي ۽ صحت سروي]] ۾ 15.7 سيڪڙو مردن چيو تہ جيڪڏهن زال جنسي تعلق کان انڪار ڪري تہ مڙس جو کيس مارڻ جائز آهي، جڏهن تہ 16 سيڪڙو مردن چيو تہ اهڙي صورت ۾ مڙس جو زبردستي جنسي تعلق قائم ڪرڻ جائز آهي.<ref>[http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf Lesotho. Demographic and Health Survey 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205745/http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf |date=29 October 2013 }}. Ministry of Health and Social Welfare, Maseru, Lesotho. November 2010</ref> هڪ ٻي مطالعي جي محققن نتيجو ڪڍيو تہ ليسوٿو ۾ ايڇ آءِ وي جي بلند پکڙجڻ کي نظر ۾ رکندي پروگرامن ۾ عورتن جي پنهنجي جنسي زندگيءَ تي اختيار جي حق کي اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref>{{cite journal | pmid = 17209284 | volume=37 | issue=4 | title=Sexual violence in Lesotho|year=2006 | journal=Stud Fam Plann | pages=269–80|first=L |last=Brown | doi=10.1111/j.1728-4465.2006.00105.x}}</ref> 2006ع جو ''شادي شده ماڻهن جي برابريءَ وارو قانون'' زالن کي مڙسن جي برابر حق ڏئي ٿو ۽ مڙس جي قانوني بالادستيءَ کي ختم ڪري ٿو.<ref>Buhle Angelo Dube. [http://www.nyulawglobal.org/globalex/lesotho.htm The Law and Legal Research in Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620014058/http://nyulawglobal.org/globalex/Lesotho.htm |date=20 June 2010 }}. nyulawglobal.org</ref> [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]] جي 2020ع واري صنفي فرق رپورٽ ۾ [[صنفي برابري]] جي لحاظ کان ليسوٿو دنيا ۾ 88هين نمبر تي، جڏهن تہ پاڙيسري ڏکڻ آفريڪا 17هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|title=The Global Gender Gap Report 2020|publisher=World Economic Forum|pages=221, 315|access-date=19 July 2020|archive-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217140602/http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|url-status=live}}</ref> n9hjjpqrg1fg1yb3uzlz8yy4jl1hw07 415299 415298 2026-09-28T02:07:23Z Intisar Ali 8681 415299 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏاکڻي آفريڪا جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ليسوٿو جي بادشاھت | common_name = ليسوٿو | native_name = {{native name|st|Naha ea Lesotho}} | image_flag = Flag of Lesotho.svg | image_coat = Coat of arms of Lesotho.svg | coa_size = 90 | national_motto = {{native phrase|st|"Khotso, Pula, Nala"|italics=off|paren=off}}<br />"امن، مينهن، خوشحالي" | national_anthem = ''[[ليسوٿو فاتشي لا بونتاتا رونا|Lesotho fatše la bo-ntat'a rona]]''<br />({{Langx|sd|"ليسوٿو، اسان جي ابن ڏاڏن جي ڌرتي"}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:National_anthem_of_Lesotho,_performed_by_the_U.S._Navy_Band.wav]]}}</div> | image_map = Lesotho (orthographic projection).svg | map_caption = ليسوٿو جو مقام (گھري سائي رنگ ۾) | image_map2 = | capital = [[ماسيرو]] | coordinates = {{coord|29|18|54|S|27|29|13|E|region:LS|display=inline}} | largest_city = [[ماسيرو]] | official_languages = {{hlist|[[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]]|[[ڏکڻ آفريڪي انگريزي|انگريزي]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list |99.7% [[سوٿو ماڻهو|باسوٿو]] |0.3% ٻيا}} | ethnic_groups_year = 2020 | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |92.1% [[عيسائيت]] |6.6% [[روايتي آفريڪي مذهب|روايتي عقيدا]] |1.0% [[لامذهبيت|ڪو بہ مذهب نہ]] |0.3% ٻيا }} | religion_year = 2020 | religion_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |title=Religion Indexes (Lesotho) |publisher=The Association of Religion Data Archives |access-date=29 December 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031153535/https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=130c |url-status=live }}</ref> | demonym = {{unbulleted list |{{nowrap|موسوٿو (واحد)}} |باسوٿو (جمع)}} | government_type = وحداني [[پارلياماني آئيني بادشاهت]] | leader_title1 = [[ليسوٿو جو بادشاھ|بادشاھ]] | leader_name1 = [[ليٽسي ٽيون]] | leader_title2 = [[ليسوٿو جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[سام ميٽيڪاني]] | legislature = [[ليسوٿو جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[برطانيا]] کان آزادي | established_event1 = [[باسوتولينڊ]] | established_date1 = 18 مارچ 1884ع | established_event2 = آزاديءَ جو اعلان | established_date2 = 4 آڪٽوبر 1966ع | area_km2 = 30,355 | area_rank = 137هون | area_sq_mi = 11,720 | percent_water = نہ هئڻ برابر | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 2,116,427<ref>{{cite web |url=http://www.bos.gov.ls/New%20Folder/Copy%20of%20Demography/2024_Labour_force_Survey_Report.pdf |title=2024 Labour Force Survey (LFS) Report |publisher=Bureau of Statistics |access-date=8 April 2026}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 145هون | population_density_km2 = 68.1 | population_density_sq_mi = 162.4 | population_density_rank = 138هون | GDP_PPP = {{increase}} $6.915 بلين<ref name="IMFWEO.LS">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Lesotho) |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=27 October 2023 |archive-date=26 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231026215009/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=666,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |url-status=live }}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 168هون | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $3,234<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 164هون | GDP_nominal = {{increase}} $2.373 بلين<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 184هون | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $1,110<ref name="IMFWEO.LS" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 169هون | Gini = 44.9 | Gini_year = 2017 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=CIA World Factbook |access-date=10 August 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=dead }}</ref> | HDI = 0.550 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|title=Human Development Report 2023/2024|language=en|publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]]|date=19 March 2024|access-date=19 March 2024|archive-date=19 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319085123/https://hdr.undp.org/sites/default/files/2023-24_HDR/HDR23-24_Statistical_Annex_HDI_Table.xlsx|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 167هون | currency = [[ليسوٿو لوٽي]] (LSL)<br />[[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] (ZAR) | currency_code = | time_zone = [[ڏکڻ آفريڪي معياري وقت|SAST]] | utc_offset = +02:00 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | calling_code = +266 | cctld = [[.ls]] | today = }} '''ليسوٿو''' ({{IPAc-en|audio=LL-Q1860 (eng)-Soundguys-Lesotho.wav|l|ɪ|ˈ|s|uː|t|uː}} {{respell|lih|SOO|too}};<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|title=lesotho noun - Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311081136/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/lesotho|archive-date=11 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref> {{IPA|st|lɪˈsʊːtʰʊ}})،{{efn|ملڪ کي "جبلن جي بادشاهت" ({{langx|st|'Muso oa Thaba}}) ۽ "آسمان ۾ بادشاهت" ({{langx|st|'Muso o Leholimong}}) جي عرفي نالن سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web |title=Office Of The King |url=https://www.gov.ls/office-of-the-king |access-date=2024-03-01 |website=Government Of Lesotho |language=en-US |archive-date=12 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312155115/https://www.gov.ls/office-of-the-king/ |url-status=live }}</ref>}} سرڪاري طور '''ليسوٿو جي بادشاهت'''{{efn|{{langx|st|Naha ea Lesotho}}}}، [[ڏاکڻي آفريڪا]] ۾ هڪ [[زمين سان گهيريل ملڪ]] آهي. [[ڏکڻ آفريڪا]] سان مڪمل طور گهيريل ليسوٿو دنيا جي [[ملڪي گهيراءَ|ٽن خودمختيار گهيريل ملڪن]] مان ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي. ليسوٿو [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ واقع آهي، جتي [[ٿابانا نتلينیانا]] ڏاکڻي آفريڪا جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<ref>{{Cite web |title=Maloti Mountains {{!}} Drakensberg, Lesotho Highlands, Southern Africa {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |access-date=2024-03-01 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124193607/https://www.britannica.com/place/Maloti-Mountains |url-status=live }}</ref> ملڪ جي ايراضي {{convert|30000|km2|mi2|abbr=on|sigfig=3}} کان وڌيڪ ۽ آبادي لڳ ڀڳ 2.3 ملين آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ سڀ کان وڏو شهر [[ماسيرو]] آهي. ليسوٿو 1824ع ۾ [[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهرئين]] قائم ڪيو. ڊچ آبادڪارن جي لڳاتار اڳرائين سبب بادشاھ برطانيا سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت 1868ع ۾ ملڪ [[محفوظ رياست]] ۽ 1884ع ۾ [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو. [[ليسوٿو جي تاريخ|هن 1966ع ۾ آزادي حاصل ڪئي]]، جنهن کان پوءِ ٻن ڏهاڪن تائين [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] ملڪ تي حڪومت ڪئي. ستن سالن جي فوجي حڪمراني کان پوءِ 1993ع ۾ آئيني حڪومت بحال ٿي. [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي 1990ع ۾ جلاوطن ڪيو ويو، پر هو 1992ع ۾ واپس آيو ۽ 1995ع ۾ ٻيهر تخت تي ويٺو. هڪ سال پوءِ موشويشوي ٻيون وفات ڪري ويو ۽ سندس پٽ [[ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو، جيڪو اڃا تائين بادشاھ آهي.<ref name=":5" /> [[سوٿو ماڻهو|سوٿو نسلي گروھ]]، جنهن کي باسوٿو پڻ چيو وڃي ٿو ۽ جنهن تان ملڪ جو نالو نڪتل آهي، موجوده آباديءَ جو 99.7 سيڪڙو آهي، جنهن ڪري ليسوٿو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ [[هڪ نسلي سماج|نسلي طور يڪسان]] ملڪن مان هڪ آهي. سندن مادري ٻولي [[سوٿو ٻولي|سيسوٿو]] آهي، جيڪا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[کوسا ٻولي|اسيکوسا]] ۽ [[فوٿي ٻولي|سيفوٿي]] سان گڏ سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{cite web |title=Lesotho Government Gazette Number 73 |date=31 August 2022 |url=https://gazettes.africa/akn/ls/officialGazette/government-gazette/2022-08-31/73/eng@2022-08-31 |access-date=26 July 2025}}</ref> ليسوٿو کي [[ترقي پذير ملڪ|هيٺين وچولي آمدني وارو ملڪ]] سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي اهم سماجي ۽ معاشي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، پر ساڳئي وقت هتي آفريڪا جي [[خواندگي جي شرح موجب ملڪن جي فهرست|سڀ کان مٿين خواندگي جي شرحن]] مان هڪ آهي، جيڪا 2021ع ۾ 81 سيڪڙو هئي. ليسوٿو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]]، [[آفريقي يونين]] ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جو رڪن آهي. ==تاريخ== {{Main|ليسوٿو جي تاريخ}} ===باسوتولينڊ=== [[File:King Moshoeshoe of the Basotho with his ministers.jpg|thumb|upright|left|[[موشويشوي پهريون|بادشاھ موشويشوي پهريون]] پنهنجن وزيرن سان]] [[باسوتولينڊ]] 1822ع ۾ بادشاھ [[موشويشوي پهريون|موشويشوي پهرئين]] جي اڳواڻيءَ هيٺ هڪ متحد [[سياسي وحدت]] طور اڀريو.<ref>{{cite web |url=https://www.rct.uk/collection/1190108/the-basutos-the-mountaineers-their-country-being-a-narrative-of-events-relating |title=The Basutos : the mountaineers & their country : being a narrative of events relating to the tribe from its formation early in the nineteenth century to the present day / by Sir Godfrey Lagden. 1909 |author=Sir Godfrey Laden |access-date=2025-04-02 }}</ref> موشويشوي، باڪوٽيلي نسل جي هڪ ننڍي [[قبائلي سردار]] موکاچاني جو پٽ هو، جنهن پنهنجو [[قبيلو]] جوڙيو ۽ لڳ ڀڳ 1804ع ڌاري سردار بڻيو. 1820ع کان 1823ع جي وچ ۾ هو ۽ سندس پوئلڳ [[بوٿا بوٿي]] جبل تي آباد ٿيا، جتي هنن اڳوڻن مخالفن سان گڏجي 1818ع کان 1828ع تائين [[شاڪا ڪا سينزانگاڪونا]] جي دور سان لاڳاپيل [[مفيڪاني|ليفڪاني]] خلاف مزاحمت ڪئي. رياست جي وڌيڪ واڌ ويجھ [[برطانوي سلطنت|برطانوي]] ۽ [[نيدرلينڊز|ڊچ]] آبادڪارن جي وچ ۾ تڪرارن جي نتيجي ۾ ٿي. اهي آبادڪار 1795ع ۾ انگريزن طرفان فرانس جي اتحادي ڊچن کان [[ڪيپ ڪالوني]] کسجڻ کان پوءِ اتان نڪري رهيا هئا؛ ان سان گڏ [[اورينج ريور سوورينٽي]] ۽ پوءِ [[اورينج فري اسٽيٽ]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ جاري رهيا.<ref>{{cite web |url=https://britishonlinearchives.com/collections/130/british-colonial-rule-in-the-cape-of-good-hope-and-basutoland-1854-1910 |title=British Colonial Rule in the Cape of Good Hope and Basutoland, 1854–1910 |author=Shula Marks |website=britishonlinearchives.com |access-date=2025-04-05 }}</ref> [[پيرس ايوينجيليڪل مشنري سوسائٽي]] جا مشنري [[ٿامس آربوسيٽ]]، [[يوجين ڪاساليس]] ۽ ڪانسٽنٽ گوسيلين، موشويشوي پهرئين جي دعوت تي [[موريجا]] ۾ اچي رهيا، جتي هنن 1837ع کان 1855ع جي وچ ۾ سيسوٿو جي [[املا]] ۽ [[سيسوٿو ٻولي]] ۾ ڇپيل مواد جي ترقيءَ ۾ ڪم ڪيو.<ref>{{cite journal |url=https://brill.com/view/journals/exch/29/3/article-p264_5.xml |title=MISSIONARY CONTRIBUTIONS OF FRENCH PROTESTANTISM IN THE 19TH AND 20TH CENTURY |author=Marc R. Spindler |journal=Exchange |date=2000 |volume=29 |issue=3 |pages=264–278 |doi=10.1163/157254300X00184 |access-date=2025-04-26 |url-access=subscription }}</ref> ڪاساليس ترجمان طور ڪم ڪرڻ ۽ پرڏيهي معاملن بابت صلاحون ڏيڻ سان گڏ سفارتي رابطا قائم ڪرڻ ۽ اڳتي وڌندڙ يورپين ۽ [[گريڪوا ماڻهو|گريڪوا]] خلاف استعمال لاءِ هٿيار حاصل ڪرڻ ۾ پڻ مدد ڪئي. ڪيپ ڪالوني مان [[ٽريڪ بوئر]] باسوتولينڊ جي الهندي سرحدن تي پهتا ۽ اتي زمينن تي حق جي دعويٰ ڪرڻ لڳا. انهن مان پهريون يان ڊي ونار هو، جيڪو 1838ع ۾ ماتلاڪينگ واري علائقي ۾ آباد ٿيو. ايندڙ [[بوئر]] آبادڪارن ٻن دريائن جي وچ واري ۽ [[ڪيليڊن درياهه]] جي اتر واري زمين کي بيٺڪ بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ دعويٰ ڪئي تہ سوٿو ماڻهو اها زمين ڇڏي چڪا هئا. ان کان پوءِ موشويشوي ڪيپ ڪالوني جي برطانوي گورنر سر [[جارج ٿامس نيپيئر]] سان معاهدو ڪيو، جنهن تحت بوئر آبادڪارن واري اورينج ريور سوورينٽي کي برطانوي قبضي ۾ شامل ڪيو ويو. ناراض بوئرن کي 1848ع ۾ هڪ جهڙپ ۾ شڪست ڏني وئي. 1851ع ۾ ڪولونياما وٽ باسوٿو فوج هڪ برطانوي فوج کي شڪست ڏني. 1852ع ۾ هڪ ٻي برطانوي حملي کي ناڪام بڻائڻ کان پوءِ موشويشوي برطانوي ڪمانڊر ڏانهن اپيل موڪلي، جنهن سان تڪرار سفارتي طريقي سان حل ٿيو؛ ان کان پوءِ هن 1853ع ۾ باتلوڪوا کي شڪست ڏني. 1854ع ۾ انگريز علائقي مان نڪري ويا، ۽ 1858ع ۾ موشويشوي بوئرن خلاف جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيو، جنهن کي [[فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگيون|فري اسٽيٽ–باسوٿو جنگ]] چيو وڃي ٿو. نتيجي طور موشويشوي الهندي هيٺاهين علائقي جو ڪجهه حصو وڃائي ويٺو. بوئرن سان آخري جنگ 1867ع ۾ ختم ٿي، جڏهن موشويشوي [[راڻي وڪٽوريا]] کي مدد لاءِ اپيل ڪئي ۽ هن 1868ع ۾ باسوتولينڊ کي [[برطانوي محافظتي علائقو]] بڻائڻ تي رضامندي ظاهر ڪئي. [[File:1959 Basutoland National Council stamps.jpg|thumb|left|1959ع جا باسوتولينڊ نيشنل ڪائونسل جا ٽپال ٽڪليون]] 1869ع ۾ انگريزن بوئرن سان [[عليوال نارٿ]] ۾ هڪ معاهدو ڪيو، جنهن باسوتولينڊ جون سرحدون مقرر ڪيون. هن معاهدي سان الهندي علائقا ڇڏڻ سبب موشويشوي جي بادشاهت پنهنجي اڳوڻي ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ اڌ تائين محدود ٿي وئي. ان کان پوءِ انگريزن انتظامي ڪم موشويشوي جي گادي [[ٿابا بوسيو]] مان اتر-اولهه سرحد تي قائم پوليس ڪئمپ [[ماسيرو]] منتقل ڪيا، ۽ آخرڪار 1871ع ۾ باسوتولينڊ جو انتظام ڪيپ ڪالوني حوالي ڪيو ويو. موشويشوي 11 مارچ 1870ع تي وفات ڪئي، جنهن سان باسوتولينڊ جي نوآبادياتي دور جي شروعات ٿي. 1871ع کان 1884ع تائين ڪيپ ڪالوني واري دور ۾ باسوتولينڊ سان ٻين زبردستي ضم ڪيل علائقن جهڙو سلوڪ ڪيو ويو، جنهن باسوٿو ماڻهن ۾ سخت بيچيني پيدا ڪئي ۽ 1880–1881ع جي [[باسوٿو بندوق جنگ]] جو سبب بڻي.<ref name="cities">{{cite journal|first1=Sam|last1=Romaya|first2=Alison|last2=Brown|date=April 1999|title=City profile: Maseru, Lesotho|journal=Cities|volume=16|issue=2|pages=123–133|doi=10.1016/S0264-2751(98)00046-8}}</ref><ref>{{cite book |author=Olson |first1=James S. |title=Historical Dictionary of the British Empire |last2=Shadle |first2=Robert S. |publisher=Greenwood Press |year=1996 |isbn=0-313-27917-9 |page=118}}</ref> 1884ع ۾ هي علائقو باسوتولينڊ جي نالي سان [[برطانوي تاج جي بيٺڪ]] بڻيو، جنهن جي گادي ماسيرو هئي. اهو هڪ گورنر جي سڌي حڪمراني هيٺ رهيو، جڏهن تہ اندروني معاملن ۾ حقيقي اختيار قبائلي سردارن وٽ رهيو. 1905ع ۾ [[ماسيرو ريلوي شاخ|ريلوي لائين]] ٺاهي ماسيرو کي ڏکڻ آفريڪا جي ريلوي نيٽ ورڪ سان ڳنڍيو ويو. ===آزادي=== باسوتولينڊ برطانيا کان آزادي حاصل ڪري 4 آڪٽوبر 1966ع تي ليسوٿو جي بادشاهت بڻيو.<ref name="hansenvaa">{{cite book |author=Karen Tranberg Hansen, Mariken Vaa |url=http://urn.kb.se/resolve?urn=urn%3Anbn%3Ase%3Anai%3Adiva-103 |title=Reconsidering Informality: Perspectives from Urban Africa |publisher=Nordic African Institute |year=2004 |isbn=91-7106-518-0 |page=[https://archive.org/details/reconsideringinf00hans/page/n179 180] |url-access=limited}}</ref> [[باسوٿو نيشنل پارٽي]] 1966ع کان جنوري 1970ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ليابوا جوناٿن]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ [[حقيقتاً]] حڪومت قائم ٿي. جنوري 1970ع ۾ حڪمران باسوٿو نيشنل پارٽي [[1970ع ليسوٿو عام چونڊون|آزاديءَ کان پوءِ ٿيل پهرين عام چونڊن]] ۾ هارائي وئي؛ ان کي 23 سيٽون مليون، جڏهن تہ [[باسوٿو ڪانگريس پارٽي]] 36 سيٽون حاصل ڪيون. وزيراعظم جوناٿن باسوٿو ڪانگريس پارٽي کي اقتدار منتقل ڪرڻ کان انڪار ڪيو، پاڻ کي وزيراعظم قرار ڏنو ۽ پارٽي جي قيادت کي قيد ڪري ڇڏيو. باسوٿو ڪانگريس پارٽي بغاوت شروع ڪئي ۽ پوءِ پنهنجي [[ليسوٿو لبريشن آرمي]] لاءِ [[ليبيا جي عرب جمهوريه|ليبيا]] ۾ تربيت حاصل ڪئي، جتي انهن کي [[پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آف ازانيا]] جي [[ازانيائي پيپلز لبريشن آرمي]] جا سپاهي ظاهر ڪيو ويو. 1978ع ۾ پين آفريڪنسٽ ڪانگريس جي [[ڊيوڊ سيبيڪو]] ڌڙي طرفان هٿيارن ۽ رسد کان محروم ٿيڻ کان پوءِ 178 ڄڻن تي ٻڌل ليسوٿو لبريشن آرمي کي [[تنزانيا]] ۾ پنهنجي اڏي تان هڪ [[مائوازم|مائو نواز]] پين آفريڪنسٽ ڪانگريس آفيسر جي مالي مدد سان بچايو ويو، جنهن کان پوءِ هن [[گوريلا جنگ]] شروع ڪئي. هڪ فوجي دستو اتر ليسوٿو ۾ شڪست کائي ويو ۽ پوءِ گوريلا حملا وقفي وقفي سان جاري رهيا. مهم ان وقت ڪمزور ٿي وئي جڏهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جو اڳواڻ [[نتسو موکيهلي]] [[پريٽوريا]] هليو ويو. 1980ع واري ڏهاڪي ۾ جلاوطن باسوٿو ڪانگريس پارٽي سان همدردي رکندڙ ڪجهه باسوٿو ماڻهن کي ليابوا جوناٿن جي حڪومت طرفان موت جون ڌمڪيون ڏنيون ويون ۽ انهن تي حملا ٿيا. 4 سيپٽمبر 1981ع تي بينجمن ماسيلو جي خاندان تي حملو ٿيو، جنهن ۾ سندس ٽن سالن جو پوٽو مارجي ويو. چار ڏينهن پوءِ اخبار ''ليسيلنيانا لا ليسوٿو'' جي ايڊيٽر ايڊگر ماهلومولا موتوبا کي سندس ٻن دوستن سميت گهر مان اغوا ڪري قتل ڪيو ويو. [[File:Sephokong sa Leribe - panoramio.jpg|thumb|ليسوٿو جا جبل]] 1986ع جي فوجي بغاوت ۾ جوناٿن کي اقتدار تان هٽائڻ کان پوءِ اقتدار ۾ آيل عبوري فوجي ڪائونسل [[ليسوٿو جو موشويشوي ٻيون|بادشاھ موشويشوي ٻئي]] کي انتظامي اختيار ڏنا، جيڪو ان وقت تائين رڳو [[رسمي بادشاھ]] هو. 1987ع ۾ بادشاھ کي جلاوطني اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو، ڇاڪاڻ تہ هن ڇهن صفحن تي ٻڌل هڪ يادداشت پيش ڪئي هئي، جنهن ۾ هن ٻڌايو هو تہ ليسوٿو جو آئين ڪهڙي نموني هجڻ گهرجي؛ ان سان کيس فوجي حڪومت جي اصل رضامنديءَ کان وڌيڪ انتظامي اختيار ملي وڃن ها. سندس جاءِ تي سندس پٽ [[ليسوٿو جو ليٽسي ٽيون|بادشاھ ليٽسي ٽيون]] تخت تي ويٺو. [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> [[فوجي جنتا]] جي چيئرمين ميجر جنرل [[جسٽن ميٽسنگ ليکانيا]] کي 1991ع ۾ اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سندس جاءِ تي ميجر جنرل [[الياس فيسوانا راميما]] آيو، جنهن 1993ع ۾ اقتدار باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي جمهوري طور چونڊيل حڪومت حوالي ڪيو. موشويشوي ٻيون 1992ع ۾ هڪ عام شهري جي حيثيت سان جلاوطنيءَ مان واپس آيو. جمهوري حڪومت جي بحاليءَ کان پوءِ بادشاھ ليٽسي ٽئين باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي پنهنجي پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر [[رياست جو سربراھ]] مقرر ڪرڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ناڪام ڪوشش ڪئي. آگسٽ 1994ع ۾، باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت طرفان ليسوٿو جي آئين موجب سندس پيءُ موشويشوي ٻئي کي ٻيهر بحال ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ کان پوءِ، ليٽسي ٽئين فوج جي مدد سان [[1994ع ليسوٿو فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ڪئي، جنهن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو. [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]] جي ميمبر ملڪن باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪرائڻ لاءِ ڳالهيون شروع ڪيون. ليٽسي ٽئين طرفان رکيل شرطن مان هڪ اهو هو تہ سندس پيءُ کي ٻيهر رياست جو سربراھ مقرر ڪيو وڃي. ڊگھين ڳالهين کان پوءِ باسوٿو ڪانگريس پارٽي جي حڪومت بحال ڪئي وئي ۽ 1995ع ۾ ليٽسي ٽئين پنهنجي پيءُ جي حق ۾ تخت تان دستبردار ٿيو. 15 جنوري 1996ع تي موشويشوي ٻيون 57 سالن جي عمر ۾ هڪ مبينا روڊ حادثي ۾ فوت ٿيو، جڏهن سندس ڪار هڪ جبل واري رستي تان هيٺ ڪري پئي، جنهن کان پوءِ ليٽسي ٽيون ٻيهر تخت تي ويٺو. سرڪاري بيان موجب موشويشوي رات جو 1 وڳي ماتسينگ ۾ پنهنجا [[چوپايو مال|ڍور]] ڏسڻ ويو هو ۽ [[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] مان [[ماسيرو]] واپس اچي رهيو هو تہ سندس ڪار رستي تان هيٺ لهي وئي.<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr (16 January 1996) [https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00E4D91139F935A25752C0A960958260 King of Tiny Land Circled by South Africa Dies in Car Plunge]. [[نيو يارڪ ٽائمز]].</ref> 1997ع ۾ قيادت بابت اختلافن سبب حڪمران باسوٿو ڪانگريس پارٽي ورهائجي وئي. موکيهلي هڪ نئين پارٽي، [[ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي]] قائم ڪئي ۽ [[پارليامينٽ]] جي ميمبرن جي اڪثريت سندس ساٿ ڏنو، جنهن کيس نئين حڪومت ٺاهڻ جي قابل بڻايو. [[پاڪاليٿا موسيسيلي]] موکيهلي کان پوءِ پارٽي جو اڳواڻ ٿيو ۽ 1998ع جي عام چونڊن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي ڪاميابي حاصل ڪئي. مخالف ڌر جا احتجاج شدت اختيار ڪندا ويا، جيڪي آگسٽ 1998ع ۾ شاهي [[محل]] ٻاهران مظاهري تي پهتا. [[بوٽسوانا دفاعي فوج]] جي فوجين جي آجيان ڪئي وئي، پر [[ڏکڻ آفريڪي قومي دفاعي فوج]] جي فوجين سان ڇڪتاڻ ويڙهه ۾ تبديل ٿي وئي. جڏهن ڏکڻ آفريڪي فوجين شاهي محل مٿان ڏکڻ آفريڪا جو جهنڊو چاڙهيو تہ هنگاما وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. مئي 1999ع ۾ ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري جون فوجون واپس وڃڻ تائين ماسيرو جو وڏو حصو تباهه ٿي چڪو هو، جڏهن تہ ڏکڻ وارن صوبائي گاديءَ جي شهرن [[مافيٽينگ]] ۽ [[موهاليز هوئڪ]] پنهنجي واپاري [[غير منقوله ملڪيت]] جو ٽيون حصو کان وڌيڪ وڃائي ڇڏيو هو. ملڪ جي چونڊ نظام جو جائزو وٺڻ لاءِ ڊسمبر 1998ع ۾ عبوري سياسي اٿارٽي قائم ڪئي وئي. هن اداري هڪ متناسب چونڊ نظام تيار ڪيو تہ جيئن مخالف ڌر کي [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ نمائندگي ملي سگهي. نئين نظام تحت اسيمبلي جون موجوده 80 چونڊيل سيٽون برقرار رکيون ويون ۽ متناسب نمائندگيءَ جي بنياد تي ڀرڻ لاءِ وڌيڪ 40 سيٽون شامل ڪيون ويون. [[2002ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊون]] مئي 2002ع ۾ هن نئين نظام تحت ٿيون، جن ۾ ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 54 سيڪڙو ووٽ حاصل ڪري ڪاميابي ماڻي. ميجر جنرل ليکانيا طرفان بي قاعدگين ۽ تشدد جي ڌمڪين جا الزام پڻ سامهون آيا. نون مخالف ڌر پارٽين متناسب نمائندگيءَ جون سڀئي 40 سيٽون حاصل ڪيون، جن مان باسوٿو نيشنل پارٽي وٽ سڀ کان وڏو حصو، يعني 21 سيٽون هيون. ليسوٿو ڪانگريس فار ڊيموڪريسي 80 [[چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] مان 79 سيٽون حاصل ڪيون.<ref>{{cite web |title=LESOTHO: parliamentary elections National Assembly, 2002 |url=http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |website=archive.ipu.org |access-date=6 April 2024 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203191320/http://archive.ipu.org/parline-e/reports/arc/2181_02.htm |url-status=live }}</ref> جيتوڻيڪ باسوٿو نيشنل پارٽي جا چونڊيل ميمبر قومي اسيمبليءَ ۾ حصو وٺندا رهيا، پر پارٽي چونڊن خلاف قانوني ڪارروائيون شروع ڪيون، جن ۾ ووٽن جي ٻيهر ڳڻپ جو مطالبو پڻ شامل هو. 30 آگسٽ 2014ع تي هڪ مبينا ناڪام فوجي ”بغاوت“ ٿي، جنهن سبب وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] کي ٽن ڏينهن لاءِ ڏکڻ آفريڪا وڃڻو پيو.<ref>[https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 Lesotho 'coup' forces PM Thabane to South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180802202642/https://www.bbc.com/news/world-africa-28994193 |date=2 August 2018 }}. BBC. 30 August 2014.</ref><ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 Lesotho PM Thabane returns home after fleeing 'coup'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029082641/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-29045113 |date=29 October 2018 }}. BBC. 3 September 2014</ref> 19 مئي 2020ع تي ٿامس ٿاباني ڪيترن ئي مهينن جي دٻاءَ کان پوءِ باضابطه طور ليسوٿو جي وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا ڏني. سندس اڳوڻي زال جي قتل واري ڪيس ۾ کيس شڪي قرار ڏيڻ کان پوءِ مٿس استعيفا لاءِ دٻاءُ وڌي ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|title=Thomas Thabane resigns as Lesotho prime minister|work=BBC News|date=19 May 2020|access-date=6 June 2020|archive-date=19 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200519191521/https://www.bbc.com/news/world-africa-52707752|url-status=live}}</ref> اقتصاديات جي ماهر ۽ اڳوڻي ترقياتي منصوبابندي واري وزير [[موئيڪيٽسي ماجورو]] کي ٿاباني جو جانشين چونڊيو ويو.<ref>{{Cite web|date=2020-04-04|title=Majoro ready to take over|url=https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|access-date=2021-03-10|website=Lesotho Times|language=en-US|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414114130/https://lestimes.com/majoro-ready-to-take-over/|url-status=live}}</ref> 13 مئي 2020ع تي صحت واري وزارت موجب، ليسوٿو [[ليسوٿو ۾ ڪووڊ-19 عالمي وبا|ڪووڊ-19]] جو ڪيس رپورٽ ڪندڙ آفريڪا جو آخري ملڪ بڻيو.<ref>{{cite news |last1=Charumbira |first1=Silence |title=Lesotho records first coronavirus case a week after lifting lockdown |url=https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |work=The Guardian |date=13 May 2020 |access-date=24 March 2023 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514101256/https://www.theguardian.com/world/2020/may/13/lesotho-records-first-coronavirus-case-a-week-after-lifting-lockdown |url-status=live }}</ref> 28 آڪٽوبر 2022ع تي [[سام ميٽيڪاني]] نئين اتحادي حڪومت ٺاهڻ کان پوءِ ليسوٿو جي نئين وزيراعظم طور حلف کنيو. ساڳئي سال قائم ڪيل سندس [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارٽي 7 آڪٽوبر تي ٿيل [[2022ع ليسوٿو عام چونڊون|چونڊن]] ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي هئي.<ref>{{cite news |title=Sam Matekane sworn in as Lesotho's New Prime Minister {{!}} Friedrich Naumann Foundation |url=https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |work=www.freiheit.org |language=en |access-date=23 March 2023 |archive-date=2 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230602084658/https://www.freiheit.org/sub-saharan-africa/sam-matekane-sworn-lesothos-new-prime-minister |url-status=live }}</ref> 2025ع ۾ آمريڪا طرفان لاڳو ڪيل [[لبريشن ڊي محصول|لبريشن ڊي محصولن]] ليسوٿو کي متاثر ڪيو. ليسوٿو آمريڪا ڏانهن ڪپڙي جي برآمدات تي دارومدار رکندو رهيو آهي، تنهنڪري محصولن جي اوچتي واڌ جو اثر فوري طور ظاهر ٿيو. ڪجهه هفتن اندر آرڊر منسوخ ٿيا، ڪارخانا بند ٿيا ۽ هزارين ماڻهو روزگار کان محروم ٿيا. ليسوٿو جي حڪومت معاشي هنگامي حالت جو اعلان ڪيو.<ref>{{cite web | title=Drohende US-Zölle verschärfen Wirtschaftskrise in Lesotho | url=https://www.tagesschau.de/ausland/afrika/lesotho-usa-zoelle-100.html }}</ref> خاص طور عورتون متاثر ٿيون، جيڪي ڪپڙي جي صنعت ۾ ڪم ڪندڙ افرادي قوت جي اڪثريت آهن. لاڳاپيل شعبا، جهڙوڪ آمدرفت، مهمان نوازي ۽ رهائشي ملڪيتن جي ڪرائي وارو شعبو پڻ معاشي منديءَ کان شديد متاثر ٿيا.<ref name="t-online">{{cite web |title="Geht nicht nur um die Höhe der Zölle": Land kämpft ums Überleben nach US-Zollschock|url=https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/internationale-politik/id_100847996/trumps-us-zoelle-lesotho-kaempft-ums-wirtschaftliche-ueberleben.html}}</ref> پهرين آگسٽ 2025ع تي محصول جي شرح گهٽائي 15 سيڪڙو ڪئي وئي.<ref>[https://www.reuters.com/world/africa/trump-modifies-tariff-rate-lesotho-15-small-country-reels-tariff-impacts-2025-08-01/ "Trump modifies tariff rate for Lesotho to 15% as small country reels from tariff impacts"]</ref> ==سياست== {{Main|ليسوٿو جي سياست}} ليسوٿو هڪ پارلياماني [[آئيني بادشاهت]] آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.ls/cabinet/ |title=Cabinet |access-date= 22 March 2025}}</ref> [[ليسوٿو جي وزيراعظمن جي فهرست|وزيراعظم]]، جيڪو هن وقت [[سام ميٽيڪاني]] آهي، [[حڪومت جو سربراھ]] آهي ۽ وٽس [[انتظامي اختيار]] آهن.<ref name=Cabinet>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/160128.pdf |title=LESOTHO |access-date= 22 March 2025}}</ref> ليسوٿو جو بادشاھ ليٽسي ٽيون [[رياست جو سربراھ]] آهي<ref name=Cabinet /> ۽ سندس ڪردار گهڻو ڪري رسمي آهي؛ وٽس هاڻي انتظامي اختيار ناهن ۽ کيس سياسي قدمن ۾ سرگرم حصو وٺڻ جي اجازت ناهي. [[ريوليوشن فار پراسپيرٽي]] پارليامينٽ جي هيٺين ايوان [[ليسوٿو جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] ۾ [[اتحادي حڪومت]] جي اڳواڻي ڪري ٿي. پارليامينٽ جو مٿيون ايوان [[ليسوٿو جي سينيٽ|سينيٽ]] آهي، جنهن ۾ 22 مکيه سردار شامل آهن، جن جي رڪنيت موروثي آهي، جڏهن تہ 11 ميمبر وزيراعظم جي صلاح تي بادشاھ مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Nwafor |first1=Anthony O. |title=The Lesotho Constitution and Doctrine of Separation of Powers: Reflections on the Judicial Attitude |journal=African Journal of Legal Studies |date=2013 |volume=6 |issue=1 |pages=58–59 |doi=10.1163/17087384-12342020 |doi-access=free }}</ref> آئين هڪ آزاد عدالتي نظام جي ضمانت ڏئي ٿو، جنهن ۾ هاءِ ڪورٽ، اپيل ڪورٽ، مئجسٽريٽ عدالتون ۽ روايتي عدالتون شامل آهن، جيڪي گهڻو ڪري ٻهراڙي وارن علائقن ۾ ڪم ڪن ٿيون. اپيل ڪورٽ جي هڪ کان سواءِ باقي سڀئي جج ڏکڻ آفريڪي قانوندان آهن. جيوري ذريعي مقدمو هلائڻ جو نظام موجود ناهي؛ ان جي بدران جج اڪيلي سر فيصلو ڏين ٿا، يا فوجداري مقدمن ۾ ٻن ٻين ججن سان گڏ، جيڪي مبصر طور شامل هوندا آهن. آئين ڪيترين ئي [[شهري آزاديون|شهري آزادين]] جي تحفظ جي ضمانت ڏئي ٿو، جن ۾ [[اظهار جي آزادي]]، [[انجمن سازي جي آزادي]]، [[پريس جي آزادي]]، [[پرامن گڏجاڻي جي آزادي]] ۽ [[مذهبي آزادي]] شامل آهن. 2008ع جي [[ابراهيم انڊيڪس آف آفريڪن گورننس]] ۾ ليسوٿو کي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا جي 48 ملڪن مان 12هين نمبر تي رکيو ويو.<ref>[http://moibrahimfoundation.org "Home | Mo Ibrahim Foundation"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160321114046/http://www.moibrahimfoundation.org/ |date=21 March 2016 }}. moibrahimfoundation.org.</ref> 2010ع ۾ [[پيپلز چارٽر موومينٽ]] [[ايڇ آءِ وي/ايڊز جي وبائيات|ايڇ آءِ وي جي وبا]] سبب ملڪ کي عملي طور ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. ان وقت آباديءَ جي لڳ ڀڳ چوٿين حصي ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي سڃاڻپ ٿي رهي هئي.<ref>{{cite web | url= http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | title= HIV/AIDS in Lesotho | website= HelpLesotho.org | quote= Lesotho has the second-highest HIV prevalence rate in the world – more than 23 percent of people, or just under one in four people in the country are living with HIV. | url-status= dead | archive-url= https://web.archive.org/web/20141105165537/http://www.helplesotho.org/lesotho/hivaids-in-lesotho/ | archive-date= 5 November 2014 | df= dmy-all }}</ref> ملڪ کي معاشي بحران، ڪمزور ڪرنسي ۽ ماڻهن جي چرپر محدود ڪندڙ سفري دستاويزن جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. [[آفريقي يونين]] جي هڪ رپورٽ ليسوٿو ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معاشي انضمام جي حمايت ڪئي، پر ملڪ جي الحاق جي تجويز نہ ڏني. مئي 2010ع ۾ چارٽر موومينٽ ڏکڻ آفريڪا جي [[هاءِ ڪمشنر (دولت مشترڪه)|هاءِ ڪميشن]] کي انضمام جي درخواست تي ٻڌل عرضداشت پيش ڪئي. ڏکڻ آفريڪا جي گهرو معاملن واري ترجمان روني ماموئپا ان خيال کي رد ڪيو تہ ليسوٿو سان ڪو خاص ڪيس سمجهي سلوڪ ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |first= Alex Duval|last= Smith |location= Maseru, Lesotho |url= https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |title= Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |work= The Observer |date= 6 June 2010 |access-date= 4 July 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |archive-date= 15 September 2013 |url-status= live |df= dmy-all }}</ref> ايڊز جي وبا جي عروج واري دور ۾ ليسوٿو جي 30,000 کان وڌيڪ رهواسين ملڪ کي ڏکڻ آفريڪا ۾ ضم ڪرڻ جي درخواست تي صحيحون ڪيون، جنهن جو مقصد متوقع عمر کي 34 سالن تائين گهٽجڻ کان روڪڻ هو.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=Alex Duval |date=2010-06-05 |title=Lesotho's people plead with South Africa to annex their troubled country |language=en-GB |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |access-date=2023-03-03 |issn=0029-7712 |archive-date=15 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915013456/http://www.theguardian.com/world/2010/jun/06/lesotho-independence-south-africa |url-status=live }}</ref> تقابلي سياست جي ڪجهه عالمن، جهڙوڪ [[جيفري هربسٽ]] پنهنجي مقالي ''وار اينڊ دي اسٽيٽ اِن آفريڪا'' ۾ دليل ڏنو آهي تہ ليسوٿو ۽ [[ايسواتيني]] جهڙن ملڪن ۾ سرحدي تڪرارن جي کوٽ انهن ملڪن جي سياسي ڪمزوريءَ سان لاڳاپيل رهي آهي.<ref>{{Cite journal |last=Herbst |first=Jeffrey |date=1990 |title=War and the State in Africa |url=https://www.jstor.org/stable/2538753 |journal=International Security |volume=14 |issue=4 |pages=117–139 |doi=10.2307/2538753 |jstor=2538753 |s2cid=153804691 |issn=0162-2889 |access-date=3 March 2023 |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922192451/https://www.jstor.org/stable/2538753 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> ڪجهه تجزين موجب هن ڪمزوريءَ جو تعلق حڪومت ۾ نوآبادياتي دور جي باقيات سان آهي، جنهن تي انگريزي ۽ [[رومن-ڊچ قانون]] جو اثر رهيو آهي.<ref>{{Cite web |title=Lesotho government structure and political parties. {{!}} - CountryReports |url=https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |access-date=2023-03-03 |website=www.countryreports.org |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://www.countryreports.org/country/Lesotho/government.htm |url-status=live }}</ref> 2020ع ۾ وزيراعظم [[ٿامس ٿاباني]] مواخذي جي خطري ۽ پنهنجي زال جي قتل جي الزام ۾ گرفتاريءَ جي وارنٽ کان پوءِ استعيفا ڏني. ان دوران ڏکڻ آفريڪا جي ناڻي واري وزير ليسوٿو، ايسواتيني ۽ ڏکڻ آفريڪا وچ ۾ ڪنفيڊريشن قائم ڪرڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite web |last=ISSAfrica.org |date=2020-01-21 |title=Lesotho's future no clearer as Tom Thabane resigns |url=https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |access-date=2023-03-03 |website=ISS Africa |language=en |archive-date=3 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230303215505/https://issafrica.org/iss-today/lesothos-future-no-clearer-as-tom-thabane-resigns |url-status=live }}</ref> سندس جانشين [[موئيڪيٽسي ماجورو]] 2020ع کان 2022ع تائين عهدي تي رهيو ۽ پوءِ استعيفا ڏنائين.<ref>{{Cite web |date=2022-10-14 |title=Lesotho Prime Minister Moeketsi Majoro resigns |url=https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |access-date=2023-03-03 |website=SABC News - Breaking news, special reports, world, business, sport coverage of all South African current events. Africa's news leader. |language=en-US |archive-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202120334/https://www.sabcnews.com/sabcnews/lesotho-prime-minister-moeketsi-majoro-resigns/ |url-status=live }}</ref> سندس حڪومت کي پارليامينٽ ۾ عدم اعتماد جي تحريڪ ۽ فوج توڙي [[ڪووڊ-19]] بابت پاليسين تي تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{Cite web |date=2022-05-23 |title=Moeketsi Majoro (1961- ) • |url=https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |access-date=2023-03-03 |language=en-US |archive-date=2 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402085801/https://www.blackpast.org/global-african-history/people-global-african-history/moeketsi-majoro-1961/ |url-status=live }}</ref> ميٽيڪاني ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري سان گڏ قانوني سڌارن تي ڪم ڪندو رهيو آهي. 2021ع ۾ لڳ ڀڳ 40,000 گارمينٽ مزدورن بهتر اجرت ۽ ڪم جي حالتن لاءِ احتجاج ڪيو، جنهن دوران سيڪيورٽي فورسز جي ڪارروائيءَ ۾ ٻه مظاهرين مارجي ويا.<ref>{{Cite web |title=Lesotho: Freedom in the World 2022 Country Report |url=https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |access-date=2023-03-03 |website=Freedom House |language=en |archive-date=31 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531001933/https://freedomhouse.org/country/lesotho/freedom-world/2022 |url-status=live }}</ref> ===پرڏيهي لاڳاپا=== {{Main|ليسوٿو جا پرڏيهي لاڳاپا}} ليسوٿو ڪيترين ئي علائقائي معاشي تنظيمن جو ميمبر آهي، جن ۾ [[ڏاکڻي آفريڪي ترقياتي برادري]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070812215034/http://www.sadc.int/member_states/index.php?country=Lesotho Lesotho Country profile]. Southern African Development Community</ref> ۽ [[ڏاکڻي آفريڪي ڪسٽمز يونين]] شامل آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.sacu.int/ |title=Southern African Customs Union website |publisher=Sacu.int |access-date=4 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100903211938/http://www.sacu.int/ |archive-date=3 September 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> اهو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريقي يونين]]، [[غير وابسته تحريڪ]]، [[دولت مشترڪه]] ۽ ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۾ سرگرم آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|language=en|access-date=2017-09-20|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> ليسوٿو [[برطانيا]]، خاص طور [[ويلز]]، جرمني، آمريڪا ۽ ٻين [[مغربي دنيا|مغربي ملڪن]] سان لاڳاپا برقرار رکيا آهن.{{Citation needed|date=November 2025}} هن 1990ع ۾ [[چين-ليسوٿو لاڳاپا|چين]] سان لاڳاپا ختم ڪري [[تائيوان]] سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا، پر بعد ۾ چين سان سفارتي لاڳاپا بحال ڪيا. ليسوٿو [[فلسطين جي رياست]] کي تسليم ڪري ٿو.<ref name=State>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |title=Lesotho US State department |publisher=state.gov |access-date=4 July 2010 |df=dmy-all |archive-date=2 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002121746/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/2831.htm |url-status=live }}</ref> 2014ع کان 2018ع تائين هن [[ڪوسوو جي جمهوريه]] کي پڻ تسليم ڪيو.<ref>{{cite web| publisher= Ministry of Foreign Affairs, Republic of Kosovo| url= http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| title= Pas njohjes nga Lesoto, Hoxhaj vazhdon lobimin në Afrikë (After recognition of Lesotho, Hoxhaj continues lobbying in Africa)| access-date= 12 December 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20141229124007/http://www.mfa-ks.net/?page=1,4,2242| archive-date= 29 December 2014| url-status= live| df= dmy-all}}</ref> ليسوٿو ڏکڻ آفريڪا ۾ [[نسلي متڀيد]] جو کليل مخالف رهيو ۽ ان دور ۾ ڪيترن ئي ڏکڻ آفريڪي پناهگيرن کي سياسي پناھ ڏني.<ref name=State/> 2019ع ۾ هن [[ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدو|گڏيل قومن جي ايٽمي هٿيارن جي پابنديءَ بابت معاهدي]] تي صحيح ڪئي.<ref>{{Cite web |url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |title=Chapter XXVI: Disarmament – No. 9 Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons |publisher=United Nations Treaty Collection |date=7 July 2017 |access-date=17 November 2019 |archive-date=6 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806220546/https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en |url-status=live }}</ref> ===دفاع ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا=== [[File:Maseru Ministry of Defence seen from Constitution Road.jpg|thumb|دفاع واري وزارت]] [[ليسوٿو دفاعي فوج]] ملڪ جي اندروني سلامتي برقرار رکڻ ۽ ليسوٿو جي دفاع جي ذميوار آهي. ان جي سربراھ کي ''ڪمانڊر'' چيو وڃي ٿو.<ref>Articles 146 (1) and (2) of the [http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf Constitution of Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303182858/http://library2.parliament.go.th/giventake/content_cons/lesotho.pdf |date= 3 March 2016 }}.</ref> [[ليسوٿو مائونٽيڊ پوليس سروس]] ملڪ ۾ امن امان برقرار رکڻ جي ذميوار آهي.<ref>{{cite web |url=http://dijcolorg.free.fr/LMPS.htm |title=Lesotho Mounted Police Service |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=dijcolorg.free.fr |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ان جي سربراھ کي ''ڪمشنر'' چيو وڃي ٿو. هي ادارو وردي پوش پوليسنگ، ڏوهن جي جاچ ۽ ٽريفڪ پوليسنگ جون خدمتون مهيا ڪري ٿو. ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي سان لاڳاپيل ڏوهن، اميگريشن، جهنگلي جيوت ۽ دهشتگرديءَ سان نبرڻ لاءِ خاص يونٽ پڻ موجود آهن. هي فورس مختلف نالن سان 1872ع کان مسلسل موجود رهي آهي. ليسوٿو نيشنل سيڪيورٽي سروس قومي سلامتيءَ جي تحفظ جي ذميوار آهي. هي ادارو پنهنجي جديد شڪل ۾ 1998ع جي نيشنل سيڪيورٽي سروسز ايڪٽ تحت قائم ڪيو ويو. ان جي سربراھ کي ''ڊائريڪٽر جنرل'' چيو وڃي ٿو، جنهن کي وزيراعظم مقرر ۽ برطرف ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.vertic.org/media/National%20Legislation/Lesotho/LS_National_Security_Services_Act.pdf|title=Lesotho Government Gazette Extraordinary — 15th May, 1998}}</ref> هي هڪ انٽيليجنس ادارو آهي، جيڪو دفاع ۽ قومي سلامتي واري وزارت جو حصو آهي ۽ سڌو سنئون حڪومت کي جوابده آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.ls/defence-national-security/|website=Government Of Lesotho|title=Defence and National Security|access-date=27 November 2023|archive-date=2 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240102004427/https://www.gov.ls/defence-national-security/|url-status=live}}</ref> ===قانون=== [[File:Maseru from Parliament Hill.jpg|thumb|[[ماسيرو]] ۾ پارليامينٽ هِل تان شهر جو منظر]] [[ليسوٿو جو آئين]] نفاذ واري حڪم جي اشاعت کان پوءِ لاڳو ٿيو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/faolex/results/details/en/c/LEX-FAOC129835/#:~:text=The%20Constitution%20was%20adopted%20by,Parliament%20may%20alter%20the%20Constitution. |title=FAOLEX Database |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=fao.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> آئيني طور قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي پارليامينٽ جي ٻنهي ايوانن مان منظور ٿيڻ کان پوءِ بادشاھ جي منظوري حاصل ڪن ٿا (دفعو 78(1)). ماتحت قانون سازي مان مراد اهي قانون آهن، جيڪي ٻين اهڙن ادارن طرفان ٺاهيا وڃن ٿا، جن کي پارليامينٽ آئين جي دفعو 70(2) تحت قانون سازيءَ جا اختيار صحيح نموني منتقل ڪيا هجن. انهن ۾ سرڪاري اشاعتون، وزارتي حڪم، وزارتي ضابطا ۽ ميونسپل [[ضمني قانون]] شامل آهن. ليسوٿو، ڏکڻ آفريڪا، بوٽسوانا، ايسواتيني، نميبيا ۽ زمبابوي وانگر، رومن-ڊچ [[سول قانون (قانوني نظام)|سول قانون]] ۽ [[انگريزي قانون|انگريزي عام قانون]] جي باهمي اثر مان پيدا ٿيل گڏيل قانوني نظام رکي ٿو، پر ان جو عام قانون آزاد نموني ڪم ڪري ٿو. ليسوٿو [[عام قانون]] لاڳو ڪري ٿو، جنهن مان مراد غير تحرير ٿيل يا غير قانوني ذريعن مان نڪتل قانون آهي ۽ ان ۾ [[رواجي قانون]] شامل ناهي. ڏکڻ آفريڪا جي عدالتن جا فيصلا صرف قائل ڪندڙ حيثيت رکن ٿا ۽ ليسوٿو جون عدالتون پنهنجا فيصلا ترتيب ڏيندي انهن ڏانهن رجوع ڪري سگهن ٿيون. ٻين ڪجهه دائري اختيارن جا فيصلا پڻ سندن قائل ڪندڙ اهميت جي بنياد تي حوالو ڏئي سگهجن ٿا. مئجسٽريٽ عدالتن جا فيصلا نظير نٿا بڻجن، ڇاڪاڻ تہ اهي هيٺيون عدالتون آهن. اهي هاءِ ڪورٽ ۽ اپيل ڪورٽ جي فيصلن جون پابند آهن. اپيل ڪورٽ، جيڪا سڀني معاملن ۾ آخري اپيلي فورم آهي، ليسوٿو جي سمورين عدالتن تي نگراني ۽ نظرثانيءَ جو اختيار رکي ٿي.<ref>{{cite web |url= https://lesotholii.org/akn/ls/judgment/lsca/2024/31/eng@2024-11-01/source.pdf |title= IN THE COURT OF APPEAL OF LESOTHO |last1= |first1= |last2= |first2= |date= |website=lesotholii.org |publisher= |access-date=23 March 2025}}</ref> ليسوٿو ۾ ٻٽو قانوني نظام آهي، جنهن ۾ رواجي ۽ عام قانون هڪٻئي سان گڏ لاڳو ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00104051_673 |title=The internal conflict of laws in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> رواجي قانون باسوٿو ماڻهن جي رسمن تي ٻڌل آهي، جن کي ''لاز آف ليروٿولي'' ۾ لکت ۽ ضابطي جي صورت ڏني وئي آهي. عام قانون ڪيپ مان آيل رومن-ڊچ قانون ۽ ليسوٿو جي قانونن تي مشتمل آهي. رواجي قانون جي ضابطي بندي 1903ع ۾ ان وقت شروع ٿي، جڏهن برطانوي ريزيڊنٽ ڪمشنر کي باسوٿو ماڻهن جي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب قانونن بابت صلاح ڏيڻ لاءِ هڪ ڪائونسل مقرر ڪئي وئي. ان کان اڳ باسوٿو جون رسمون ۽ قانون [[زباني روايت]] وسيلي نسل در نسل منتقل ٿيندا هئا. ڪائونسل کي انهن قانونن جي ضابطي بنديءَ جو ڪم ڏنو ويو ۽ ان ''لاز آف ليروٿولي'' تيار ڪيا، جيڪي پوءِ رواجي عدالتن، يعني مقامي عدالتن، طرفان لاڳو ڪيا وڃن ٿا. ڪجهه قانوني مصنفن جون تحريرون پڻ ليسوٿو جي عدالتن ۾ قائل ڪندڙ اهميت رکن ٿيون. انهن ۾ پراڻن قانوني ماهرن سان گڏ ساڳين قانوني نظامن جي جديد مصنفن جون تحريرون شامل آهن. ===ضلعا=== {{Main|ليسوٿو جا ضلعا}} [[File:Map of lesotho.png|thumb|ضلعا ۽ شهر]] انتظامي مقصدن لاءِ ليسوٿو کي [[ليسوٿو جا ضلعا|10 ضلعن]] ۾ ورهايو ويو آهي، جن مان هر هڪ جو انتظام ضلعي منتظم جي هٿ هيٺ آهي.<ref>{{cite web | url=http://www.statoids.com/uls.html| title=Lesotho Districts| work=Statoids| access-date=16 March 2025}}</ref> هر ضلعي جي گاديءَ واري شهر کي ''ڪيمپ ٽائون'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url= https://www.africancleancities.org/sites/default/files/2022/07/lesotho_en.pdf| title=Lesotho| website=africancleancities.com| access-date=28 March 2025}}</ref> {{Columns-list| * [[بيريا ضلعو|بيريا]] * [[بوٿا بوٿي ضلعو|بوٿا بوٿي]] * [[ليريبي ضلعو|ليريبي]] * [[مافيٽينگ ضلعو|مافيٽينگ]] * [[ماسيرو ضلعو|ماسيرو]] * [[موهاليز هوئڪ ضلعو|موهاليز هوئڪ]] * [[موکوٽلونگ ضلعو|موکوٽلونگ]] * [[قاچاز نيڪ ضلعو|قاچاز نيڪ]] * [[قوٿنگ ضلعو|قوٿنگ]] * [[ٿابا تسيڪا ضلعو|ٿابا تسيڪا]] }} ضلعا وڌيڪ 80 [[ليسوٿو جا چونڊ تڪ|چونڊ تڪن]] ۾ ورهايل آهن، جيڪي 129 مقامي [[ليسوٿو جون ڪميونٽي ڪائونسلون|ڪميونٽي ڪائونسلن]] تي مشتمل آهن.<ref>{{cite web | url= https://www.jstor.org/stable/resrep18292.24 | title=Chapter 22: Lesotho | website=jstor.org| access-date=28 March 2025}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|ليسوٿو جي جاگرافي}} [[File:Lesotho Topography.png|thumb|جاگرافيائي بيهڪ جو نقشو]] [[File:AfriSki.jpg|thumb|right|[[مالوٽي جبل|مالوٽي جبلن]] ۾ [[آفري اسڪِي]] تفريحي مرڪز]] ليسوٿو جي پکيڙ {{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}} آهي. هي دنيا جي واحد آزاد رياست آهي، جنهن جو سمورو علائقو سامونڊي سطح کان {{convert|1000|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ملڪ جو سڀ کان هيٺاهون هنڌ بہ {{convert|1400|m|ft|0}} جي اوچائيءَ تي آهي، جنهنڪري اهو [[ملڪن جي سڀ کان هيٺاهن هنڌن جي فهرست|دنيا جي ڪنهن بہ ملڪ جو سڀ کان اوچو هيٺاهون هنڌ]] آهي. ملڪ جو 80 سيڪڙو کان وڌيڪ علائقو {{convert|1800|m|ft|0}} کان وڌيڪ اوچائيءَ تي واقع آهي. ليسوٿو دنيا جو سڀ کان ڏکڻ طرف واقع خشڪيءَ سان گهيريل ملڪ آهي. هي دنيا جي انهن [[ملڪ جيڪي رڳو هڪ ٻئي ملڪ سان سرحد رکن ٿا#خشڪيءَ سان گهيريل|ٽن آزاد رياستن]] مان پکيڙ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو ملڪ آهي، جيڪي مڪمل طور ڪنهن هڪ ٻئي ملڪ جي علائقي سان گهيريل آهن؛ باقي ٻہ [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]] آهن. ليسوٿو اهڙي قسم جي واحد رياست آهي، جيڪا اطالوي اپٻيٽ ۽ [[يورپ]] کان ٻاهر واقع آهي، ۽ اهڙي واحد رياست پڻ آهي جيڪا [[ننڍي رياست]] ناهي. ليسوٿو [[28هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|28°]] ۽ [[31هين ڏاکڻي ويڪرائي ڦاڪ|31° ڏکڻ]] ويڪرائي ڦاڪن ۽ [[27هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|27°]] ۽ [[30هين اوڀر ڊگهائي ڦاڪ|30° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾ واقع آهي. ليسوٿو جي لڳ ڀڳ 12 سيڪڙو زمين پوکيءَ لائق آهي، جيڪا [[مٽيءَ جو ڪٽاءُ|مٽيءَ جي ڪٽاءَ]] جي خطري هيٺ آهي؛ اندازي موجب هر سال ڪٽاءَ سبب لڳ ڀڳ 40 ملين ٽن مٽي ضايع ٿئي ٿي.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.lesmet.org.ls/|title=Lesotho Meteorological Services|website=www.lesmet.org.ls|access-date=2019-12-16|archive-date=17 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717083358/http://www.lesmet.org.ls/|url-status=dead}}</ref> ===آبهوا=== {{Main|ليسوٿو جي آبهوا}} [[File:Koppen-Geiger Map v2 LSO 1991–2020.svg|thumb|right|ڪوپن آبهوا جي درجابندي جو نقشو (1991ع–2020ع جي سراسري)]] اوچائيءَ سبب ليسوٿو سڄو سال ساڳئي ويڪرائي ڦاڪ تي واقع ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿڌو رهي ٿو. ملڪ ۾ گهڻي برسات اونهاري جي [[گجگوڙ واري طوفان|گجگوڙ وارن طوفانن]] جي صورت ۾ پوي ٿي. اونهاري ۾ ماسيرو ۽ ڀرپاسي جي هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد {{convert|30|°C|°F|abbr=on}} تائين پهچي سگهي ٿو. هيٺاهن علائقن ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|-7|°C|°F|abbr=on}} ۽ مٿانهن علائقن ۾ {{convert|-18|°C|°F|abbr=on}} تائين ڪري سگهي ٿو. مئي کان سيپٽمبر تائين مٿانهن علائقن ۾ برفباري وڌيڪ عام آهي، جڏهن تہ تمام اوچين چوٽين تي سڄو سال برفباري ٿي سگهي ٿي. ليسوٿو ۾ برسات جي مقدار ۽ وقت ٻنهي ۾ علائقائي فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اوچائيءَ جي فرق سبب سالياني برسات ڪنهن علائقي ۾ {{convert|500|mm}} کان وٺي ٻئي علائقي ۾ {{convert|1200|mm}} تائين ٿي سگهي ٿي. آڪٽوبر کان اپريل تائين هلندڙ اونهاري جي موسم ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات پوي ٿي، ۽ ڊسمبر کان فيبروري تائين ملڪ جي گهڻي حصي ۾ هر مهيني {{convert|100|mm}} کان وڌيڪ برسات پوي ٿي. ليسوٿو ۾ سڀ کان گهٽ ماهوار برسات جون ۾ پوي ٿي، جڏهن گهڻن علائقن ۾ هر مهيني 15&nbsp;ملي ميٽر کان بہ گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name=":1" /> ===ڏڪار=== [[File:Early Morning view from Sehlabathebe House - panoramio.jpg|thumb|ٽڪريون]] وقتي [[ڏڪار]] ليسوٿو جي اڪثريتي ٻهراڙيءَ واري آباديءَ کي متاثر ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ شهري علائقن کان ٻاهر رهندڙ ڪجهه ماڻهو پنهنجي آمدنيءَ جي بنيادي ذريعي طور [[گذران واري زراعت]] يا ننڍي پيماني جي زراعت تي ڀاڙين ٿا.<ref name=":2">{{Cite journal|author1=Elgoni, A. G.|author2=Ntsike, M.|author3=Matji, M.|date=1997|title=Quality of Life under Drought Conditions. A Case Study of Children in Lesotho|journal=Quality of Life Research|volume=6|issue=5|pages=456}}</ref> ليسوٿو ۾ ڪجهه زرعي طريقا ڏڪار جي شدت ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿا.<ref name=":3">{{Cite journal|date=2007|title=LESOTHO: Severe Drought|journal=Africa Research Bulletin: Economic, Financial and Technical Series|volume=44|issue=6}}</ref> ''[[دي ورلڊ فيڪٽ بڪ]]'' ۾ پڻ ليسوٿو جي قدرتي آفتن ۾ وقتي ڏڪار کي شامل ڪيو ويو آهي.<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Africa :: Lesotho — The World Factbook - Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=2019-12-16|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> 2007ع ۾ ليسوٿو کي شديد ڏڪار کي منهن ڏيڻو پيو ۽ [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ملڪ کي بين الاقوامي تنظيمن کان امداد حاصل ڪرڻ لاءِ هنگامي حالت جو اعلان ڪرڻ جي صلاح ڏني.<ref name=":2" /> [[ڏڪار جي اڳواٽ خبرداريءَ واري نظام جو نيٽ ورڪ]] ٻڌايو تہ 2018ع–2019ع جي برساتي موسم نہ رڳو معمول کان هڪ مهينو دير سان شروع ٿي، پر برسات جو مقدار بہ سراسري کان گهٽ رهيو.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|title=Lesotho: Drought Situation Update 01 (as of 2 May 2019) - Lesotho|website=ReliefWeb|date=3 May 2019|language=en|access-date=2019-12-16|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316031528/https://reliefweb.int/report/lesotho/lesotho-drought-situation-update-01-2-may-2019|url-status=live}}</ref> ڪلائيميٽ هيزرڊز گروپ انفراريڊ پريسيپيٽيشن اسٽيشن جي انگن اکرن موجب آڪٽوبر 2018ع کان فيبروري 2019ع تائين ليسوٿو ۾ برسات معمول جي شرح کان 55 سيڪڙو کان 80 سيڪڙو تائين گهٽ رهي.<ref name=":4" /> مارچ 2019ع ۾ ليسوٿو ولنريبلٽي اسيسمينٽ اينڊ ايناليسس ڪاميٽي هڪ رپورٽ تيار ڪئي، جنهن شروعاتي طور اندازو لڳايو تہ ڏڪار جي اثرن سبب ملڪ ۾ 487,857 ماڻهن کي انساني امداد جي ضرورت هئي.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار ڪيترن ئي طريقن سان انساني امداد جي ضرورت پيدا ڪئي آهي. صاف پاڻيءَ جي کوٽ سبب اختيار ڪيل ڪجهه صفائيءَ جا طريقا [[ٽائيفائيڊ بخار|ٽائيفائيڊ]] ۽ [[دستن]] جهڙين بيمارين جو سبب بڻجي سگهن ٿا. پاڻيءَ جي کوٽ سبب گهرن لاءِ پاڻي گڏ ڪندڙ عورتن ۽ ڇوڪرين کي وڌيڪ وقت خرچ ڪرڻ ۽ ڊگها فاصلا طئي ڪرڻا پون ٿا، جنهن دوران سندن خلاف جسماني يا جنسي تشدد جو خطرو وڌي سگهي ٿو.<ref name=":4" /> ليسوٿو ۾ ڏڪار سبب ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ کان بچڻ ۽ نوان موقعا ڳولڻ لاءِ شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ سان گڏ ڏکڻ آفريڪا ڏانهن پڻ لڏپلاڻ ڪن ٿا.<ref name=":3" /> رپورٽ موجب جولاءِ 2019ع کان جون 2020ع تائين ليسوٿو ۾ 640,000 ماڻهن جي غير پيداواري فصلن ۽ ڏڪار سبب خوراڪ جي قيمتن ۾ واڌ جي نتيجي ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کان متاثر ٿيڻ جو امڪان هو.<ref name=":4" /> ===جهنگلي جيوت=== {{Main|ليسوٿو جي جهنگلي جيوت}} {{Category see also|ليسوٿو جو ماحول}} [[File:Aloe polyphylla 3.jpg|thumb|upright|''[[الو پولي فِلا]]'']] ليسوٿو ۾ [[ليسوٿو جي پکين جي فهرست|پکين جون 339 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ عالمي سطح تي خطري هيٺ آيل 10 جنسون ۽ ٻاهران آندل ٻہ جنسون شامل آهن. [[ليسوٿو جي ريڙهيون پائيندڙ جانورن جي فهرست|ريڙهيون پائيندڙ جانورن جون 17 جنسون]] ملن ٿيون، جن ۾ گيڪو، نانگ ۽ ڪرڙيون شامل آهن. ان کان سواءِ [[ليسوٿو جي ٿڻائتن جانورن جي فهرست|ٿڻائتن جون 60 جنسون]] ليسوٿو ۾ ملن ٿيون، جن ۾ خطري هيٺ آيل [[اڇي پڇ وارو ڪوئو]] پڻ شامل آهي. جبلائي زمين سبب ليسوٿو جي نباتات [[الپائن ٻوٽا|الپائن نوعيت]] جي آهي. [[ڪٽسي نباتاتي باغ]] ۾ [[دوائن وارا ٻوٽا|دوائن وارن ٻوٽن]] جو مجموعو موجود آهي ۽ اتي [[ماليباماتسو درياهه]] واري علائقي جي ٻوٽن لاءِ ٻجن جو ذخيرو پڻ قائم ٿيل آهي.<ref name=golesotho>{{cite web|title=Katse Botanical Garden|url=http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|publisher=St Ives Communications|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161227101048/http://www.golesotho.co.za/Other%20Pages/Botanical%20Garden.html|archive-date=27 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Flora - Semonkong Lodge|url=http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|website=Semonkong|access-date=9 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220082110/http://www.semonkonglodge.com/about-maletsunyane-falls/flora-of-lesotho/|archive-date=20 December 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جي حدن اندر ٽي زميني ماحولياتي خطا واقع آهن: [[ڊريڪنسبرگ اوچا جبلائي گاهه جا ميدان ۽ وڻڪار]]، [[ڊريڪنسبرگ جبلائي گاهه جا ميدان]] ۽ [[هاءِ ويلڊ گاهه جا ميدان]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|pmid=28608869|pmc=5451287|doi-access=free}}</ref> ==معيشت== {{Main|ليسوٿو جي معيشت}} [[File:A vehicle on Sani Pass.jpg|thumb|سرحد تي واقع [[ساني پاس]] هڪ سياحتي ماڳ آهي.]] ليسوٿو جي معيشت زراعت، چوپائي مال، پيداواري صنعت ۽ کاڻين تي ٻڌل آهي، ۽ ان سان گڏ پرڏيهه ۾ ڪم ڪندڙ مزدورن جي [[رقم جي موڪلاڻي|موڪليل رقمن]] ۽ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان حاصل ٿيندڙ آمدنيءَ تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="worldbank">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0,,menuPK:356039~pagePK:141132~piPK:141107~theSitePK:356029,00.html |title=World bank Lesotho: Country Brief |access-date=3 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331100012/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/AFRICAEXT/LESOTHOEXTN/0%2C%2CmenuPK%3A356039~pagePK%3A141132~piPK%3A141107~theSitePK%3A356029%2C00.html |archive-date=31 March 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|title=CIA Lesotho Economy 2011|access-date=3 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071854/http://www.theodora.com/wfbcurrent/lesotho/lesotho_economy.html|archive-date=24 February 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[گذران واري زراعت]] سان لاڳاپيل آهي. روزگار جا ٻيا اهم شعبا ڪپڙي جي صنعت، ڏکڻ آفريڪا ۾ کاڻين جو ڪم ۽ ليسوٿو سرڪار جون نوڪريون آهن. ملڪ جا الهندي هيٺاهان علائقا مکيه زرعي خطو آهن. لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو آبادي غير رسمي فصلن جي پوک يا [[چوپائي مال جي پالنا]] مان آمدني حاصل ڪري ٿي، جڏهن تہ ملڪ جي آمدنيءَ جو لڳ ڀڳ ٻہ ڀاڱي ٽي حصو زرعي شعبي مان حاصل ٿئي ٿو. روزانو قوت خريد جي برابريءَ موجب 1.25 آمريڪي ڊالر کان گهٽ آمدنيءَ تي گذارو ڪندڙ آباديءَ جو تناسب 1995ع کان 2003ع تائين 48 سيڪڙو مان گهٽجي 44 سيڪڙو ٿيو.<ref name="worldbank"/> ليسوٿو [[آفريڪي واڌ ۽ موقعن وارو قانون]] مان فائدو وٺندي صحارا جي ڏکڻ واري آفريڪا مان آمريڪا ڏانهن تيار ڪپڙا برآمد ڪندڙ سڀ کان وڏو ملڪ بڻجي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – Africa Growth and Opportunities Act (AGOA): Economic Impact and Future Prospects|access-date=4 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715041226/http://www.centralbank.org.ls/publications/Econo%20Review%20June%202011.pdf|archive-date=15 July 2012|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو مان ڪپڙا حاصل ڪندڙ آمريڪي برانڊن ۽ پرچون وڪرو ڪندڙن ۾ فوٽ لاڪر، گيپ، گلوريا وينڊربلٽ، جي سي پيني، ليوائي اسٽراس، لولوليمون ايٿليٽيڪا، ساڪس، سيئرز، ٽمبرلينڊ ۽ وال مارٽ شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|title=Purchase for Africa: An appeal for American apparel buys|access-date=28 October 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101064849/http://insightnews.com/business/5126-purchase-for-africa-an-appeal-for-american-apparel-buys|archive-date=1 November 2009|df=dmy-all}}</ref> 2004ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ روزگار 50,000 کان وڌي ويو، جن مان اڪثريت عورتن جي هئي، ۽ ملڪ جي تاريخ ۾ پهريون ڀيرو پيداواري شعبي جي ملازمن جو انگ سرڪاري ملازمن کان وڌي ويو. 2008ع ۾ ليسوٿو لڳ ڀڳ 487 ملين آمريڪي ڊالرن جو سامان برآمد ڪيو، جنهن جو وڏو حصو آمريڪا ڏانهن موڪليو ويو. 2004ع کان پوءِ ڪپڙي جي صنعت ۾ عالمي مقابلي سبب روزگار گهٽجندو ويو ۽ 2011ع جي وچ ڌاري هن شعبي ۾ ملازمن جو انگ لڳ ڀڳ 45,000 رهجي ويو. تنهن هوندي بہ 2011ع ۾ اهو ليسوٿو جي رسمي شعبي جو سڀ کان وڏو روزگار فراهم ڪندڙ شعبو هو.<ref name="smartlessons.ifc.org">{{cite web|url=https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|title=World Bank – IFC – Africa Can Compete! The Miracle of Tiny Lesotho—Sub-Saharan Africa's Largest Garment Exporter|access-date=4 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731130428/https://rafiben.files.wordpress.com/2012/09/20110715t110627_smartlesson_lesotho_fdi.pdf|archive-date=31 July 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> 2007ع ۾ ڪپڙي جي شعبي جي هڪ ملازم جي سراسري ماهوار آمدني 103 آمريڪي ڊالر هئي، جڏهن تہ عام ڪپڙي جي مزدور لاءِ سرڪاري گهٽ ۾ گهٽ ماهوار اجرت 93 آمريڪي ڊالر مقرر هئي. 2008ع ۾ في ماڻهو سراسري مجموعي قومي آمدني ماهوار 83 آمريڪي ڊالر هئي.<ref name="smartlessons.ifc.org"/> هن شعبي ايڇ آءِ وي/ايڊز خلاف وڙهڻ لاءِ [[ايپرل ليسوٿو الائنس ٽو فائٽ ايڊز]] نالي پروگرام شروع ڪيو. هي سڄي صنعت تي ٻڌل پروگرام آهي، جيڪو مزدورن کي بيماريءَ کان بچاءَ ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪري ٿو.<ref name="alafa">{{cite web|url=http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |title=Apparel Lesotho Alliance to Fight AIDS (ALAFA) |access-date=4 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225072316/http://www.alafa.info/Pages/Default.asp |archive-date=25 February 2011 }}</ref> {{multiple image|caption_align=center |align= right |direction= horizontal |total_width = 320 |image1= Katse Dam-001.jpg |caption1=[[ڪٽسي ڊيم]] |image2=Mohale Dam 2008.jpg |caption2=[[موهالي ڊيم]] |header= |header_align= centre }} پاڻي ۽ [[هيرو|هيرا]] ليسوٿو جي اهم قدرتي وسيلن مان آهن.<ref name="worldbank"/> پاڻيءَ مان فائدو [[ليسوٿو هاءِ لينڊز واٽر پروجيڪٽ]] ذريعي ورتو وڃي ٿو، جيڪو ليسوٿو هاءِ لينڊز ڊولپمينٽ اٿارٽي جي نگرانيءَ هيٺ 21 سالن تي ٻڌل ۽ ڪيترن ارب ڊالرن جو منصوبو آهي. هي منصوبو 1986ع ۾ شروع ٿيو.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |title=Lesotho Highlands Water Project: The Treaty |publisher=Lhwp.org.ls |date=24 October 1986 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219001053/http://www.lhwp.org.ls/overview/treaty.htm |archive-date=19 December 2013 }}</ref> منصوبي جو مقصد [[اورينج درياهه]] جي نظام مان پاڻي گڏ ڪرڻ، ذخيرو ڪرڻ ۽ [[فري اسٽيٽ صوبو|ڏکڻ آفريڪا جي فري اسٽيٽ]] ۽ وڏي [[جوهانسبرگ]] واري علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ آهي. منصوبي جي پهرين مرحلي جي مڪمل ٿيڻ کان پوءِ ليسوٿو بجليءَ جي پيداوار ۾ تقريباً مڪمل طور پاڻ ڀرو ٿي ويو ۽ 2010ع ۾ ڏکڻ آفريڪا کي پاڻي ۽ بجلي وڪڻڻ مان لڳ ڀڳ 70 ملين آمريڪي ڊالر آمدني حاصل ڪئي.<ref>{{cite web|url=http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |title=LHWP Water Sales |access-date=8 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110510100115/http://www.lhwp.org.ls/Reports/PDF/Water%20Sales.pdf |archive-date=10 May 2011 }}</ref> ليٽسينگ، موٿائي، ليڪوبونگ ۽ ڪائو جي کاڻين مان هيرا ڪڍيا وڃن ٿا. اندازي موجب انهن کاڻين 2014ع ۾ گڏيل طور 240,000 قيراط هيرا پيدا ڪيا، جن جي ماليت لڳ ڀڳ 300 ملين آمريڪي ڊالر هئي. ليٽسينگ جي کاڻ مان نڪرندڙ هيرن جي سراسري قيمت 2,172 آمريڪي ڊالر في قيراط هجڻ جو اندازو لڳايو ويو، جنهن سبب في قيراط سراسري قيمت جي بنياد تي ان کي دنيا جي سڀ کان قيمتي هيرن واري کاڻ قرار ڏنو ويو.<ref>{{Cite web|url=https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|title=Corporate Profile|date=29 September 2016|access-date=12 January 2018|archive-date=8 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200308031828/https://www.letsengdiamonds.co.ls/about-us/corporate-profile/|url-status=live}}</ref> 2008ع جي عالمي معاشي بحران سبب هن شعبي کي ڌڪ رسيو، پر 2010ع ۽ 2011ع ۾ ٻيهر بهتري آئي. 2010ع–2011ع دوران هيرن جي برآمد 230 ملين آمريڪي ڊالر تائين پهتي.<ref>{{cite web|url=http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|title=Central Bank of Lesotho – QUARTERLY REVIEW – June 2011|access-date=6 March 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120209055906/http://www.centralbank.org.ls/publications/Quart%20Review%20Jun%202011.pdf|archive-date=9 February 2012|df=dmy-all}}</ref> ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جا ڪمبرلائيٽ پائپ، يعني مين پائپ ۽ سيٽلائيٽ پائپ، 14 ڊسمبر 1957ع تي نوجوان ارضيات دان پيٽر ايڇ. نڪسن دريافت ڪيا، جيڪو ان وقت ڪرنل جيڪ اسڪاٽ جي شروعاتي معدني ڳولا وارين مهمن جي حصي طور علائقي ۾ ڪم ڪري رهيو هو. نڪسن اڳتي هلي علمي ماهر بڻيو ۽ مينٽل پيٽرولاجيءَ بابت ٻہ انتهائي اثرائتا ڪتاب شايع ڪيائين. پيٽر نڪسن (1935ع–2025ع)<ref>Biography at: https://link.springer.com/article/10.1007/s00710-025-00923-3 Retrieved 29 July 2025.</ref> هڪ اڳڀرو سائنسدان هو، جنهن سائنسي برادريءَ جو ڌيان هيرن جي استحڪام واري علائقي مان جبل ساز عملن ذريعي مٿاهين سطح ڏانهن منتقل ٿيل مينٽل پٿرن جي وڌندڙ ثبوتن ڏانهن ڇڪايو. هن ڪيترين اهم تحقيقي اشاعتن ۾ گڏيل ليکڪ طور ڪم ڪيو، جن هن عمل بابت شروعاتي مضبوط ثبوت مهيا ڪيا. هو برطانيا جي ليڊز يونيورسٽيءَ مان مينٽل ارضيات جي پروفيسر ايميريٽس طور رٽائر ٿيو. سندس علمي خدمتن جي اعزاز ۾ معدني قسم ''[[نڪسونائيٽ]]'' سندس نالي پٺيان رکيو ويو. 1957ع ۾ جڏهن نڪسن ليٽسينگ دريافت ڪيو، تڏهن ڪيٿ وائيٽلاڪ هڪ ٻي معدني ڳولا واري ٽيم سان ڪم ڪري رهيو هو، پر اڳتي هلي هو ليٽسينگ جو جنرل مئنيجر بڻيو، جيستائين ڊي بيئرز 1982ع ۾ کاڻ بند ڪئي. ان کان پوءِ هن ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي ليز حاصل ڪئي ۽ کاڻ کي ترقي ڏني. تنهنڪري کيس ليسوٿو جي هيرن جي کاڻين واري صنعت قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ شخص طور سڃاتو وڃي ٿو. نڪسن ۽ وائيٽلاڪ ڪيترن سالن تائين ويجها دوست ۽ ساٿي رهيا. 1967ع ۾ هڪ موسوٿو عورت جبلن مان {{convert|601|carat|g|adj=on}} جو هيرو دريافت ڪيو، جيڪو [[ڀورا هيرا|ليسوٿو برائون]] جي نالي سان مشهور ٿيو. آگسٽ 2006ع ۾ ليٽسينگ-لا-ٽيرائي جي کاڻ مان {{convert|603|carat|g|adj=on}} جو اڇو هيرو، [[ليسوٿو پرامس]]، دريافت ٿيو. 2008ع ۾ ساڳئي هنڌ تان {{convert|478|carat|g|adj=on}} جو هڪ ٻيو هيرو دريافت ڪيو ويو.<ref>{{cite web |first=Dan |last=Oancea |title=Letseng-la-Terae: The 603 Carat Lesotho Promise Diamond |url=http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |publisher=Technology.infomine.com |access-date=20 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213025641/http://technology.infomine.com/articles/1/47/letseng.diamond.lesotho/letseng-la-terae.the.603.aspx |archive-date=13 February 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو قدرتي وسيلن ۽ پيداواري شين جي برآمد ذريعي گهڻو ڪري گذران واري معيشت مان اڳتي وڌي هيٺين وچولي آمدنيءَ واري معيشت بڻجڻ ۾ اڳڀرائي ڪئي آهي. برآمدي شعبن آباديءَ جي هڪ حصي کي وڌيڪ ۽ نسبتاً محفوظ آمدني فراهم ڪئي آهي.<ref name="worldbank"/> عالمي معاشي بحران دوران آمريڪا، جيڪو ليسوٿو جي اهم برآمدي مارڪيٽن مان هڪ هو، ۾ معاشي سستيءَ سبب ملڪ کي ڪپڙي جي برآمد ۽ روزگار ۾ نقصان برداشت ڪرڻو پيو. هيرن جي کاڻين ۽ برآمد ۾ گهٽتائي، هيرن جي قيمتن ۾ لاٿ ۽ ڏکڻ آفريڪا جي معيشت ۾ سستي سبب ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين مان ملندڙ آمدنيءَ ۾ گهٽتائي پڻ بحران کي وڌايو. ڏکڻ آفريڪا جي معيشت جي ڪمزور ٿيڻ، کاڻين واري شعبي جي گهٽجڻ ۽ ان سان لاڳاپيل روزگار جي نقصان سبب مزدورن جي موڪليل رقمن ۾ گهٽتائي آئي. انهن سببن جي نتيجي ۾ 2009ع ۾ ليسوٿو جي مجموعي گهرو پيداوار جي واڌ جي شرح گهٽجي 0.9 سيڪڙو رهي.<ref name="worldbank"/> 2025ع ۾ [[عالمي جدت انڊيڪس]] ۾ ليسوٿو 132هين نمبر تي هو.<ref>{{Cite web |title=GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025 |url=https://www.wipo.int/gii-ranking/en/lesotho |access-date=2025-10-16 |website=WIPO}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Dutta |first1=Soumitra |url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2025/en/index.html |title=Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads |last2=Lanvin |first2=Bruno |publisher=[[عالمي دانشورانه ملڪيت جي تنظيم]] |year=2025 |isbn=978-92-805-3797-0 |page=19 |language=en |doi=10.34667/tind.58864 |access-date=2025-10-17}}</ref> ملڪ جي سرڪاري ڪرنسي [[ليسوٿو لوٽي|لوٽي]] (جمع: مالوٽي) آهي، جيڪا [[ڏکڻ آفريڪي رينڊ]] سان مٽاسٽا ڪري استعمال ڪري سگهجي ٿي. لوٽي ۽ رينڊ جي قيمت برابر رکي ويندي آهي. ليسوٿو، ايسواتيني، نميبيا ۽ ڏکڻ آفريڪا گڏجي [[گڏيل مالياتي علائقو]] ٺاهين ٿا. [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي صدارت|ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا]]، جيڪا 20 جنوري 2025ع کان شروع ٿي، [[ڊونالڊ ٽرمپ جي ٻي انتظاميا ۾ محصول|2 اپريل 2025ع تي نوان محصول]] لاڳو ڪيا. آمريڪي حڪومت ليسوٿو کي انهن ملڪن مان هڪ قرار ڏنو، جيڪي مبينا طور آمريڪا سان واپار ۾ رڪاوٽون وجهن ٿا، ۽ ليسوٿو جي درآمدن تي 50 سيڪڙو محصول مقرر ڪيو، جيڪو دنيا جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. ان جي نتيجي ۾ ڪجهه ڪارخانا بند ڪرڻا پيا. آمريڪي عملدارن موجب ان قدم جو بنياد اها دعويٰ هئي تہ ليسوٿو آمريڪي شين تي لڳ ڀڳ 100 سيڪڙو محصول لاڳو ڪري ٿو. ڪيترن مبصرن هن دعويٰ کي بي بنياد قرار ڏنو. ليسوٿو پنهنجي محصولن تي مڪمل آزاد اختيار نٿو رکي، ڇاڪاڻ تہ ڏاکڻي آفريڪا ڪسٽمز يونين جي ميمبر جي حيثيت سان ان تي گڏيل ٻاهريان محصول لاڳو ٿين ٿا، جيڪي مرڪزي طور مقرر ڪيا وڃن ٿا. ان کان سواءِ ليسوٿو لاءِ آمريڪي شين جي درآمد محدود آهي؛ ملڪ بنيادي طور آمريڪا ڏانهن شيون برآمد ڪري ٿو ۽ اتان نسبتاً ٿورو سامان درآمد ڪري ٿو. == آبادي == {{See also|ليسوٿو جي آبادي}} [[File:Lesotho class.jpg|thumb|پرائمري اسڪول جو ڪلاس]] ليسوٿو جي آبادي لڳ ڀڳ {{UN_Population|Lesotho}} آهي.{{UN_Population|ref}} ليسوٿو جي ڪُل آباديءَ مان 25 سيڪڙو شهري ۽ 75 سيڪڙو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ۾ رهي ٿي. اندازي موجب شهري آباديءَ ۾ سالياني واڌ 3.5 سيڪڙو آهي.<ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|title=Lesotho|work=The World Factbook|access-date=15 May 2007|df=dmy-all|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702003726/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/|url-status=dead}}</ref> آباديءَ جو 60.2 سيڪڙو حصو 15 کان 64 سالن جي عمر جي وچ ۾ آهي.<ref name="factbook"/> {{Largest cities | country = ليسوٿو | stat_ref = ذريعو:<ref name=LESOTHOCITIES>{{cite web|url=https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|title=Lesotho Cities by Population 2022|access-date=24 June 2023|archive-date=24 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230624032215/https://simplemaps.com/static/data/country-cities/ls/ls.xlsx|url-status=live}}</ref> | list_by_pop = | div_name = | div_link = ليسوٿو جا ضلعا{{!}}ضلعو | city_1 = ماسيرو | div_1 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_1 = 519,186 | city_2 = تيياتييانينگ | div_2 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_2 = 75,115 | city_3 = مافيتينگ | div_3 = مافيتينگ ضلعو{{!}}مافيتينگ | pop_3 = 57,059 | city_4 = هلوتسي | div_4 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_4 = 47,675 | city_5 = ماپوتسوئي | div_5 = ليريبي ضلعو{{!}}ليريبي | pop_5 = 32,117 | city_6 = مازينود | div_6 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_6 = 27,553 | city_7 = راتائو | div_7 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_7 = 26,582 | city_8 = موهاليز هوئڪ | div_8 = موهاليز هوئڪ ضلعو{{!}}موهاليز هوئڪ | pop_8 = 24,992 | city_9 = قيلواني | div_9 = ماسيرو ضلعو{{!}}ماسيرو | pop_9 = 24,093 | city_10 = ماپوتينگ | div_10 = بيريا ضلعو{{!}}بيريا | pop_10 = 23,926 }} === نسلي گروهه ۽ ٻوليون === {{Main|ليسوٿو جون ٻوليون}} ليسوٿو جي نسلي ۽ لساني جوڙجڪ ۾ گهڻو ڪري [[باسوتو]] شامل آهن، جيڪي [[بانتو ٻوليون|بانتو ٻوليون ڳالهائيندڙ]] ماڻهو آهن؛ اندازي موجب 99.7 سيڪڙو آبادي پاڻ کي باسوتو سڃاڻي ٿي. ان لحاظ کان ليسوٿو انهن ٿورڙن آفريقي ملڪن مان هڪ آهي، جيڪي هڪ غالب ثقافتي نسلي گروهه ۽ ٻوليءَ تي ٻڌل [[قومي رياست]] آهن؛ جڏهن تہ آفريڪا جي اڪثر ملڪن جون سرحدون [[آفريڪا جي نوآبادڪاري|نوآبادياتي طاقتن]] مقرر ڪيون هيون ۽ اهي نسلي حدن يا نوآبادياتي دور کان اڳ جي سياسي رياستن سان ٺهڪندڙ نه آهن.{{sfn|Boyd|1979|p=1}} باسوتو جي ذيلي گروهن ۾ بافوڪينگ، باتلونگ، بافوٿي، باڪوئينا، باتائونگ، باتشوئينينگ ۽ [[ماتيبيلي]] شامل آهن. آباديءَ جو لڳ ڀڳ هڪ سيڪڙو يورپي، ايشيائي ۽ [[خوسا ماڻهو|خوسا]] ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref>{{Cite web |url=https://minorityrights.org/country/lesotho/ |title=Lesotho - World Directory of Minorities & Indigenous Peoples |access-date=22 September 2023 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529163348/https://minorityrights.org/country/lesotho/ |url-status=live }}</ref> === مذهب === {{Main|ليسوٿو ۾ مذهب}} [[File:St Michaels Cathedral, lesotho.jpg|thumb|سينٽ مائيڪل گرجاگھر]] ڊسمبر 2011ع جي اندازن موجب ليسوٿو جي 95 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي [[عيسائيت|عيسائي]] هئي.<ref name="Pew Christians">{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|title=Table: Christian Population as Percentages of Total Population by Country| date=19 December 2011 |publisher=Pew Research Center|access-date=21 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511124911/http://www.pewforum.org/2011/12/19/table-christian-population-as-percentages-of-total-population-by-country/|archive-date=11 May 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> انهن اندازن موجب [[ڪيٿولڪ چرچ|ڪيٿولڪ]] آباديءَ جو 49.4 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA/> ڪيٿولڪ برادري ماسيرو جي ميٽروپوليٽن آرچ بشپ ۽ سندس ٽن ماتحت بشپَن، يعني ليريبي، موهاليز هوئڪ ۽ قاچاز نيڪ جي بشپَن، جي مذهبي انتظام هيٺ آهي؛ اهي گڏجي ملڪ جي قومي بشپ ڪانفرنس جوڙين ٿا. [[پروٽيسٽنٽ ازم|پروٽيسٽنٽ]] آباديءَ جو 18.2 سيڪڙو، [[پينٽيڪوسٽل ازم|پينٽيڪوسٽل]] 15.4 سيڪڙو، [[اينگليڪن ڪميونيئن|اينگليڪن]] 5.3 سيڪڙو ۽ ٻيا عيسائي وڌيڪ 1.8 سيڪڙو آهن.<ref name=ARDA>{{cite web|date=2015|title=Lesotho|access-date=18 May 2020|publisher=[[Association of Religion Data Archives]]|url=http://www.thearda.com/internationalData/countries/Country_130_1.asp|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811214132/https://thearda.com/internationalData/Countries/Country_130_1.asp|url-status=dead}}</ref> غير عيسائي مذهبن سان واسطو رکندڙ ماڻهو آباديءَ جو 9.6 سيڪڙو آهن، جڏهن تہ [[لامذهبيت|ڪنهن به مذهب سان واسطو نه رکندڙ]] ماڻهن جو تناسب 0.2 سيڪڙو آهي.<ref name=ARDA/> === تعليم ۽ خواندگي === {{Main|ليسوٿو ۾ تعليم}} [[File:National University of Lesotho Administration Block.jpg|thumb|[[ليسوٿو جي قومي يونيورسٽي]]]] اندازن موجب 15 سالن کان مٿي عمر وارين عورتن مان 85 سيڪڙو ۽ مردن مان 68 سيڪڙو پڙهيل لکيل آهن.<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/countries/lesotho|title=Lesotho|date=2014-11-04|website=UNESCO|language=en|access-date=2019-05-18|archive-date=18 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190518113538/https://en.unesco.org/countries/lesotho|url-status=live}}</ref> انهيءَ ڪري ليسوٿو کي ”آفريڪا ۾ خواندگيءَ جي بلند ترين شرحن مان هڪ“ رکندڙ ملڪ قرار ڏنو ويو آهي،<ref name="factbook"/> جنهن جو هڪ سبب تعليم تي ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار جو 12 سيڪڙو کان وڌيڪ خرچ ٿيڻ پڻ آهي.<ref name="unesco">{{cite web| url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| title=Unesco Institute for Statistics: Date Centre| date=14 September 2007| access-date=28 February 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110130085835/http://stats.uis.unesco.org/unesco/tableviewer/document.aspx?ReportId=143| archive-date=30 January 2011| url-status=live| df=dmy-all}}</ref> عورتن جي خواندگيءَ جي شرح 84.93 سيڪڙو آهي، جيڪا مردن جي 67.75 سيڪڙو شرح کان 17.18 سيڪڙو وڌيڪ آهي. 2000ع ۾ ڏاکڻي ۽ اوڀر آفريڪا ۾ تعليمي معيار جي نگراني ڪندڙ ڪنسورشيم جي هڪ مطالعي موجب، ليسوٿو ۾ ڇهين جماعت جي 37 سيڪڙو شاگردن (جن جي سراسري عمر 14 سال هئي) پڙهڻ جي چوٿين سطح، يعني ”مطلب سمجهي پڙهڻ“، يا ان کان مٿي جي سطح حاصل ڪئي.<ref name=sacmeq>{{cite web|url=http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |title=The SACMEQ II Project in Lesotho: A Study of the Conditions of Schooling and the Quality of Education. Harare: SACMEQ |publisher=Sacmeq |date=2 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425052229/http://www.sacmeq.org/education-lesotho.htm |archive-date=25 April 2013 }}</ref> هن سطح جو شاگرد متن جي مختلف حصن مان معلومات ڳنڍي ۽ ان جي تشريح ڪري سگهي ٿو. جيتوڻيڪ تعليم لازمي ناهي، ليسوٿو جي حڪومت مرحليوار مفت پرائمري تعليم جو پروگرام لاڳو ڪري رهي آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |title=Lesotho Ministry of Education and Training – Basic Education |publisher=Education.gov.ls |date=5 October 2005 |access-date=4 July 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100720222113/http://www.education.gov.ls/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=30 |archive-date=20 July 2010 |df=dmy-all }}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ موجب بالغن جي خواندگيءَ جي شرح 82 سيڪڙو تائين هئي.<ref name="undp">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091122115116/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf|date=22 November 2009}}. The United Nations. Retrieved 7 March 2012.</ref> [[بين الاقوامي ٽيليڪميونيڪيشن يونين]] موجب آباديءَ جو 3.4 سيڪڙو انٽرنيٽ استعمال ڪري ٿو. [[ايڪونيٽ ٽيليڪام ليسوٿو]] جي هڪ خدمت بنيادي ۽ گهٽ قيمت وارن موبائل فونن ذريعي ملڪ ۾ اي ميل تائين پهچ کي وڌايو، جنهن سان تعليمي معلومات تائين رسائيءَ ۾ پڻ بهتري آئي. [[آفريڪن لائبريري پروجيڪٽ]]، [[آمريڪي پيس ڪور|آمريڪي پيس ڪور ليسوٿو]]<ref name="peacecorps">{{cite web|url=http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.wherepc.africa.lesotho |title=Peace Corps: Lesotho |date=14 July 2010 |access-date=28 February 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110205042351/http://www.peacecorps.gov/index.cfm?shell=learn.Wherepc.africa.lesotho |archive-date= 5 February 2011 }}</ref> ۽ [[بوٿا-بوٿي ضلعو|بوٿا-بوٿي ضلعي]] جي تعليم کاتي سان گڏجي اسڪولن ۽ ڳوٺن ۾ لائبريريون قائم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪري ٿو. === صحت === {{main|ليسوٿو ۾ صحت}} ملڪ [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي درجابنديءَ موجب ”گهٽ انساني ترقي“ وارن ملڪن ۾ شامل آهي ۽ [[انساني ترقيءَ جو اشاريه|انساني ترقيءَ جي اشاريي]] ۾ 193 ملڪن مان 168هين نمبر تي آهي. 2022ع ۾ مردن جي متوقع عمر 50.3 سال ۽ عورتن جي 55.9 سال هئي.<ref>{{Cite report |url=https://hdr.undp.org/content/human-development-report-2023-24 |title=Human Development Report 2023-24 |author=United Nations |date=2024-03-13 |publisher=United Nations |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=UNDP Lesotho – Country Profile: Human Development Indicators |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130511193855/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/LSO.html |archive-date=11 May 2013 |access-date=10 March 2012}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |date=2019-07-22 |title=CDC Global Health - Lesotho |url=https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |access-date=2019-11-22 |website=www.cdc.gov |language=en-us |archive-date=8 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308071010/https://www.cdc.gov/globalhealth/countries/lesotho/default.htm |url-status=live }}</ref> ٻارن جي موت جي شرح لڳ ڀڳ 8.3 سيڪڙو آهي. 2018ع ۾ ليسوٿو ۾ 15 کان 49 سالن جي بالغن ۾ [[ايڇ آءِ وي/ايڊز]] جي پکڙجڻ جي شرح 23.6 سيڪڙو هئي، جيڪا ايسواٽيني کان پوءِ دنيا ۾ ٻئي نمبر تي بلند ترين شرح هئي.<ref>{{Cite web|title=Prevalence of H.I.V., total (% of population ages 15-49) - Lesotho {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org|archive-date=14 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714175356/https://data.worldbank.org/indicator/SH.DYN.AIDS.ZS?locations=LS&most_recent_value_desc=true&view=chart|url-status=live}}</ref> 2021ع ۾ 15 کان 49 سالن جي ماڻهن ۾ [[ايڇ آءِ وي]] جي شرح 22.8 سيڪڙو هئي.<ref>{{Cite web|date=2015-07-21|title=HIV and AIDS in Lesotho|url=https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|access-date=2022-01-19|website=Avert|language=en|archive-date=2 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181002003817/https://www.avert.org/professionals/hiv-around-world/sub-saharan-africa/lesotho|url-status=live}}</ref> ملڪ ۾ [[تپ دق]] جي واقعن جي شرح دنيا جي بلند ترين شرحن مان آهي.<ref>{{Cite web|title=Incidence of tuberculosis (per 100,000 people) {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SH.TBS.INCD?most_recent_value_desc=true&view=chart|access-date=2020-07-14|website=data.worldbank.org}}</ref> ليسوٿو جي 2006ع واري آدمشماري موجب لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو آبادي ڪنهن نه ڪنهن قسم جي معذوري رکي ٿي. تنهن هوندي بہ استعمال ڪيل طريقن جي اعتبار بابت خدشا موجود آهن ۽ حقيقي انگ عالمي اندازي، يعني لڳ ڀڳ 15 سيڪڙو، جي ويجهو هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ليسوٿو نيشنل فيڊريشن آف آرگنائيزيشنز آف دي ڊس ايبلڊ ۽ سنٽيف جي گڏيل سروي موجب،<ref>Yusman Kamaleri and Arne H. Eide (eds.) (2011) [http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf Living Conditions of People with Disability in Lesotho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402154124/http://www.lnfod.org.ls/uploads/1/2/2/5/12251792/report_lesotho_3101111.pdf |date=2 April 2015 }}. SINTEF Technology and Society. lnfod.org.ls</ref> ليسوٿو ۾ معذور ماڻهن کي سماجي ۽ ثقافتي رڪاوٽن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جيڪي کين ٻين جي برابر تعليم، صحت ۽ روزگار تائين رسائي حاصل ڪرڻ کان روڪين ٿيون. 2 ڊسمبر 2008ع تي ليسوٿو [[معذور ماڻهن جي حقن بابت گڏيل قومن جو ڪنوينشن]] تي صحيح ڪندڙ دنيا جو 42هون ملڪ بڻيو. [[عالمي صحت جو ادارو|عالمي صحت جي اداري]] جي انگن اکرن موجب 2018ع کان ليسوٿو ۾ عمر جي لحاظ کان معياري ڪيل خودڪشيءَ جي شرح دنيا ۾ سڀ کان بلند رهي آهي.<ref>{{cite web |year= |title=Suicide rates (per 100 000), age-standardized |url=https://www.who.int/data/gho/data/indicators/indicator-details/GHO/age-standardized-suicide-rates-(per-100-000-population) |access-date= |publisher=[[World Health Organization]]}}</ref> === عورتن خلاف تشدد === {{Main|ليسوٿو ۾ عورتون}} گڏيل قومن جي انگن اکرن موجب 2008ع ۾ ليسوٿو ۾ رپورٽ ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي شرح 100,000 ماڻهن پٺيان 91.6 واقعا هئي، جيڪا موجود ملڪن جي انگن اکرن ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref>[http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate "Countries Compared by Crime > Rape rate. International Statistics at NationMaster.com"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111201093758/http://www.nationmaster.com/graph/cri_rap_rat-crime-rape-rate |date=1 December 2011 }}. nationmaster.com.</ref> [[گڏيل قومن جي منشيات ۽ ڏوهن بابت آفيس]] جي بين الاقوامي انگن اکرن موجب پڻ 2008ع ۾ پوليس وٽ درج ٿيل جنسي ڏاڍائيءَ جي واقعن جي شرح مطالعي ۾ شامل ملڪن مان ليسوٿو ۾ سڀ کان وڌيڪ هئي.<ref name="unodc1">[http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls "Rape at the National Level, number of police recorded offenses".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029210321/http://www.unodc.org/documents/data-and-analysis/Crime-statistics/Sexual_violence_sv_against_children_and_rape.xls |date=29 October 2013 }} [[United Nations]].</ref> ليسوٿو ۾ ٿيل هڪ مطالعي ۾ 61 سيڪڙو عورتن ٻڌايو تہ انهن پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪنهن مرحلي تي جنسي تشدد جو تجربو ڪيو هو، جن مان 22 سيڪڙو ٻڌايو تہ کين جسماني زور زبردستيءَ سان جنسي تعلق قائم ڪرڻ تي مجبور ڪيو ويو هو.<ref>[https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm "Magnitude of sexual violence in Lesotho"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029201559/https://apha.confex.com/apha/133am/techprogram/paper_114115.htm |date=29 October 2013 }}. confex.com.</ref> 2009ع جي [[آبادي ۽ صحت سروي]] ۾ 15.7 سيڪڙو مردن چيو تہ جيڪڏهن زال جنسي تعلق کان انڪار ڪري تہ مڙس جو کيس مارڻ جائز آهي، جڏهن تہ 16 سيڪڙو مردن چيو تہ اهڙي صورت ۾ مڙس جو زبردستي جنسي تعلق قائم ڪرڻ جائز آهي.<ref>[http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf Lesotho. Demographic and Health Survey 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029205745/http://www.measuredhs.com/pubs/pdf/FR241/FR241%5BNEW_completeHHQst_3March2012%5D.pdf |date=29 October 2013 }}. Ministry of Health and Social Welfare, Maseru, Lesotho. November 2010</ref> هڪ ٻي مطالعي جي محققن نتيجو ڪڍيو تہ ليسوٿو ۾ ايڇ آءِ وي جي بلند پکڙجڻ کي نظر ۾ رکندي پروگرامن ۾ عورتن جي پنهنجي جنسي زندگيءَ تي اختيار جي حق کي اهميت ڏيڻ گهرجي.<ref>{{cite journal | pmid = 17209284 | volume=37 | issue=4 | title=Sexual violence in Lesotho|year=2006 | journal=Stud Fam Plann | pages=269–80|first=L |last=Brown | doi=10.1111/j.1728-4465.2006.00105.x}}</ref> 2006ع جو ''شادي شده ماڻهن جي برابريءَ وارو قانون'' زالن کي مڙسن جي برابر حق ڏئي ٿو ۽ مڙس جي قانوني بالادستيءَ کي ختم ڪري ٿو.<ref>Buhle Angelo Dube. [http://www.nyulawglobal.org/globalex/lesotho.htm The Law and Legal Research in Lesotho] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100620014058/http://nyulawglobal.org/globalex/Lesotho.htm |date=20 June 2010 }}. nyulawglobal.org</ref> [[ورلڊ اڪنامڪ فورم]] جي 2020ع واري صنفي فرق رپورٽ ۾ [[صنفي برابري]] جي لحاظ کان ليسوٿو دنيا ۾ 88هين نمبر تي، جڏهن تہ پاڙيسري ڏکڻ آفريڪا 17هين نمبر تي هو.<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|title=The Global Gender Gap Report 2020|publisher=World Economic Forum|pages=221, 315|access-date=19 July 2020|archive-date=17 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217140602/http://www3.weforum.org/docs/WEF_GGGR_2020.pdf|url-status=live}}</ref> == راند ۽ ثقافت == {{See also|ليسوٿو جي موسيقي|ملڪ موجب آفريقي ليکڪن جي فهرست#ليسوٿو}} [[File:Parade of Basotho women.jpg|thumb|[[باسوتو ڪمبل]] اوڍيل عورتون]] [[ليسوٿو جا کاڌا|ليسوٿو جي کاڌن]] ۾ آفريقي روايتن سان گڏ برطانوي اثر پڻ نظر اچن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://foodspring.com/content/lesotho/ |title=Lesotho: British influence meets African tradition|work=foodspring |access-date=2014-04-01 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217042157/http://foodspring.com/content/lesotho/ |archive-date=17 February 2015 |df=dmy-all }}</ref> ليسوٿو جو قومي کاڌو موٽوهو آهي، جيڪو خمير ڪيل ''[[جوار]]'' مان تيار ڪيل دليو آهي. عام بنيادي کاڌن ۾ [[پاپ (کاڌو)|پاپ]] يا ”ميليز“ پڻ شامل آهي، جيڪو مڪئي جي اٽي مان تيار ڪيل دليو آهي ۽ ان تي ڀاڄين مان ٺهيل چٽڻي وڌي ويندي آهي. [[چانهه]] ۽ مقامي طور تي تيار ڪيل [[بيئر]] مشهور مشروب آهن. ليسوٿو پنهنجي خمير ڪيل ادرڪ واري بيئر لاءِ پڻ مشهور آهي. چيسانياما ليسوٿو ۾ عام طور تي الڳ وڪرو ڪيو ويندو آهي ۽ ان سان گڏ گوبي، پاپ ۽ پڪل لوبين جو سلاد پيش ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Ethnic Food of Lesotho|url=http://traveltips.usatoday.com/ethnic-food-lesotho-36010.html|website=USA Today|access-date=1 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310081024/http://traveltips.usatoday.com/ethnic-food-lesotho-36010.html|archive-date=10 March 2018|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ليسوٿو جو قومي لباس خاص طور تي [[باسوتو ڪمبل]] جي چوڌاري مرڪوز آهي، جيڪو اصل ۾ اُن مان تيار ٿيندڙ اوڍڻ جو هڪ قسم آهي. هاڻي اڪثر باسوتو ڪمبل [[ايڪريلڪ ريشو|ايڪريلڪ ريشن]] مان تيار ڪيا وڃن ٿا. باسوتو ڪمبل جو مکيه ٺاهيندڙ ارانڊا آهي، جنهن جو ڪارخانو سرحد جي ٻئي پاسي ڏکڻ آفريڪا ۾ واقع آهي.<ref>{{cite web |url=https://aarven.com/blogs/our-artisans/south-african-basotho-khotso-blankets-meet-aranda |title=South African Basotho Khotso Blankets; Meet Aranda |date=22 January 2022 |access-date=2025-04-02 }}</ref> ليسوٿو ۾ برطانوي اثر انهن [[واپاري چوڪي|واپاري چوڪين]] جي باقيات مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو، جيڪي 18هين صديءَ کان 20هين صديءَ تائين هلنديون رهيون.<ref>{{cite web | url=https://theculturetrip.com/africa/lesotho/articles/explore-lesothos-bygone-trading-posts/ | title=Explore Lesotho's Bygone Trading Posts | date=27 April 2018 | access-date=9 October 2022 | archive-date=9 October 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221009175800/https://theculturetrip.com/africa/lesotho/articles/explore-lesothos-bygone-trading-posts/ | url-status=live }}</ref> اهڙيون چوڪيون روما، رامابانٽانا، ها ماتالا، مالياليا ۽ سيمونڪونگ جي ڳوٺن ۾ موجود آهن. ماضيءَ ۾ اهي مرڪز ٻارڻ، اناج، مڪئي جي اٽي ۽ جانورن جي وڪري لاءِ استعمال ٿيندا هئا. باسوتولينڊ جي جبلن ۾ مختلف هنڌن تي [[سان ماڻهن جو پٿريلو فن|سان پٿريلي فن]] جا نمونا پڻ ملن ٿا. اهڙا نمونا ها ماتيلا ڳوٺ ۾ پڻ موجود آهن.<ref>{{Cite book | title = The Mountain Bushmen of Basutoland | last = Walsham How | first = Marion | publisher = J. L. Van Schaik Ltd. | year = 1962 | location = Pretoria }}</ref> [[موريجا آرٽس ۽ ثقافتي ميلو]] هر سال موريجا ۾ منعقد ٿيندو آهي، جتي 1833ع ۾ عيسائي مبلغ پهتا هئا. [[باسوتو پوني]] تاريخي طور جنگين ۾ سواريءَ لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ هاڻوڪي دور ۾ ان کي آمدرفت ۽ زراعت لاءِ استعمال ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://www.fao.org/4/y3970e/y3970e08.htm |title=The State of the Basotho Pony in Lesotho |access-date=2025-04-02 }}</ref> ليسوٿو ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند [[ليسوٿو ۾ فٽبال|فٽبال]] آهي. === فلم ۽ ميڊيا === {{Main|ليسوٿو ٽيليويزن|ليسوٿو جي ريڊيو اسٽيشنن جي فهرست}} 2018ع جي فلم ''[[بليڪ پينٿر (فلم)|بليڪ پينٿر]]'' جي هدايتڪار [[ريان ڪوگلر]] موجب فلم ۾ [[واڪانڊا]] جي سندس پيشڪش ليسوٿو کان متاثر هئي.<ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/2018-02-17-black-panther-director-ryan-cooglers-a-fan-of-lesotho--isixhosa/|title=How 'Black Panther's' director fell in love with Lesotho & isiXhosa|website=TimesLIVE|access-date=4 January 2019|archive-date=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104175918/https://www.timeslive.co.za/sunday-times/lifestyle/2018-02-17-black-panther-director-ryan-cooglers-a-fan-of-lesotho--isixhosa/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vulture.com/2018/02/black-panthers-wakanda-explained.html|title=A Brief History of Wakanda, Black Panther's Fictional Utopia|first=Nate|last=Jones|date=15 February 2018|website=Vulture|access-date=4 January 2019|archive-date=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104175844/https://www.vulture.com/2018/02/black-panthers-wakanda-explained.html|url-status=live}}</ref> فلم جي نتيجي ۾ باسوتو ڪمبل عالمي سطح تي وڌيڪ مشهور ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.co.za/black-panther-has-not-real-effect-on-the-south-african-sale-of-basotho-blankts-2018-3|title=Black Panther made Basotho blankets world famous – but you wouldn't be able to tell that from local sales|website=BusinessInsider|access-date=4 January 2019|archive-date=4 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201004111305/https://www.businessinsider.co.za/black-panther-has-not-real-effect-on-the-south-african-sale-of-basotho-blankts-2018-3|url-status=live}}</ref> نومبر 2020ع ۾ ''[[دس از ناٽ ا بيريئل، اٽس ا ريزريڪشن]]'' پهرين ليسوٿو فلم بڻجي وئي، جيڪا [[بهترين بين الاقوامي فيچر فلم لاءِ اڪيڊمي ايوارڊ]] لاءِ ملڪ طرفان پيش ڪئي وئي.<ref>{{cite web |url=https://variety.com/2020/film/global/oscars-lesotho-lemohang-jeremiah-mosese-this-is-not-a-burial-its-a-resurrection-international-feature-film-1234826821/ |title=Oscar Debutant Lesotho Selects 'This Is Not a Burial' for International Feature Film Race |work=Variety |first=Christopher |last=Vourlias |date=10 November 2020 |access-date=10 November 2020 |archive-date=6 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211006115903/https://variety.com/2020/film/global/oscars-lesotho-lemohang-jeremiah-mosese-this-is-not-a-burial-its-a-resurrection-international-feature-film-1234826821/ |url-status=live }}</ref> == پڻ ڏسو == {{portal|ملڪ|آفريڪا }} * [[ليسوٿو جو خاڪو]] * [[ليسوٿو جون بين الاقوامي درجابنديون]] * [[ليسوٿو ۾ ٽيليفون نمبر]] {{Clear}} == حوالا == === وضاحتي نوٽ === {{reflist|group=lower-alpha}} === حوالا === {{reflist}} == ماخذ == * {{cite journal |last=Boyd |first=J. Barron |date=December 1979 |title=African Boundary Conflict: An Empirical Study |journal=African Studies Review |issn=0002-0206 |volume=22 |issue=3 | jstor = 523892| pages = 1–14|doi=10.2307/523892 |s2cid=145722128 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Sister project links |1= |display= |auto= |collapsible= |position= |style= |wikt=no |c=yes |n=yes |q=no |s=no |b=no |v=no |voy=yes |iw=st |d=no|m=no |mw=no |f=no }} * [https://www.gov.ls/ ليسوٿو حڪومت] جي سرڪاري ويب سائيٽ * [http://www.lesotholii.org/ شايع ٿيل عدالتي فيصلا] * [https://web.archive.org/web/20260119001254/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/lesotho/ ليسوٿو]. ''[[ورلڊ فيڪٽ بڪ]]''. [[مرڪزي انٽيليجنس ايجنسي]]. * [https://web.archive.org/web/20080607085124/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/lesotho.htm ليسوٿو]، ''يو سي بي لائبريريز گورنمينٽ پبليڪيشنز'' تان * {{wikiatlas|Lesotho}} * {{OSM relation|2093234}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=LS ليسوٿو لاءِ اهم ترقياتي اڳڪٿيون]، [[انٽرنيشنل فيوچرز]] تان {{Navboxes |title = ليسوٿو سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Countries of Africa}} {{Lesotho topics}} {{Years in Lesotho}} {{SACU}} {{Southern African Development Community}} {{African Union}} {{Commonwealth of Nations}} {{Monarchies|state=collapsed}} {{English official language clickable map}} }} {{Authority control}} {{coord|-29.6|28.3|display=title}} [[زمرو:ليسوٿو| ]] [[زمرو:ڏکڻ آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:چوڌاري گهيريل ملڪ]] [[زمرو:آفريقي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:گهٽ ترقي يافته ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:1966ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:محصور علائقا ۽ ڌار ٿيل علائقا]] [[زمرو:گڏيل قومن جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون بادشاهتون]] [[زمرو:آفريڪا ۾ 1966ع جون قيامون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ]] rko497zqcx4k7mg2w7n976ccvoqgh6l 0 57543 415301 327701 2026-09-28T05:16:04Z Intisar Ali 8681 415301 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> 0hn40dv6h75afc378sww6jlo5dc376i 415302 415301 2026-09-28T05:19:13Z Intisar Ali 8681 415302 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> هڪ ٻئي مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالو [[موغاديشو]] جي نالي جي بگڙيل [[نقل حرفي]] آهي. موغاديشو [[صوماليا]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ [[هندي سمنڊ]] جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي [[وينس جي جمهوريه|وينسي]] سياح [[مارڪو پولو]] طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ [[سوڪوٽرا]] جي ڏکڻ طرف ''Madageiscar'' نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين [[نشاة ثانيه]] جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.<ref name="Cousins2"/><ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> مارڪو پولو طرفان ان کي ''Madagascar'' سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ [[جيروم ميگيزر]] جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.<ref name="London Missionary Society Press">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar&pg=PA404 |title=The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine |date=1893 |publisher=London Missionary Society Press |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192933/https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA404&dq=jerome+megiser+madagascar&hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Sibree 1896">{{Cite book |last=Sibree |first=James |url=https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&pg=PA113 |title=Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants |date=1896 |publisher=Macmillan |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192928/https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA113&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&hl=en |url-status=live}}</ref> ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب [[موغاديشو سلطنت|موغاديشو]] ۽ [[عدل سلطنت|عدل]] جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن [[ٽاپروبين]] ۽ [[سماترا]] تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن ''Magadoxo'' اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref name="Sibree 1896"/><ref>{{Cite book |last1=Kent |first1=Raymond K. |title=Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700 |date=1967 |publisher=University of Wisconsin--Madison |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=_XubAAAAMAAJ |access-date=5 June 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111400/https://books.google.co.uk/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_and_the_Bir.html?id=_XubAAAAMAAJ&redir_esc=y |url-status=live}}</ref><ref name="Warhafftige, gründliche und aussfüh">{{cite book |last1=Megiser |first1=Hieronymus |title=Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach |date=1609 |pages=58–60 |url=https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |language=de |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114164930/https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> ڊچ سياح [[يان هوئيگن فان لنسخوتن]]، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref>{{Cite book |last=Linschoten |first=Jan Huygen van |url=https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&pg=PA19 |title=The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... |date=1885 |publisher=Hakluyt society |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192932/https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&hl=en |url-status=live}}</ref> ''Malagasikara'' يا ''Malagascar'' نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي [[نيو يارڪ شهر]] بڻيو.<ref>{{cite book|chapter=America and West Indies: June 1699, 12–20|title=Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698| editor-first= Cecil|editor-last= Headlam|location=London|year= 1908| pages= 283–291|publisher= British History Online|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216231538/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-date=16 February 2023 |access-date= 1 June 2023}}</ref> 1882ع ۾ برطانوي اخبار ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] جي نالي سان هجي.<ref>{{Cite news |last=W. M. C. |date=16 December 1882 |title=The Malagasy |work=The Graphic |issue=681 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201347/http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |url-status=live}}</ref> 1891ع ۾ [[زنجبار]] جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ [[ايمين پاشا امدادي مهم]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.<ref>{{Cite journal |last= Bin Osman|first=Saleh| date=August 1891 |title=The Story of My Life |url=https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |journal=St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks |issue=18 |pages=795–798 |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201352/https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |url-status=live}}</ref> 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ ''Malagasikara'' اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو ''Malagasy'' آهن، نہ ''Madagasy''.<ref>{{Cite book |last=Basset |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=J5MoAAAAYAAJ |title=Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni |date=1903 |publisher=A. Rousseau |language=fr}}</ref> ==تاريخ== {{Main|مڊگاسڪر جي تاريخ}} ===شروعاتي دور=== [[File:Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|thumb|[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي نسلي اصل ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، اوشيانيائي ۽ بانٽو (ڏکڻ اوڀر آفريڪي) نسلن جو ميلاپ شامل آهي.]] روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار [[ڏکڻ ڪاليمانٽن|ڏکڻ بورنيو]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.<ref>{{cite journal |last=Crowley |first=B. E. |year=2010 |title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=19–20 |pages=2591–2603 |bibcode=2010QSRv...29.2591C |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ [[ماانيان ماڻهو|ماانيان ماڻهن]] کي [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] جي [[ملئي ماڻهو|ملئي ماڻهن]] پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.<ref name="Dewar199322">{{cite journal |last1=Dewar |first1=Robert E. |last2=Wright |first2=Henry T. |date=1993 |title=The culture history of Madagascar |journal=Journal of World Prehistory |volume=7 |issue=4 |pages=417–466 |doi=10.1007/bf00997802 |bibcode=1993JWPre...7..417D |hdl=2027.42/45256 |s2cid=21753825 |hdl-access=free}}</ref><ref name="Burney200422">{{cite journal |last1=Burney|first1= D. A. |last2= Burney|first2= L. P. |last3= Godfrey|first3= L. R. |last4= Jungers|first4= W. L. |last5= Goodman|first5= S. M. |last6= Wright|first6= H. T. |last7= Jull|first7= A. J. |date=August 2004 |title=A chronology for late prehistoric Madagascar |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=25–63 |bibcode=2004JHumE..47...25B |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.005 |pmid=15288523}}</ref><ref>Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), ''Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past'' (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.</ref><ref name="Cox2">{{cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-X. |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |pmc=3367776 |pmid=22438500 |doi-access=free}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛<ref name="Mitchell-2020b">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref> تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.{{efn|اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Gommery |first1=D. |last2=Ramanivosoa |first2=B. |last3=Faure |first3=M. |last4=Guérin |first4=C. |last5=Kerloc'h |first5=P. |last6=Sénégas |first6=F. |last7=Randrianantenaina |first7=H. |year=2011 |title=Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal=Comptes Rendus Palevol |volume=10 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dewar |first1=R. E. |last2=Radimilahy |first2=C. |last3=Wright |first3=H. T. |last4=Jacobs |first4=Z. |last5=Kelly |first5=G. O. |last6=Berna |first6=F. |year=2013 |title=Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=110 |issue=31 |pages=12583–12588 |bibcode=2013PNAS..11012583D |doi=10.1073/pnas.1306100110 |pmc=3732966 |pmid=23858456 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1= Forster|first2= Shuichi|last2= Matsumutra|first3= Matthieu|last3= Vizuete-Forster|first4= Petya Belinda|last4= Blumbach|first5= Robert|last5= Dewar |chapter=The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages|editor-last1=Matsumura |editor-first1=Shūichi |url=https://books.google.com/books?id=IR3bAAAAMAAJ |title=Simulations, Genetics and Human Prehistory |editor-last2=Forster |editor-first2=Peter |editor-last3=Renfrew |editor-first3=Colin |editor-link3=Colin Renfrew |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |year=2008 |isbn=978-1-902937-45-8| pages=71–72}}</ref> ڏسو [[مڊگاسڪر جي تاريخ#پهريان رهواسي ۽ آباديون (500 ق.م–700ع)|مڊگاسڪر جي تاريخ]].}}<ref name="Hixon-2024">{{cite book |last1=Hixon |first1=Sean |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=Archaeology of Madagascar |date=2024 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.795 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر [[ساڙي زمين صاف ڪري پوکي ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ]] جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ [[پليسٽوسين دور جا وڏا جانور|وڏن جانورن]] جو وڏو تعداد مليو،<ref>{{cite news |date=4 November 2022 |title=Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106001734/https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |archive-date=6 November 2022 |access-date=6 November 2022 |work=ScienceDaily}}</ref> جن ۾ [[ذيلي فوسلي ليمر|وڏن ليمرن]] جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار [[هاٿي پکي]]، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ''[[ايپيئورنس ميڪسمس]]''؛ [[ڪرپٽوپروڪٽا اسپيليا|وڏو فوسا]]؛ ۽ [[ملاگاسي دريائي گهوڙو|ملاگاسي دريائي گهوڙن]] جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.<ref>{{cite journal |last=Virah-Sawmy |first=M. |author2=Willis, K. J. |author3=Gillson, L. |year=2010 |title=Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal=Journal of Biogeography |volume=37 |issue=3 |pages=506–519 |bibcode=2010JBiog..37..506V |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |s2cid=84382916}}</ref> ''[[آفريڪا جي عام تاريخ]]'' موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي {{Lang|mg|[[ٽومپونٽاني]]}} (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا [[ڪيموسي]]، ڏکڻ اوڀر جا [[انتيويناني]]، اتر اولهه جا [[انتانڪوالا]] ۽ [[ڪاجيمبي]] ۽ اتر اوڀر جا [[راسيڪاجي]] هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن ''{{Lang|mg|tompontany}}'' سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.<ref name="Esoavelomandroso-2025">{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=Manasse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045/PDF/396045eng.pdf.multi |title=General History of Africa: Volume 9 |date=2025 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century}}</ref>{{Reference page|page=900}} 600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقن]] جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.<ref name="Campbell-1993">{{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |year=1993 |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |doi=10.2307/219188 |jstor=219188}}</ref> ''آفريڪا جي عام تاريخ'' موجب اٺين صديءَ تائين [[وازيمبا]]، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،<ref name="Randrianja 2009">{{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100–1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}}</ref>{{Reference page|page=71}} پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي ''{{Lang|mg|tompontany}}'' سڏڻ لڳا هئا.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mythe2">[https://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php "Vazimba: Mythe ou Realité?"] Razafimahazo, S. ''Revue de l'Océan Indien.'' Accessed on November 8, 2010.</ref> عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،<ref name="Wink2">{{harvp|Wink|2004|p=185}}</ref> ۽ هنن اسلام ۽ [[عربي رسم الخط]] متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ {{Lang|mg|[[سورابي]]}} جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="LOC2">{{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005 |access-date=1 February 2011}}</ref> مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو ڪنٽرول [[انتالائوترا]] جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،<ref name="Hooper-2010">{{cite thesis |last=Hooper |first=Jane |title=An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar |publisher=Emory University |url=https://etd.library.emory.edu/concern/etds/fj2362203?locale=en |year=2010}}</ref>{{Reference page|pages=36–37}} ۽ {{Interlanguage link|ماهيلاڪا|de}} ۽ {{Interlanguage link|ايرودو (ڳوٺ)|lt=ايرودو|fr}} جهڙيون [[شهري رياستون]] قائم ڪيون.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.<ref>{{Cite journal |last1=Pierron |first1=Denis |last2=Heiske |first2=Margit |last3=Razafindrazaka |first3=Harilanto |last4=Rakoto |first4=Ignace |last5=Rabetokotany |first5=Nelly |last6=Ravololomanga |first6=Bodo |last7=Rakotozafy |first7=Lucien M.-A. |last8=Rakotomalala |first8=Mireille Mialy |author8-link=Mireille Mialy Rakotomalala |last9=Razafiarivony |first9=Michel |last10=Rasoarifetra |first10=Bako |last11=Raharijesy |first11=Miakabola Andriamampianina |date=8 August 2017 |title=Genomic landscape of human diversity across Madagascar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=114 |issue=32 |pages=E6498–E6506 |bibcode=2017PNAS..114E6498P |doi=10.1073/pnas.1704906114 |issn=0027-8424 |pmc=5559028 |pmid=28716916 |doi-access=free}}</ref> لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ [[ڏکڻ هندستان]] مان [[زيبو]] ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود [[سانگا ڍور|سانگا ڍورن]] سان مليا.<ref>{{cite journal |last=Magnier |first=Jessica |year=2022 |title=The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean |url=https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false |journal=G3: Genes, Genomes, Genetics |volume=12 |issue=4 |article-number=jkac029 |doi=10.1093/g3journal/jkac029 |pmc=8982424 |pmid=35137043}}</ref> 1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.<ref name="Randrianja 2009" />{{Rp|48}} سماج {{Lang|mg|[[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]]}} جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن [[مڊگاسڪر جي دريائن جي فهرست|ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن]] ۽ [[برج هيڊ|سامونڊي مورچن]] تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=43, 52–53}} 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=51–52}} آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|گهاٽن ٻيلن]] مان پوکيءَ ۽ زيبو [[مالداري]] لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|71}} ===شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو=== 1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/69/mode/2up?q=sakalava+maroserana&view=theater |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa}}</ref>{{Reference page|page=70}} اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ [[ووهمار]] ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،<ref name="Hixon-2024" /> جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ [[مازالاجيم نووا]] پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. [[پرتگالي سامونڊي ڳولا#هندي سمنڊ جون ڳولا مهمون (1497–1542)|پرتگالي سامونڊي سياح]] لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ [[گينگيمارو]] بادشاهت جي بندرگاهي شهر [[سادا، مڊگاسڪر|سادا]] کي لٽيو.<ref name="Randrianja 20092">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Royalty and the Rise of Kingdoms}}</ref>{{Reference page|pages=75, 91}} ايندڙ صدين ۾ [[هندي سمنڊ جي غلامن جي واپار|غلامن جي واپار]] جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.<ref name="Randrianja 20093">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=The Slave-Trader Kings (1700{{endash}}1816)}}</ref>{{Reference page|page=102}} 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪيريبين]] مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ {{Interlanguage link|زانامالاتا|lt=مقامي عورتن سان شاديون ڪيون|mg}}، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.{{Efn|[[سولوفو رينڊريانجا]] لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".<ref name="Randrianja 20093"/>{{rp|105}} 1724ع جو ڪتاب ''[[سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ]]'' ڪيترين ئي [[مقبول تاريخ|مشهور تاريخي]] روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ [[لبرٽاليا]] نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ ''آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا'' هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last1=McDonald |first1=Kevin P. |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=European Piracy in the Indian Ocean |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.679 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref><ref name="Little-The Golden Age of Piracy">{{cite book |last1=Little |first1=Benerson |title=The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths |date=2016 |publisher=Skyhorse Publishing, Inc. |location=New York |isbn=978-1-5107-1304-8 |url=https://books.google.com/books?id=M2uIDAAAQBAJ |access-date=15 September 2017 |language=en}}</ref>}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=105}}<ref name="Kent-1992">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/857/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=864}} [[ساڪالاوا سلطنت]] جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] روايتن{{efn|انهن روايتن کي {{lang|mg|fitera}}، {{lang|mg|n'antoaniraza}} (رسمون) يا {{lang|mg|lovan'tsofina}} (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا [[زباني روايتون]] مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور [[ايميرينا]] جي روايتي مجموعي ''[[تانتارا ني اندريانا]]'' جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{Reference page|pages=159–160}}}} موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.<ref name="Kent-1970" />{{Reference page|page=164}} ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي [[ساديا (شهر)|ساديا]]، جيڪو [[مانامبولو درياهه]] جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=857, 869}} مورخ [[سولوفو رينڊريانجا]] جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،<ref name="Randrianja 20092" />{{Reference page|page=94}} جڏهن تہ [[ريمنڊ ڪينٽ]] موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو [[ماهافالي]] ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.<ref name="Kent-1970">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond K. |url=http://archive.org/details/earlykingdomsinm0000kent |title=Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700 |date=1970 |publisher=New York, Holt, Rinehart and Winston |others=Internet Archive |isbn=978-0-03-084171-2 |chapter=The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar}}</ref>{{Reference page|page=26}} ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا [[مقدس بادشاهه]] هو، جنهن جي حفاظت هڪ {{Lang|mg|{{ill|اومبياسي|fr}}}} (پادري) ڪندو هو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=|pages=856, 867}} 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ({{Lang|mg|vazaha}}؛ "پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل [[سينٽ آگسٽين نار]] کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=38–39, 54, 61–62}} ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي [[مانگوڪي درياهه]] جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=869}} ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ [[مورونداوا درياهه]] جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب {{Lang|mg|[[مينابي]]}} ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ {{Interlanguage link|اندرياماندازوالا|mg}} [[مينابي جي بادشاهت]] کي مرڪزي بڻايو.{{efn|روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ {{lang|mg|Andriamandazoala}} جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ [[ريمنڊ ڪينٽ]] ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ {{lang|mg|Rabaratavokoko}} ممڪن طور اندرياماندازوالا جو {{lang|mg|fitahina}}، يعني [[وفات کان پوءِ رکيل نالو]] هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت [[فادي (ممنوع)|ممنوع رسم]] مان نڪتل هو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|pages=856–857}}}} {{Interlanguage link|اندريانداھيفوتسي|mg}} رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.{{Efn|ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند [[پيدائش جي شرح]] سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|page=859}}}} شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=|pages=77–79, 83–89}} hm0g56ktw2nb0o6cl4by5371gc39msa 415303 415302 2026-09-28T05:20:51Z Intisar Ali 8681 415303 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> هڪ ٻئي مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالو [[موغاديشو]] جي نالي جي بگڙيل [[نقل حرفي]] آهي. موغاديشو [[صوماليا]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ [[هندي سمنڊ]] جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي [[وينس جي جمهوريه|وينسي]] سياح [[مارڪو پولو]] طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ [[سوڪوٽرا]] جي ڏکڻ طرف ''Madageiscar'' نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين [[نشاة ثانيه]] جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.<ref name="Cousins2"/><ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> مارڪو پولو طرفان ان کي ''Madagascar'' سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ [[جيروم ميگيزر]] جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.<ref name="London Missionary Society Press">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar&pg=PA404 |title=The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine |date=1893 |publisher=London Missionary Society Press |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192933/https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA404&dq=jerome+megiser+madagascar&hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Sibree 1896">{{Cite book |last=Sibree |first=James |url=https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&pg=PA113 |title=Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants |date=1896 |publisher=Macmillan |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192928/https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA113&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&hl=en |url-status=live}}</ref> ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب [[موغاديشو سلطنت|موغاديشو]] ۽ [[عدل سلطنت|عدل]] جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن [[ٽاپروبين]] ۽ [[سماترا]] تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن ''Magadoxo'' اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref name="Sibree 1896"/><ref>{{Cite book |last1=Kent |first1=Raymond K. |title=Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700 |date=1967 |publisher=University of Wisconsin--Madison |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=_XubAAAAMAAJ |access-date=5 June 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111400/https://books.google.co.uk/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_and_the_Bir.html?id=_XubAAAAMAAJ&redir_esc=y |url-status=live}}</ref><ref name="Warhafftige, gründliche und aussfüh">{{cite book |last1=Megiser |first1=Hieronymus |title=Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach |date=1609 |pages=58–60 |url=https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |language=de |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114164930/https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> ڊچ سياح [[يان هوئيگن فان لنسخوتن]]، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref>{{Cite book |last=Linschoten |first=Jan Huygen van |url=https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&pg=PA19 |title=The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... |date=1885 |publisher=Hakluyt society |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192932/https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&hl=en |url-status=live}}</ref> ''Malagasikara'' يا ''Malagascar'' نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي [[نيو يارڪ شهر]] بڻيو.<ref>{{cite book|chapter=America and West Indies: June 1699, 12–20|title=Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698| editor-first= Cecil|editor-last= Headlam|location=London|year= 1908| pages= 283–291|publisher= British History Online|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216231538/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-date=16 February 2023 |access-date= 1 June 2023}}</ref> 1882ع ۾ برطانوي اخبار ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] جي نالي سان هجي.<ref>{{Cite news |last=W. M. C. |date=16 December 1882 |title=The Malagasy |work=The Graphic |issue=681 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201347/http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |url-status=live}}</ref> 1891ع ۾ [[زنجبار]] جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ [[ايمين پاشا امدادي مهم]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.<ref>{{Cite journal |last= Bin Osman|first=Saleh| date=August 1891 |title=The Story of My Life |url=https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |journal=St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks |issue=18 |pages=795–798 |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201352/https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |url-status=live}}</ref> 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ ''Malagasikara'' اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو ''Malagasy'' آهن، نہ ''Madagasy''.<ref>{{Cite book |last=Basset |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=J5MoAAAAYAAJ |title=Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni |date=1903 |publisher=A. Rousseau |language=fr}}</ref> ==تاريخ== {{Main|مڊگاسڪر جي تاريخ}} ===شروعاتي دور=== [[File:Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|thumb|[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي نسلي اصل ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، اوشيانيائي ۽ بانٽو (ڏکڻ اوڀر آفريڪي) نسلن جو ميلاپ شامل آهي.]] روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار [[ڏکڻ ڪاليمانٽن|ڏکڻ بورنيو]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.<ref>{{cite journal |last=Crowley |first=B. E. |year=2010 |title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=19–20 |pages=2591–2603 |bibcode=2010QSRv...29.2591C |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ [[ماانيان ماڻهو|ماانيان ماڻهن]] کي [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] جي [[ملئي ماڻهو|ملئي ماڻهن]] پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.<ref name="Dewar199322">{{cite journal |last1=Dewar |first1=Robert E. |last2=Wright |first2=Henry T. |date=1993 |title=The culture history of Madagascar |journal=Journal of World Prehistory |volume=7 |issue=4 |pages=417–466 |doi=10.1007/bf00997802 |bibcode=1993JWPre...7..417D |hdl=2027.42/45256 |s2cid=21753825 |hdl-access=free}}</ref><ref name="Burney200422">{{cite journal |last1=Burney|first1= D. A. |last2= Burney|first2= L. P. |last3= Godfrey|first3= L. R. |last4= Jungers|first4= W. L. |last5= Goodman|first5= S. M. |last6= Wright|first6= H. T. |last7= Jull|first7= A. J. |date=August 2004 |title=A chronology for late prehistoric Madagascar |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=25–63 |bibcode=2004JHumE..47...25B |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.005 |pmid=15288523}}</ref><ref>Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), ''Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past'' (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.</ref><ref name="Cox2">{{cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-X. |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |pmc=3367776 |pmid=22438500 |doi-access=free}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛<ref name="Mitchell-2020b">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref> تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.{{efn|اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Gommery |first1=D. |last2=Ramanivosoa |first2=B. |last3=Faure |first3=M. |last4=Guérin |first4=C. |last5=Kerloc'h |first5=P. |last6=Sénégas |first6=F. |last7=Randrianantenaina |first7=H. |year=2011 |title=Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal=Comptes Rendus Palevol |volume=10 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dewar |first1=R. E. |last2=Radimilahy |first2=C. |last3=Wright |first3=H. T. |last4=Jacobs |first4=Z. |last5=Kelly |first5=G. O. |last6=Berna |first6=F. |year=2013 |title=Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=110 |issue=31 |pages=12583–12588 |bibcode=2013PNAS..11012583D |doi=10.1073/pnas.1306100110 |pmc=3732966 |pmid=23858456 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1= Forster|first2= Shuichi|last2= Matsumutra|first3= Matthieu|last3= Vizuete-Forster|first4= Petya Belinda|last4= Blumbach|first5= Robert|last5= Dewar |chapter=The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages|editor-last1=Matsumura |editor-first1=Shūichi |url=https://books.google.com/books?id=IR3bAAAAMAAJ |title=Simulations, Genetics and Human Prehistory |editor-last2=Forster |editor-first2=Peter |editor-last3=Renfrew |editor-first3=Colin |editor-link3=Colin Renfrew |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |year=2008 |isbn=978-1-902937-45-8| pages=71–72}}</ref> ڏسو [[مڊگاسڪر جي تاريخ#پهريان رهواسي ۽ آباديون (500 ق.م–700ع)|مڊگاسڪر جي تاريخ]].}}<ref name="Hixon-2024">{{cite book |last1=Hixon |first1=Sean |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=Archaeology of Madagascar |date=2024 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.795 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر [[ساڙي زمين صاف ڪري پوکي ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ]] جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ [[پليسٽوسين دور جا وڏا جانور|وڏن جانورن]] جو وڏو تعداد مليو،<ref>{{cite news |date=4 November 2022 |title=Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106001734/https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |archive-date=6 November 2022 |access-date=6 November 2022 |work=ScienceDaily}}</ref> جن ۾ [[ذيلي فوسلي ليمر|وڏن ليمرن]] جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار [[هاٿي پکي]]، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ''[[ايپيئورنس ميڪسمس]]''؛ [[ڪرپٽوپروڪٽا اسپيليا|وڏو فوسا]]؛ ۽ [[ملاگاسي دريائي گهوڙو|ملاگاسي دريائي گهوڙن]] جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.<ref>{{cite journal |last=Virah-Sawmy |first=M. |author2=Willis, K. J. |author3=Gillson, L. |year=2010 |title=Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal=Journal of Biogeography |volume=37 |issue=3 |pages=506–519 |bibcode=2010JBiog..37..506V |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |s2cid=84382916}}</ref> ''[[آفريڪا جي عام تاريخ]]'' موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي {{Lang|mg|[[ٽومپونٽاني]]}} (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا [[ڪيموسي]]، ڏکڻ اوڀر جا [[انتيويناني]]، اتر اولهه جا [[انتانڪوالا]] ۽ [[ڪاجيمبي]] ۽ اتر اوڀر جا [[راسيڪاجي]] هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن ''{{Lang|mg|tompontany}}'' سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.<ref name="Esoavelomandroso-2025">{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=Manasse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045/PDF/396045eng.pdf.multi |title=General History of Africa: Volume 9 |date=2025 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century}}</ref>{{Reference page|page=900}} 600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقن]] جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.<ref name="Campbell-1993">{{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |year=1993 |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |doi=10.2307/219188 |jstor=219188}}</ref> ''آفريڪا جي عام تاريخ'' موجب اٺين صديءَ تائين [[وازيمبا]]، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،<ref name="Randrianja 2009">{{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100–1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}}</ref>{{Reference page|page=71}} پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي ''{{Lang|mg|tompontany}}'' سڏڻ لڳا هئا.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mythe2">[https://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php "Vazimba: Mythe ou Realité?"] Razafimahazo, S. ''Revue de l'Océan Indien.'' Accessed on November 8, 2010.</ref> عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،<ref name="Wink2">{{harvp|Wink|2004|p=185}}</ref> ۽ هنن اسلام ۽ [[عربي رسم الخط]] متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ {{Lang|mg|[[سورابي]]}} جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="LOC2">{{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005 |access-date=1 February 2011}}</ref> مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو ڪنٽرول [[انتالائوترا]] جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،<ref name="Hooper-2010">{{cite thesis |last=Hooper |first=Jane |title=An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar |publisher=Emory University |url=https://etd.library.emory.edu/concern/etds/fj2362203?locale=en |year=2010}}</ref>{{Reference page|pages=36–37}} ۽ {{Interlanguage link|ماهيلاڪا|de}} ۽ {{Interlanguage link|ايرودو (ڳوٺ)|lt=ايرودو|fr}} جهڙيون [[شهري رياستون]] قائم ڪيون.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.<ref>{{Cite journal |last1=Pierron |first1=Denis |last2=Heiske |first2=Margit |last3=Razafindrazaka |first3=Harilanto |last4=Rakoto |first4=Ignace |last5=Rabetokotany |first5=Nelly |last6=Ravololomanga |first6=Bodo |last7=Rakotozafy |first7=Lucien M.-A. |last8=Rakotomalala |first8=Mireille Mialy |author8-link=Mireille Mialy Rakotomalala |last9=Razafiarivony |first9=Michel |last10=Rasoarifetra |first10=Bako |last11=Raharijesy |first11=Miakabola Andriamampianina |date=8 August 2017 |title=Genomic landscape of human diversity across Madagascar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=114 |issue=32 |pages=E6498–E6506 |bibcode=2017PNAS..114E6498P |doi=10.1073/pnas.1704906114 |issn=0027-8424 |pmc=5559028 |pmid=28716916 |doi-access=free}}</ref> لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ [[ڏکڻ هندستان]] مان [[زيبو]] ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود [[سانگا ڍور|سانگا ڍورن]] سان مليا.<ref>{{cite journal |last=Magnier |first=Jessica |year=2022 |title=The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean |url=https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false |journal=G3: Genes, Genomes, Genetics |volume=12 |issue=4 |article-number=jkac029 |doi=10.1093/g3journal/jkac029 |pmc=8982424 |pmid=35137043}}</ref> 1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.<ref name="Randrianja 2009" />{{Rp|48}} سماج {{Lang|mg|[[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]]}} جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن [[مڊگاسڪر جي دريائن جي فهرست|ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن]] ۽ [[برج هيڊ|سامونڊي مورچن]] تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=43, 52–53}} 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=51–52}} آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|گهاٽن ٻيلن]] مان پوکيءَ ۽ زيبو [[مالداري]] لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|71}} ===شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو=== 1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/69/mode/2up?q=sakalava+maroserana&view=theater |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa}}</ref>{{Reference page|page=70}} اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ [[ووهمار]] ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،<ref name="Hixon-2024" /> جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ [[مازالاجيم نووا]] پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. [[پرتگالي سامونڊي ڳولا#هندي سمنڊ جون ڳولا مهمون (1497–1542)|پرتگالي سامونڊي سياح]] لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ [[گينگيمارو]] بادشاهت جي بندرگاهي شهر [[سادا، مڊگاسڪر|سادا]] کي لٽيو.<ref name="Randrianja 20092">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Royalty and the Rise of Kingdoms}}</ref>{{Reference page|pages=75, 91}} ايندڙ صدين ۾ [[هندي سمنڊ جي غلامن جي واپار|غلامن جي واپار]] جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.<ref name="Randrianja 20093">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=The Slave-Trader Kings (1700{{endash}}1816)}}</ref>{{Reference page|page=102}} 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪيريبين]] مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ {{Interlanguage link|زانامالاتا|lt=مقامي عورتن سان شاديون ڪيون|mg}}، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.{{Efn|[[سولوفو رينڊريانجا]] لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".<ref name="Randrianja 20093"/>{{rp|105}} 1724ع جو ڪتاب ''[[سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ]]'' ڪيترين ئي [[مقبول تاريخ|مشهور تاريخي]] روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ [[لبرٽاليا]] نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ ''آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا'' هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last1=McDonald |first1=Kevin P. |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=European Piracy in the Indian Ocean |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.679 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref><ref name="Little-The Golden Age of Piracy">{{cite book |last1=Little |first1=Benerson |title=The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths |date=2016 |publisher=Skyhorse Publishing, Inc. |location=New York |isbn=978-1-5107-1304-8 |url=https://books.google.com/books?id=M2uIDAAAQBAJ |access-date=15 September 2017 |language=en}}</ref>}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=105}}<ref name="Kent-1992">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/857/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=864}} [[ساڪالاوا سلطنت]] جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] روايتن{{efn|انهن روايتن کي {{lang|mg|fitera}}، {{lang|mg|n'antoaniraza}} (رسمون) يا {{lang|mg|lovan'tsofina}} (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا [[زباني روايتون]] مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور [[ايميرينا]] جي روايتي مجموعي ''[[تانتارا ني اندريانا]]'' جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{Reference page|pages=159–160}}}} موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.<ref name="Kent-1970" />{{Reference page|page=164}} ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي [[ساديا (شهر)|ساديا]]، جيڪو [[مانامبولو درياهه]] جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=857, 869}} مورخ [[سولوفو رينڊريانجا]] جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،<ref name="Randrianja 20092" />{{Reference page|page=94}} جڏهن تہ [[ريمنڊ ڪينٽ]] موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو [[ماهافالي]] ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.<ref name="Kent-1970">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond K. |url=http://archive.org/details/earlykingdomsinm0000kent |title=Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700 |date=1970 |publisher=New York, Holt, Rinehart and Winston |others=Internet Archive |isbn=978-0-03-084171-2 |chapter=The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar}}</ref>{{Reference page|page=26}} ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا [[مقدس بادشاهه]] هو، جنهن جي حفاظت هڪ {{Lang|mg|{{ill|اومبياسي|fr}}}} (پادري) ڪندو هو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=|pages=856, 867}} 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ({{Lang|mg|vazaha}}؛ "پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل [[سينٽ آگسٽين نار]] کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=38–39, 54, 61–62}} ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي [[مانگوڪي درياهه]] جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=869}} ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ [[مورونداوا درياهه]] جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب {{Lang|mg|[[مينابي]]}} ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ {{Interlanguage link|اندرياماندازوالا|mg}} [[مينابي جي بادشاهت]] کي مرڪزي بڻايو.{{efn|روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ {{lang|mg|Andriamandazoala}} جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ [[ريمنڊ ڪينٽ]] ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ {{lang|mg|Rabaratavokoko}} ممڪن طور اندرياماندازوالا جو {{lang|mg|fitahina}}، يعني [[وفات کان پوءِ رکيل نالو]] هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت [[فادي (ممنوع)|ممنوع رسم]] مان نڪتل هو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|pages=856–857}}}} {{Interlanguage link|اندريانداھيفوتسي|mg}} رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.{{Efn|ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند [[پيدائش جي شرح]] سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|page=859}}}} شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=|pages=77–79, 83–89}} لڳ ڀڳ 1685ع ۾ جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ {{Interlanguage link|اندريامانيترياريوو|mg}} مينابي ۾ اقتدار سنڀاليو، جڏهن هن پنهنجي ڀاءُ {{Interlanguage link|اندريامانديسواريوو|mg}} کي اتان ڪڍي ڇڏيو. اندريامانديسواريوو هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجن پوئلڳن سان گڏ اتر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو، سامونڊي ڪناري جي بندرگاهي شهرن کي فتح ڪيو، مازالاجيم نووا تي قبضو ڪري انتالائوترا سلطان کي قتل ڪيو، 18هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماجونگا]] کي پنهنجي واپاري گاديءَ جو هنڌ بڻايو ۽ [[بوئينا جي بادشاهت]] قائم ڪئي.{{efn|تڪرار کان پوءِ هنن انتالائوترا جي واپار ۾ خلل وجهڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ رڳو خراج وصول ڪيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|96}}}} ڏکڻ ۾ ساڪالاوا ماڻهن علائقا ڪيئن حاصل ڪيا، ان بابت اختلاف آهي. جين هوپر جو خيال آهي تہ هڪ ٻئي جلاوطن ڀاءُ ڏکڻ طرف توسيع ڪئي ۽ [[فيهيرينانا درياهه|فيهيرينانا ماٿري]] ۾ [[اندريوولا]] جي ڏن ڀرو رياست طور [[توليارا]] قائم ڪيو،{{Efn|ڪينٽ ۽ هوپر ٻنهي لکيو آهي تہ اندريوولا کي {{lang|mg|{{ill|فاتيدرا|lt=fatidra|mg}}}} نالي [[رت جي ڀائپي]] واري رسم ذريعي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪا بادشاهه طرفان حفاظت ۽ مدد جي ضمانت طور ڪم ڪندي هئي.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|91}}<ref name="Kent-1992"/>{{rp|870}}}}<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=89–91, 95–97}} جڏهن تہ رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا پنهنجي شروعاتي لڏپلاڻ دوران ئي اتي حڪمران بڻيا هئا.<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=100}} ڪينٽ موجب هڪ ڀاءُ، {{ill|اندرياماندريسي|mg|}}، اوڀر طرف لڏي ويو ۽ انتيساڪا روايت موجب ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري تي [[انتيساڪا بادشاهت]] قائم ڪيائين.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=884}} هوپر لکي ٿي تہ جڏهن ساڪالاوا مڊگاسڪر جي اولهه سامونڊي ڪناري تي قابض ٿي واپار تي بالادستي حاصل ڪئي تہ اندريانداھيفوتسي پنهنجن ڀائرن سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=98–99}} ڏکڻ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ 17هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ماهافالي بادشاهت|ماهافالي]] ۽ [[انتاندروئي بادشاهت|انتاندروئي]] بادشاهتن وچ ۾ تڪرار سبب ٻن انتاندروئي بادشاهن جي موت ٿيو ۽ ماهافالي ٻن حصن، [[مينارانڊرا جي بادشاهت|مينارانڊرا]] ۽ [[ساڪاتووو جي بادشاهت|ساڪاتووو]]، ۾ ورهائجي وئي؛ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ مينارانڊرا وڌيڪ ورهائجي [[لينتا جي بادشاهت|لينتا]] جي قيام جو سبب بڻي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مينارانڊرا جي هڪ بادشاهه اوڀر طرف توسيع ڪري اولهه انتاندروئي تي قبضو ڪيو، پر هڪ ٻي ورهاست سان [[اونيلاهي جي بادشاهت|اونيلاهي]] وجود ۾ آئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=867–868}} اوڀر سامونڊي ڪناري تي جڏهن [[انتيمورو ماڻهو|انتيمورو]] پنهنجن علائقن ۾ آباد ٿيا تہ کين اتي مسلمان آبادڪار [[زافيرامينيا]] مليا، جيڪي لڳ ڀڳ 1500ع کان اتي رهندا هئا. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو،{{Efn|روايتن ۾ ان کي ٻن ديو قامت شخصيتن، [[دارافيفي]] ۽ فاتراپائيتاتانا، جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|853}}}} ۽ 16هين صديءَ جي وچ تائين زافيرامينيا [[انتيمورو بادشاهت]] جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=851–853}} ڏکڻ اوڀر ۾ فرانسيسين 1642ع ۾ [[فورٽ ڊوفين (مڊگاسڪر)|فورٽ ڊوفين]] قائم ڪيو. هنن مقامي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڍورن لاءِ حملا ڪيا، جنهن سبب علائقي ۾ بدامني وڌي. [[انتانوسي]] ماڻهن بيٺڪ تي حملو ڪيو، پر [[ايتيئن دي فلاڪور|فلاڪور]] جي فوجن کين شڪست ڏني. هڪ ٻئي حملي ۾ بيٺڪ تباهه ٿي وئي ۽ 1674ع ۾ اتي رهجي ويل [[فورٽ ڊوفين قتل عام (مڊگاسڪر)|فرانسيسي آبادڪارن کي قتل ڪيو ويو]].<ref>{{cite journal |last1=Pearson |first1=Mike Parker |title=Close encounters of the worst kind: Malagasy resistance and colonial disasters in Southern Madagascar |journal=World Archaeology |date=February 1997 |volume=28 |issue=3 |pages=393–417 |doi=10.1080/00438243.1997.9980355 }}</ref> مرڪزي مٿانهين علائقن بابت ميرينا روايتن موجب، جڏهن ميرينا ماڻهو ڏکڻ اوڀر کان آهستي آهستي مٿانهين علائقن ۾ آباد ٿي رهيا هئا تہ سندن مقابلو وازيمبا سان ٿيو،{{Efn|جن کي روايتن ۾ "ابتدائي ڄامڙا ماڻهو" طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Randrianja 2009"/>{{Reference page|page=70}}}} ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اها آبادڪاري 15هين صديءَ تائين مڪمل ٿي وئي هئي.<ref name="Campbell-1993" /><ref name="Randrianja 2009" />{{Reference page|page=70}} ڪيترن نسلن تائين پرامن گڏيل رهڻيءَ کان پوءِ [[الاسورا جي ٽڪري|الاسورا]] جي بادشاهه [[اندريامانيلو]]، جيڪو هڪ وازيمبا راڻي{{Efn|روايتن ۾ اختلاف آهي تہ اها [[رافوهي]] هئي يا [[رانگيتا]].<ref name="Raison-Jourde"/>{{Reference page|page=142}}}} ۽ هڪ ميرينا مرد جو پٽ هو، وازيمبا کي فتح ڪرڻ لاءِ مهم شروع ڪئي.<ref name="Raison-Jourde">{{Cite book |last=Raison-Jourde |first=Françoise |url=https://books.google.com/books?id=nKSlFJjgC9UC |title=Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines |date=1983-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-059-7 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=142}} سندس جانشينن مان [[رالامبو]] [[ميرينا بادشاهت]] قائم ڪئي،{{Efn|ميرينا روايت موجب رالامبو کي مختلف ادارن جي قيام جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[في فرد محصول]] ۽ [[مستقل فوج]] شامل آهن، ۽ زيبو ڍورن کي پالڻ جو رواج پڻ ساڻس منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|876}}}} جڏهن تہ [[اندريانجاڪا]] 17هين صديءَ جي شروعات تائين وازيمبا کي بي دخل ڪرڻ ۽ باقي ماڻهن کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جو عمل مڪمل ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=876}} روايتن موجب وازيمبا جي فتح جو سبب چانورن جي پوک لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ جي ضرورت هئي. آثار قديمه جي تحقيق هن توسيع جي شروعات 14هين صديءَ ۾ رکي ٿي.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=49–50}} 17هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ ماهافالي بادشاهه [[بارا ماڻهو|بارا]] علائقي تي حملو ڪيو ۽ پنهنجن مائٽن [[زافيمانلي]] کي حڪمران مقرر ڪيو، جيڪي سندس وفات کان پوءِ [[بارا بادشاهتون|مختلف ننڍين بادشاهتن]] جا آزاد حڪمران بڻجي ويا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=880}} [[بيٽسيليو بادشاهتون]] جهڙوڪ [[اريندرانو]] ۽ [[ايساندرا جي بادشاهت|ايساندرا]] ممڪن طور 17هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] پنهنجو نالو بادشاهه بيسيلاو تان وٺن ٿا، جنهن 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا-مينابي حملي کي ناڪام بڻايو.{{Efn|''-silau''/''-tsileo'' جي معنيٰ "ناقابل شڪست" آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|874}}}} 18هين صديءَ تائين بيٽسيليو ٻيٽ تي چانورن جي پوک جا سڀ کان ماهر آبادگار بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=874–875}} 1720ع تائين ساڪالاوا-بوئينا بادشاهه [[تواڪافو]] کي مڊگاسڪر جو سڀ کان طاقتور حڪمران سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ممڪن آهي تہ سندس حڪمراني ٻيٽ جي سڄي اترئين ٽئين حصي تائين پکڙيل هجي.<ref name="Ellis-2007">{{Cite journal |last=Ellis |first=Stephen |date=2007 |title=Tom and Toakafo: The Betsimisaraka Kingdom and State Formation in Madagascar, 1715-1750 |journal=The Journal of African History |volume=48 |issue=3 |pages=439–455 |doi=10.1017/S0021853707003064 |issn=0021-8537 |jstor=40206589}}</ref> 18هين صديءَ ۾ فرانسيسين [[ماسڪرين ٻيٽ|ماسڪرين ٻيٽن]] کي سامان پهچائڻ لاءِ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=155–156}} اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي تسيڪوا قبيلو هڪ حڪمران جي ماتحت متحد ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1710ع ۾ {{Lang|mg|Antavaratra}} (اتر وارن) تي سندن منافعي بخش بندرگاهن تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان حملو ڪيو. [[راتسيميلاهو]]، جيڪو هڪ [[ٿامس ٽيو|انگريز سامونڊي ڌاڙيل]] ۽ هڪ ملاگاسي عورت جو پٽ هو ۽ تواڪافو جو وڏو وزير رهي چڪو هو،<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=106}} ''{{Lang|mg|Antavaratra}}'' کي متحد ڪرڻ، تسيڪوا کي شڪست ڏيڻ ۽ کين ڏکڻ طرف ڌڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو. راتسيميلاهو [[بيٽسيميساراڪا اتحاد]] قائم ڪيو ۽ 1730ع واري ڏهاڪي تائين مڊگاسڪر جي سڀ کان طاقتور بادشاهن مان هڪ بڻجي ويو، پر 1754ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ اها رياست ٽٽي وئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=882–883}} فرانسيسين اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا سان تڪرار ٿيو، جيڪو ڪنهن حتمي نتيجي کان سواءِ ختم ٿيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=160-1}} ميرينا بادشاهه [[اندرياماسينوالونا]] بادشاهت کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ پنهنجي دور ۾ مرڪزي مٿانهين علائقن جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي، پر 18هين صديءَ جي شروعات ۾ هن تخت تان دستبردار ٿي رياست پنهنجن چئن پٽن ۾ ورهائي ڇڏي. ان کان پوءِ سخت [[ميرينا گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ٿي، جنهن دوران غلامن کي پڪڙڻ ۽ وڪڻڻ جو سلسلو عام رهيو. 1790ع واري ڏهاڪي تائين [[اندريانامپوئيني ميرينا]] فتحن ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي بادشاهت کي ٻيهر متحد ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=877}}<ref>{{Cite book |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |url=https://books.google.com/books?id=Vj9JmuI7yt8C&q=andrianampoinimerina |title=L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire |date=1993-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-373-4 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=204}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|pages=114-8}} ===19هين صدي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت=== [[File:Andrianampoinimerina_HQ.jpg|thumb|بادشاهه [[اندريانامپوئيني ميرينا]] (1787ع–1810ع)]] [[ايميرينا]] کي ٻيهر متحد ڪرڻ ۽ [[انتاناناريوو جو رووا|انتاناناريوو جي رووا]] کي پنهنجي حڪومتي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ اندريانامپوئيني ميرينا تيزيءَ سان پاڙيسري رياستن تي پنهنجو اقتدار وڌايو. هن اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ بندرگاهن جي مٿانهين علائقن مان ايندڙ غلامن تي انحصار کي استعمال ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=165}} سڄي ٻيٽ کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي سندس خواهش گهڻي ڀاڱي سندس پٽ ۽ جانشين بادشاهه [[راداما پهريون]] (حڪومت 1810ع–1828ع) پوري ڪئي.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222">{{harvp|Ade Ajayi|1989|pp=413–422}}</ref> 18هين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي وسيع واپار تي فرانس ۽ برطانيا وچ ۾ مقابلو جاري رهيو، جنهن ۾ ملاگاسي واپار [[ڪرناٽڪ جنگيون|ڪرناٽڪ جنگين]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=195}} راداما اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌائي سامونڊي ڪناري واري [[تواماسينا]] تي قبضو ڪيو،<ref name="Mutibwa-1989">{{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |title=General History of Africa: Volume 6 |date=1989 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar 1800–80 |chapter-url=https://archive.org/details/general_history_africa_vi/page/415/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=416}} ۽ 1817ع ۾ [[ماريشس]] جي برطانوي گورنر سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت منافعي بخش غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ برطانيا فوجي ۽ مالي مدد فراهم ڪئي ۽ راداما کي "مڊگاسڪر جو بادشاهه" تسليم ڪيو. [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا ڪاريگر مشنري 1818ع کان اچڻ شروع ٿيا. هنن اسڪول قائم ڪيا، [[لاطيني الفابيٽ|رومي الفابيٽ]] استعمال ڪندي ملاگاسي ٻوليءَ کي لکت ۾ آندو ۽ بائبل جو ترجمو ڪيو.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222" /> ان جي نتيجي ۾ ساڪالاوا ۽ فرانسيسي هڪ ٻئي جا فطري اتحادي بڻجي ويا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=198}} راداما ٻيٽ کي فتح ڪرڻ لاءِ لڳاتار فوجي مهمون شروع ڪيون، اوڀر سامونڊي ڪناري کي ماتحت ڪيو، [[ابوئينا]] کي ختم ڪري ان جي حڪمران کي جلاوطن ڪيو ۽ مينابي کان رسمي فرمانبرداري حاصل ڪئي. 1828ع تائين سندس قبضي ۾ ٻيٽ جا لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصا اچي چڪا هئا، سواءِ بارا، ماهافالي ۽ [[انتاندروئي]] علائقن جي؛ تنهن هوندي بہ ميرينا حڪمراني اڃا مضبوط نہ هئي ۽ مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي مزاحمت جاري رهي.<ref name="Mutibwa-1989" />{{Reference page|pages=420-2}} راداما جي جانشين راڻي [[راناوالونا پهرين]] (حڪومت 1828ع–1861ع) برطانيا ۽ فرانس جي وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي مداخلت جي جواب ۾ شاهي فرمان جاري ڪري [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] تي عمل ڪرڻ تي پابندي لڳائي ۽ گهڻن پرڏيهين تي ملڪ ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وڌو. راڻي روايتي {{Lang|mg|[[بيگار|فانومپوانا]]}}، يعني محصول جي ادائيگيءَ طور جبري پورهئي، کي وڏي پيماني تي عوامي تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ڪيو ۽ 20,000 کان 30,000 ميرينا سپاهين تي ٻڌل مستقل فوج تيار ڪئي. هن اها فوج ٻيٽ جي پري وارن علائقن کي ماتحت ڪرڻ ۽ ميرينا بادشاهت کي مڊگاسڪر جي گهڻي حصي تائين وڌائڻ لاءِ استعمال ڪئي.<ref name="Stats2">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The State and Pre-Colonial Demographic History: The Case of Nineteenth-Century Madagascar |journal=The Journal of African History |date=November 1991 |volume=32 |issue=3 |pages=415–445 |doi=10.1017/s0021853700031534}}</ref> مڊگاسڪر جا رهواسي هڪ ٻئي تي مختلف ڏوهن، جن ۾ چوري، عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ خاص طور جادوگري شامل هئي، جا الزام لڳائي سگهندا هئا؛ جادوگريءَ جي الزام ۾ {{Lang|mg|[[تانگينا]]}}، يعني [[زهر وسيلي آزمائش]]، عام طور لازمي هوندي هئي. 1828ع کان 1861ع تائين {{Lang|mg|tangena}} جي آزمائش سبب هر سال لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="Stats2" /> لڳاتار جنگين، بيمارين، سخت جبري پورهئي ۽ انصاف جي سخت طريقن جي گڏيل اثر سبب راڻيءَ جي 33 سالن جي حڪومت دوران سپاهين ۽ عام ماڻهن ٻنهي ۾ موت جي شرح تمام گهڻي رهي. اندازو آهي تہ 1833ع کان 1839ع جي وچ ۾ مڊگاسڪر جي آبادي لڳ ڀڳ 50 لک مان گهٽجي 25 لک رهجي وئي.<ref name="Stats2" /> 1839ع ۾ بوئينا جي راڻي [[بوئينا جي تسيوميڪو|تسيوميڪو]]، [[نوسي بي]] ٻيٽ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان پوءِ، ميرينا حملن خلاف فرانس کان مدد گهري. فرانس جي شرطن مطابق هن نوسي بي ۽ مکيه ٻيٽ جي ڪجهه حصي تي پنهنجا حق فرانس جي حوالي ڪيا،<ref name="Feeley-Harnik-1982">{{Cite journal |last=Feeley-Harnik |first=Gillian |date=1982 |title=The King's Men in Madagascar Slavery, Citizenship and Sakalava Monarchy |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=52 |issue=2 |pages=31–50 |doi=10.2307/1159140 |issn=0001-9720 |jstor=1159140}}</ref> جنهن کان پوءِ فرانس انهن علائقن کي پنهنجي [[محافظتي رياست]] قرار ڏنو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=241-5}} ايميرينا ۾ رهڻ جاري رکندڙ پرڏيهين ۾ [[جين لابورڊ]] شامل هو، جيڪو هڪ صنعتڪار هو ۽ بادشاهت لاءِ هٿيار ۽ ٻيون صنعتون قائم ڪيائين، ۽ [[جوزف-فرانسوا ليمبرٽ]]، جيڪو فرانسيسي مهم جو ۽ غلامن جو واپاري هو. ان وقت جي شهزادي [[راداما ٻيو]] ليمبرٽ سان هڪ تڪراري واپاري معاهدو ڪيو، جيڪو [[ليمبرٽ چارٽر]] جي نالي سان مشهور ٿيو. پنهنجي ماءُ جي جانشين ٿيڻ کان پوءِ راداما ٻئي راڻيءَ جي سخت پاليسين ۾ نرمي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻن سالن کان پوءِ وزيراعظم [[رائينيوونيناهترينيوني]] ۽ {{Lang|mg|[[اندريانا]]}} (اميرن) ۽ {{Lang|mg|[[هووا (مڊگاسڪر)|هووا]]}} (عام ماڻهن) سان تعلق رکندڙ درٻارين جي اتحاد کيس [[راداما ٻيو#قتل جي سازش|اقتدار تان هٽائي ڇڏيو]]. هن اتحاد جو مقصد بادشاهه جي مطلق اقتدار کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="LOC2" /> بغاوت کان پوءِ درٻارين راداما جي راڻي [[راسوهرينا]] کي حڪومت ڪرڻ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ هوءَ وزيراعظم سان اقتدار ورهائڻ جو بندوبست قبول ڪري؛ اهو هڪ نئون سماجي معاهدو هو، جنهن کي ٻنهي جي سياسي شاديءَ ذريعي مضبوط ڪيو وڃي ها.<ref>{{harvp|Oliver|1886|pp=124–126}}</ref> راڻي راسوهرينا اها شرط قبول ڪئي ۽ پهرين رائينيوونيناهترينيوني سان شادي ڪئي، پر پوءِ کيس عهدي تان هٽائي سندس ڀاءُ، وزيراعظم [[رائينيلائيريووني]]، سان شادي ڪئي. رائينيلائيريووني بعد ۾ لڳاتار راڻي [[راناوالونا ٻي]] ۽ راڻي [[راناوالونا ٽين]] سان پڻ شادي ڪئي.<ref>{{harvp|Uwechue|1981|p=473}}</ref> رائينيلائيريووني جي وزيراعظم طور 31 سالن جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪيتريون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.<ref name="TA9102">{{harvp|Thompson | Adloff| 1965| pp= 9–10}}</ref> سڄي ٻيٽ ۾ اسڪول تعمير ڪيا ويا ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏني وئي. فوج جي تنظيم بهتر ڪئي وئي ۽ سپاهين جي تربيت ۽ فوج کي پيشوراڻو بڻائڻ لاءِ برطانوي صلاحڪار مقرر ڪيا ويا.<ref name="FFO5222">{{harvp|Fage| Flint | Oliver |1986| pp= 522–524}}</ref> [[گهڻ زاليت]] کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو ۽ 1869ع ۾ عيسائيت کي درٻار جو سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو؛ وڌندڙ آباديءَ عيسائيت کي روايتي عقيدن سان گڏ اختيار ڪيو.<ref name="TA9102" /> قانوني ضابطن کي برطانوي [[عام قانون]] جي بنياد تي سڌاريو ويو ۽ گاديءَ واري شهر ۾ يورپي طرز جون ٽي عدالتون قائم ڪيون ويون.<ref name="FFO5222" /> سپهه سالار جي گڏيل عهدي ۾ رائينيلائيريووني ڪيترن ئي فرانسيسي نوآبادياتي حملن خلاف مڊگاسڪر جو ڪاميابيءَ سان دفاع پڻ ڪيو.<ref name="FFO5222" /> فرانسيسين 1842ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي ۾ مڊگاسڪر ۾ فوجون لاهڻ ۽ ميرينا خلاف جنگ ۾ مسلسل مزاحمت ڪندڙ ساڪالاوا جي مدد ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا، پر اهي عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=252}} ===فرانسيسي بيٺڪي قبضي ۽ نوآبادياتي دور=== {{Main|ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي مڊگاسڪر}} {{See also|ٻي عالمي جنگ دوران مڊگاسڪر}} [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|left|thumb|[[فرانسيسي-هووا جنگيون|فرانسيسي-هووا جنگ]] بابت فرانسيسي پوسٽر]] 1883ع ۾ سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ کان پوءِ فرانس [[پهرين فرانسيسي-هووا جنگ]] شروع ڪندي [[ماجونگا]] تي بمباري ڪئي. جنگ دوران مڊگاسڪر سامونڊي ناڪابندي ۽ سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ظاهري طور اتحادي برطانيا ان جي مدد نہ ڪئي. 1885ع ۾ هڪ مبهم امن معاهدو ٿيو، جنهن جي ٻنهي ڌرين پنهنجي فائدي موجب تشريح ڪئي: مڊگاسڪر ان کي پنهنجي خودمختياريءَ جي تصديق سمجهيو، جڏهن تہ فرانس ان کي [[محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي حيثيت]] قائم ڪرڻ طور ڏٺو.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n251/mode/2up |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination}}</ref>{{Reference page|pages=224-8}} جيتوڻيڪ برطانيا 1890ع ۾ ٻيٽ تي مڪمل فرانسيسي محافظتي نظام لاڳو ڪرڻ کي رسمي طور قبول ڪري ورتو، پر مڊگاسڪر جي حڪومت فرانسيسي اختيار کي تسليم نہ ڪيو. مڊگاسڪر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ فرانسيسين ڊسمبر 1894ع ۾ اوڀر سامونڊي ڪناري جي تواماسينا بندرگاهه ۽ جنوري 1895ع ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي ماجونگا بندرگاهه تي بمباري ڪري قبضو ڪيو.<ref name="Disease2">{{harvp|Curtin|1998|p=186}}</ref> ان کان پوءِ فرانسيسي فوج جو هڪ [[متحرڪ فوجي دستو]] [[انتاناناريوو]] ڏانهن وڌيو، جنهن دوران مليريا ۽ ٻين بيمارين سبب ڪيترائي سپاهي فوت ٿيا. [[الجزائر]] ۽ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] مان وڌيڪ فوجي دستا آندا ويا. سيپٽمبر 1895ع ۾ شهر پهچڻ کان پوءِ فرانسيسي فوج شاهي محل تي ڳري توپخاني سان بمباري ڪئي، جنهن سبب وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ راڻي راناوالونا ٽين هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 529}}</ref> انتاناناريوو تي فرانسيسي قبضي خلاف عوامي مزاحمت، جيڪا [[مينالامبا بغاوت]] جي نالي سان مشهور آهي، ڊسمبر 1895ع ۾ شروع ٿي ۽ 1897ع جي آخر تائين مڪمل طور دٻائي نہ سگهجي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 532}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The Menalamba Revolt and Brigandry in Imperial Madagascar, 1820-1897 |journal=The International Journal of African Historical Studies |date=1991 |volume=24 |issue=2 |pages=259–291 |doi=10.2307/219791 |jstor=219791 }}</ref> فرانس 1896ع ۾ مڊگاسڪر کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪيو ۽ ايندڙ سال ٻيٽ کي بيٺڪ قرار ڏنو، ميرينا بادشاهت ختم ڪئي ۽ شاهي خاندان کي جلاوطن ڪري ٻيٽ ملڪ [[ري يونين]] ۽ الجزائر موڪليو.<ref>{{Cite web|title=The Little-Known Story of Madagascar's Last Queen, Ranavalona III|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/madagascars-extraordinary-last-queens-objects-are-sale-180976467/|website=Smithsonian Magazine|access-date=2025-12-01|language=en|first=Isis|last=Davis-Marks}}</ref> فتح کان پوءِ مينالامبا بغاوت سبب ڏهن سالن تائين گهرو ويڙهه جاري رهي. فرانسيسي انتظاميا طرفان ڪيل "امن قائم ڪرڻ" جي مهم 15 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي، جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ پکڙيل ڳوٺاڻن گوريلا ويڙهاڪن جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Tronchon-1947">{{cite book|first=Jacques|last= Tronchon|title= L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique|pages= 35–45}}</ref> مينابي خلاف فرانسيسي [[فرانسيسي-مينابي جنگ|فوجي مهم]] 1897ع ۾ {{Interlanguage link|امبيڪي قتل عام|fr|Massacre d'Ambiky}} سان شروع ٿي ۽ 1902ع ۾ ختم ٿي. انتاندروئي ۽ ماهافالي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت جاري رکي، پر 1904ع ۾ آخرڪار مزاحمت ختم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n243/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|pages=238-9}} مجموعي طور نوآبادياتي فتح خلاف هن مزاحمت کي دٻائڻ دوران ڪيترائي ڏهاڪا هزار ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Tronchon-1947" /> nbh6iy0gnr00ynofpggt31vuj35sjuj 415305 415303 2026-09-28T05:30:28Z Intisar Ali 8681 415305 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> هڪ ٻئي مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالو [[موغاديشو]] جي نالي جي بگڙيل [[نقل حرفي]] آهي. موغاديشو [[صوماليا]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ [[هندي سمنڊ]] جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي [[وينس جي جمهوريه|وينسي]] سياح [[مارڪو پولو]] طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ [[سوڪوٽرا]] جي ڏکڻ طرف ''Madageiscar'' نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين [[نشاة ثانيه]] جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.<ref name="Cousins2"/><ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> مارڪو پولو طرفان ان کي ''Madagascar'' سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ [[جيروم ميگيزر]] جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.<ref name="London Missionary Society Press">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar&pg=PA404 |title=The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine |date=1893 |publisher=London Missionary Society Press |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192933/https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA404&dq=jerome+megiser+madagascar&hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Sibree 1896">{{Cite book |last=Sibree |first=James |url=https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&pg=PA113 |title=Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants |date=1896 |publisher=Macmillan |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192928/https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA113&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&hl=en |url-status=live}}</ref> ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب [[موغاديشو سلطنت|موغاديشو]] ۽ [[عدل سلطنت|عدل]] جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن [[ٽاپروبين]] ۽ [[سماترا]] تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن ''Magadoxo'' اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref name="Sibree 1896"/><ref>{{Cite book |last1=Kent |first1=Raymond K. |title=Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700 |date=1967 |publisher=University of Wisconsin--Madison |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=_XubAAAAMAAJ |access-date=5 June 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111400/https://books.google.co.uk/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_and_the_Bir.html?id=_XubAAAAMAAJ&redir_esc=y |url-status=live}}</ref><ref name="Warhafftige, gründliche und aussfüh">{{cite book |last1=Megiser |first1=Hieronymus |title=Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach |date=1609 |pages=58–60 |url=https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |language=de |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114164930/https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> ڊچ سياح [[يان هوئيگن فان لنسخوتن]]، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref>{{Cite book |last=Linschoten |first=Jan Huygen van |url=https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&pg=PA19 |title=The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... |date=1885 |publisher=Hakluyt society |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192932/https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&hl=en |url-status=live}}</ref> ''Malagasikara'' يا ''Malagascar'' نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي [[نيو يارڪ شهر]] بڻيو.<ref>{{cite book|chapter=America and West Indies: June 1699, 12–20|title=Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698| editor-first= Cecil|editor-last= Headlam|location=London|year= 1908| pages= 283–291|publisher= British History Online|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216231538/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-date=16 February 2023 |access-date= 1 June 2023}}</ref> 1882ع ۾ برطانوي اخبار ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] جي نالي سان هجي.<ref>{{Cite news |last=W. M. C. |date=16 December 1882 |title=The Malagasy |work=The Graphic |issue=681 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201347/http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |url-status=live}}</ref> 1891ع ۾ [[زنجبار]] جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ [[ايمين پاشا امدادي مهم]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.<ref>{{Cite journal |last= Bin Osman|first=Saleh| date=August 1891 |title=The Story of My Life |url=https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |journal=St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks |issue=18 |pages=795–798 |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201352/https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |url-status=live}}</ref> 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ ''Malagasikara'' اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو ''Malagasy'' آهن، نہ ''Madagasy''.<ref>{{Cite book |last=Basset |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=J5MoAAAAYAAJ |title=Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni |date=1903 |publisher=A. Rousseau |language=fr}}</ref> ==تاريخ== {{Main|مڊگاسڪر جي تاريخ}} ===شروعاتي دور=== [[File:Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|thumb|[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي نسلي اصل ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، اوشيانيائي ۽ بانٽو (ڏکڻ اوڀر آفريڪي) نسلن جو ميلاپ شامل آهي.]] روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار [[ڏکڻ ڪاليمانٽن|ڏکڻ بورنيو]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.<ref>{{cite journal |last=Crowley |first=B. E. |year=2010 |title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=19–20 |pages=2591–2603 |bibcode=2010QSRv...29.2591C |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ [[ماانيان ماڻهو|ماانيان ماڻهن]] کي [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] جي [[ملئي ماڻهو|ملئي ماڻهن]] پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.<ref name="Dewar199322">{{cite journal |last1=Dewar |first1=Robert E. |last2=Wright |first2=Henry T. |date=1993 |title=The culture history of Madagascar |journal=Journal of World Prehistory |volume=7 |issue=4 |pages=417–466 |doi=10.1007/bf00997802 |bibcode=1993JWPre...7..417D |hdl=2027.42/45256 |s2cid=21753825 |hdl-access=free}}</ref><ref name="Burney200422">{{cite journal |last1=Burney|first1= D. A. |last2= Burney|first2= L. P. |last3= Godfrey|first3= L. R. |last4= Jungers|first4= W. L. |last5= Goodman|first5= S. M. |last6= Wright|first6= H. T. |last7= Jull|first7= A. J. |date=August 2004 |title=A chronology for late prehistoric Madagascar |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=25–63 |bibcode=2004JHumE..47...25B |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.005 |pmid=15288523}}</ref><ref>Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), ''Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past'' (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.</ref><ref name="Cox2">{{cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-X. |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |pmc=3367776 |pmid=22438500 |doi-access=free}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛<ref name="Mitchell-2020b">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref> تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.{{efn|اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Gommery |first1=D. |last2=Ramanivosoa |first2=B. |last3=Faure |first3=M. |last4=Guérin |first4=C. |last5=Kerloc'h |first5=P. |last6=Sénégas |first6=F. |last7=Randrianantenaina |first7=H. |year=2011 |title=Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal=Comptes Rendus Palevol |volume=10 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dewar |first1=R. E. |last2=Radimilahy |first2=C. |last3=Wright |first3=H. T. |last4=Jacobs |first4=Z. |last5=Kelly |first5=G. O. |last6=Berna |first6=F. |year=2013 |title=Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=110 |issue=31 |pages=12583–12588 |bibcode=2013PNAS..11012583D |doi=10.1073/pnas.1306100110 |pmc=3732966 |pmid=23858456 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1= Forster|first2= Shuichi|last2= Matsumutra|first3= Matthieu|last3= Vizuete-Forster|first4= Petya Belinda|last4= Blumbach|first5= Robert|last5= Dewar |chapter=The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages|editor-last1=Matsumura |editor-first1=Shūichi |url=https://books.google.com/books?id=IR3bAAAAMAAJ |title=Simulations, Genetics and Human Prehistory |editor-last2=Forster |editor-first2=Peter |editor-last3=Renfrew |editor-first3=Colin |editor-link3=Colin Renfrew |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |year=2008 |isbn=978-1-902937-45-8| pages=71–72}}</ref> ڏسو [[مڊگاسڪر جي تاريخ#پهريان رهواسي ۽ آباديون (500 ق.م–700ع)|مڊگاسڪر جي تاريخ]].}}<ref name="Hixon-2024">{{cite book |last1=Hixon |first1=Sean |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=Archaeology of Madagascar |date=2024 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.795 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر [[ساڙي زمين صاف ڪري پوکي ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ]] جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ [[پليسٽوسين دور جا وڏا جانور|وڏن جانورن]] جو وڏو تعداد مليو،<ref>{{cite news |date=4 November 2022 |title=Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106001734/https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |archive-date=6 November 2022 |access-date=6 November 2022 |work=ScienceDaily}}</ref> جن ۾ [[ذيلي فوسلي ليمر|وڏن ليمرن]] جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار [[هاٿي پکي]]، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ''[[ايپيئورنس ميڪسمس]]''؛ [[ڪرپٽوپروڪٽا اسپيليا|وڏو فوسا]]؛ ۽ [[ملاگاسي دريائي گهوڙو|ملاگاسي دريائي گهوڙن]] جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.<ref>{{cite journal |last=Virah-Sawmy |first=M. |author2=Willis, K. J. |author3=Gillson, L. |year=2010 |title=Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal=Journal of Biogeography |volume=37 |issue=3 |pages=506–519 |bibcode=2010JBiog..37..506V |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |s2cid=84382916}}</ref> ''[[آفريڪا جي عام تاريخ]]'' موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي [[ٽومپونٽاني]] (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا [[ڪيموسي]]، ڏکڻ اوڀر جا [[انتيويناني]]، اتر اولهه جا [[انتانڪوالا]] ۽ [[ڪاجيمبي]] ۽ اتر اوڀر جا [[راسيڪاجي]] هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن [[ٽومپونٽاني]] سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.<ref name="Esoavelomandroso-2025">{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=Manasse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045/PDF/396045eng.pdf.multi |title=General History of Africa: Volume 9 |date=2025 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century}}</ref>{{Reference page|page=900}} 600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقن]] جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.<ref name="Campbell-1993">{{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |year=1993 |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |doi=10.2307/219188 |jstor=219188}}</ref> ''آفريڪا جي عام تاريخ'' موجب اٺين صديءَ تائين [[وازيمبا]]، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،<ref name="Randrianja 2009">{{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100–1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}}</ref>{{Reference page|page=71}} پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي [[ٽومپونٽاني]] سڏڻ لڳا هئا.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mythe2">[https://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php "Vazimba: Mythe ou Realité?"] Razafimahazo, S. ''Revue de l'Océan Indien.'' Accessed on November 8, 2010.</ref> عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،<ref name="Wink2">{{harvp|Wink|2004|p=185}}</ref> ۽ هنن اسلام ۽ [[عربي رسم الخط]] متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ [[سورابي]] جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="LOC2">{{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005 |access-date=1 February 2011}}</ref> مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو ڪنٽرول [[انتالائوترا]] جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،<ref name="Hooper-2010">{{cite thesis |last=Hooper |first=Jane |title=An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar |publisher=Emory University |url=https://etd.library.emory.edu/concern/etds/fj2362203?locale=en |year=2010}}</ref>{{Reference page|pages=36–37}} ۽ {{Interlanguage link|ماهيلاڪا|de}} ۽ {{Interlanguage link|ايرودو (ڳوٺ)|lt=ايرودو|fr}} جهڙيون [[شهري رياستون]] قائم ڪيون.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.<ref>{{Cite journal |last1=Pierron |first1=Denis |last2=Heiske |first2=Margit |last3=Razafindrazaka |first3=Harilanto |last4=Rakoto |first4=Ignace |last5=Rabetokotany |first5=Nelly |last6=Ravololomanga |first6=Bodo |last7=Rakotozafy |first7=Lucien M.-A. |last8=Rakotomalala |first8=Mireille Mialy |author8-link=Mireille Mialy Rakotomalala |last9=Razafiarivony |first9=Michel |last10=Rasoarifetra |first10=Bako |last11=Raharijesy |first11=Miakabola Andriamampianina |date=8 August 2017 |title=Genomic landscape of human diversity across Madagascar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=114 |issue=32 |pages=E6498–E6506 |bibcode=2017PNAS..114E6498P |doi=10.1073/pnas.1704906114 |issn=0027-8424 |pmc=5559028 |pmid=28716916 |doi-access=free}}</ref> لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ [[ڏکڻ هندستان]] مان [[زيبو]] ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود [[سانگا ڍور|سانگا ڍورن]] سان مليا.<ref>{{cite journal |last=Magnier |first=Jessica |year=2022 |title=The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean |url=https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false |journal=G3: Genes, Genomes, Genetics |volume=12 |issue=4 |article-number=jkac029 |doi=10.1093/g3journal/jkac029 |pmc=8982424 |pmid=35137043}}</ref> 1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.<ref name="Randrianja 2009" />{{Rp|48}} سماج [[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]] جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن [[مڊگاسڪر جي دريائن جي فهرست|ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن]] ۽ [[برج هيڊ|سامونڊي مورچن]] تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=43, 52–53}} 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=51–52}} آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|گهاٽن ٻيلن]] مان پوکيءَ ۽ زيبو [[مالداري]] لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|71}} ===شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو=== 1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/69/mode/2up?q=sakalava+maroserana&view=theater |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa}}</ref>{{Reference page|page=70}} اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ [[ووهمار]] ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،<ref name="Hixon-2024" /> جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ [[مازالاجيم نووا]] پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. [[پرتگالي سامونڊي ڳولا#هندي سمنڊ جون ڳولا مهمون (1497–1542)|پرتگالي سامونڊي سياح]] لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ [[گينگيمارو]] بادشاهت جي بندرگاهي شهر [[سادا، مڊگاسڪر|سادا]] کي لٽيو.<ref name="Randrianja 20092">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Royalty and the Rise of Kingdoms}}</ref>{{Reference page|pages=75, 91}} ايندڙ صدين ۾ [[هندي سمنڊ جي غلامن جي واپار|غلامن جي واپار]] جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.<ref name="Randrianja 20093">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=The Slave-Trader Kings (1700{{endash}}1816)}}</ref>{{Reference page|page=102}} 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪيريبين]] مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ زانامالاتا مقامي عورتن سان شاديون ڪيون، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.{{Efn|[[سولوفو رينڊريانجا]] لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".<ref name="Randrianja 20093"/>{{rp|105}} 1724ع جو ڪتاب ''[[سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ]]'' ڪيترين ئي [[مقبول تاريخ|مشهور تاريخي]] روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ [[لبرٽاليا]] نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ ''آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا'' هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last1=McDonald |first1=Kevin P. |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=European Piracy in the Indian Ocean |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.679 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref><ref name="Little-The Golden Age of Piracy">{{cite book |last1=Little |first1=Benerson |title=The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths |date=2016 |publisher=Skyhorse Publishing, Inc. |location=New York |isbn=978-1-5107-1304-8 |url=https://books.google.com/books?id=M2uIDAAAQBAJ |access-date=15 September 2017 |language=en}}</ref>}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=105}}<ref name="Kent-1992">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/857/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=864}} [[ساڪالاوا سلطنت]] جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] روايتن{{efn|انهن روايتن کي {{lang|mg|fitera}}، {{lang|mg|n'antoaniraza}} (رسمون) يا {{lang|mg|lovan'tsofina}} (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا [[زباني روايتون]] مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور [[ايميرينا]] جي روايتي مجموعي ''[[تانتارا ني اندريانا]]'' جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{Reference page|pages=159–160}}}} موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.<ref name="Kent-1970" />{{Reference page|page=164}} ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي [[ساديا (شهر)|ساديا]]، جيڪو [[مانامبولو درياهه]] جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=857, 869}} مورخ [[سولوفو رينڊريانجا]] جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،<ref name="Randrianja 20092" />{{Reference page|page=94}} جڏهن تہ [[ريمنڊ ڪينٽ]] موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو [[ماهافالي]] ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.<ref name="Kent-1970">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond K. |url=http://archive.org/details/earlykingdomsinm0000kent |title=Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700 |date=1970 |publisher=New York, Holt, Rinehart and Winston |others=Internet Archive |isbn=978-0-03-084171-2 |chapter=The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar}}</ref>{{Reference page|page=26}} ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا [[مقدس بادشاهه]] هو، جنهن جي حفاظت هڪ اومبياسي (پادري) ڪندو هو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=|pages=856, 867}} 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ("پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل [[سينٽ آگسٽين نار]] کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=38–39, 54, 61–62}} ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي [[مانگوڪي درياهه]] جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=869}} ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ [[مورونداوا درياهه]] جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب [[مينابي]] ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ اندرياماندازوالا [[مينابي جي بادشاهت]] کي مرڪزي بڻايو.{{efn|روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ {{lang|mg|Andriamandazoala}} جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ [[ريمنڊ ڪينٽ]] ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ {{lang|mg|Rabaratavokoko}} ممڪن طور اندرياماندازوالا جو {{lang|mg|fitahina}}، يعني [[وفات کان پوءِ رکيل نالو]] هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت [[فادي (ممنوع)|ممنوع رسم]] مان نڪتل هو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|pages=856–857}}}} {{Interlanguage link|اندريانداھيفوتسي|mg}} رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.{{Efn|ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند [[پيدائش جي شرح]] سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|page=859}}}} شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=|pages=77–79, 83–89}} لڳ ڀڳ 1685ع ۾ جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ {{Interlanguage link|اندريامانيترياريوو|mg}} مينابي ۾ اقتدار سنڀاليو، جڏهن هن پنهنجي ڀاءُ {{Interlanguage link|اندريامانديسواريوو|mg}} کي اتان ڪڍي ڇڏيو. اندريامانديسواريوو هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجن پوئلڳن سان گڏ اتر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو، سامونڊي ڪناري جي بندرگاهي شهرن کي فتح ڪيو، مازالاجيم نووا تي قبضو ڪري انتالائوترا سلطان کي قتل ڪيو، 18هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماجونگا]] کي پنهنجي واپاري گاديءَ جو هنڌ بڻايو ۽ [[بوئينا جي بادشاهت]] قائم ڪئي.{{efn|تڪرار کان پوءِ هنن انتالائوترا جي واپار ۾ خلل وجهڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ رڳو خراج وصول ڪيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|96}}}} ڏکڻ ۾ ساڪالاوا ماڻهن علائقا ڪيئن حاصل ڪيا، ان بابت اختلاف آهي. جين هوپر جو خيال آهي تہ هڪ ٻئي جلاوطن ڀاءُ ڏکڻ طرف توسيع ڪئي ۽ [[فيهيرينانا درياهه|فيهيرينانا ماٿري]] ۾ [[اندريوولا]] جي ڏن ڀرو رياست طور [[توليارا]] قائم ڪيو،{{Efn|ڪينٽ ۽ هوپر ٻنهي لکيو آهي تہ اندريوولا کي {{lang|mg|{{ill|فاتيدرا|lt=fatidra|mg}}}} نالي [[رت جي ڀائپي]] واري رسم ذريعي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪا بادشاهه طرفان حفاظت ۽ مدد جي ضمانت طور ڪم ڪندي هئي.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|91}}<ref name="Kent-1992"/>{{rp|870}}}}<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=89–91, 95–97}} جڏهن تہ رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا پنهنجي شروعاتي لڏپلاڻ دوران ئي اتي حڪمران بڻيا هئا.<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=100}} ڪينٽ موجب هڪ ڀاءُ، {{ill|اندرياماندريسي|mg|}}، اوڀر طرف لڏي ويو ۽ انتيساڪا روايت موجب ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري تي [[انتيساڪا بادشاهت]] قائم ڪيائين.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=884}} هوپر لکي ٿي تہ جڏهن ساڪالاوا مڊگاسڪر جي اولهه سامونڊي ڪناري تي قابض ٿي واپار تي بالادستي حاصل ڪئي تہ اندريانداھيفوتسي پنهنجن ڀائرن سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=98–99}} ڏکڻ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ 17هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ماهافالي بادشاهت|ماهافالي]] ۽ [[انتاندروئي بادشاهت|انتاندروئي]] بادشاهتن وچ ۾ تڪرار سبب ٻن انتاندروئي بادشاهن جي موت ٿيو ۽ ماهافالي ٻن حصن، [[مينارانڊرا جي بادشاهت|مينارانڊرا]] ۽ [[ساڪاتووو جي بادشاهت|ساڪاتووو]]، ۾ ورهائجي وئي؛ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ مينارانڊرا وڌيڪ ورهائجي [[لينتا جي بادشاهت|لينتا]] جي قيام جو سبب بڻي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مينارانڊرا جي هڪ بادشاهه اوڀر طرف توسيع ڪري اولهه انتاندروئي تي قبضو ڪيو، پر هڪ ٻي ورهاست سان [[اونيلاهي جي بادشاهت|اونيلاهي]] وجود ۾ آئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=867–868}} اوڀر سامونڊي ڪناري تي جڏهن [[انتيمورو ماڻهو|انتيمورو]] پنهنجن علائقن ۾ آباد ٿيا تہ کين اتي مسلمان آبادڪار [[زافيرامينيا]] مليا، جيڪي لڳ ڀڳ 1500ع کان اتي رهندا هئا. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو،{{Efn|روايتن ۾ ان کي ٻن ديو قامت شخصيتن، [[دارافيفي]] ۽ فاتراپائيتاتانا، جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|853}}}} ۽ 16هين صديءَ جي وچ تائين زافيرامينيا [[انتيمورو بادشاهت]] جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=851–853}} ڏکڻ اوڀر ۾ فرانسيسين 1642ع ۾ [[فورٽ ڊوفين (مڊگاسڪر)|فورٽ ڊوفين]] قائم ڪيو. هنن مقامي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڍورن لاءِ حملا ڪيا، جنهن سبب علائقي ۾ بدامني وڌي. [[انتانوسي]] ماڻهن بيٺڪ تي حملو ڪيو، پر [[ايتيئن دي فلاڪور|فلاڪور]] جي فوجن کين شڪست ڏني. هڪ ٻئي حملي ۾ بيٺڪ تباهه ٿي وئي ۽ 1674ع ۾ اتي رهجي ويل [[فورٽ ڊوفين قتل عام (مڊگاسڪر)|فرانسيسي آبادڪارن کي قتل ڪيو ويو]].<ref>{{cite journal |last1=Pearson |first1=Mike Parker |title=Close encounters of the worst kind: Malagasy resistance and colonial disasters in Southern Madagascar |journal=World Archaeology |date=February 1997 |volume=28 |issue=3 |pages=393–417 |doi=10.1080/00438243.1997.9980355 }}</ref> مرڪزي مٿانهين علائقن بابت ميرينا روايتن موجب، جڏهن ميرينا ماڻهو ڏکڻ اوڀر کان آهستي آهستي مٿانهين علائقن ۾ آباد ٿي رهيا هئا تہ سندن مقابلو وازيمبا سان ٿيو،{{Efn|جن کي روايتن ۾ "ابتدائي ڄامڙا ماڻهو" طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Randrianja 2009"/>{{Reference page|page=70}}}} ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اها آبادڪاري 15هين صديءَ تائين مڪمل ٿي وئي هئي.<ref name="Campbell-1993" /><ref name="Randrianja 2009" />{{Reference page|page=70}} ڪيترن نسلن تائين پرامن گڏيل رهڻيءَ کان پوءِ [[الاسورا جي ٽڪري|الاسورا]] جي بادشاهه [[اندريامانيلو]]، جيڪو هڪ وازيمبا راڻي{{Efn|روايتن ۾ اختلاف آهي تہ اها [[رافوهي]] هئي يا [[رانگيتا]].<ref name="Raison-Jourde"/>{{Reference page|page=142}}}} ۽ هڪ ميرينا مرد جو پٽ هو، وازيمبا کي فتح ڪرڻ لاءِ مهم شروع ڪئي.<ref name="Raison-Jourde">{{Cite book |last=Raison-Jourde |first=Françoise |url=https://books.google.com/books?id=nKSlFJjgC9UC |title=Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines |date=1983-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-059-7 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=142}} سندس جانشينن مان [[رالامبو]] [[ميرينا بادشاهت]] قائم ڪئي،{{Efn|ميرينا روايت موجب رالامبو کي مختلف ادارن جي قيام جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[في فرد محصول]] ۽ [[مستقل فوج]] شامل آهن، ۽ زيبو ڍورن کي پالڻ جو رواج پڻ ساڻس منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|876}}}} جڏهن تہ [[اندريانجاڪا]] 17هين صديءَ جي شروعات تائين وازيمبا کي بي دخل ڪرڻ ۽ باقي ماڻهن کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جو عمل مڪمل ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=876}} روايتن موجب وازيمبا جي فتح جو سبب چانورن جي پوک لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ جي ضرورت هئي. آثار قديمه جي تحقيق هن توسيع جي شروعات 14هين صديءَ ۾ رکي ٿي.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=49–50}} 17هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ ماهافالي بادشاهه [[بارا ماڻهو|بارا]] علائقي تي حملو ڪيو ۽ پنهنجن مائٽن [[زافيمانلي]] کي حڪمران مقرر ڪيو، جيڪي سندس وفات کان پوءِ [[بارا بادشاهتون|مختلف ننڍين بادشاهتن]] جا آزاد حڪمران بڻجي ويا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=880}} [[بيٽسيليو بادشاهتون]] جهڙوڪ [[اريندرانو]] ۽ [[ايساندرا جي بادشاهت|ايساندرا]] ممڪن طور 17هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] پنهنجو نالو بادشاهه بيسيلاو تان وٺن ٿا، جنهن 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا-مينابي حملي کي ناڪام بڻايو.{{Efn|''-silau''/''-tsileo'' جي معنيٰ "ناقابل شڪست" آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|874}}}} 18هين صديءَ تائين بيٽسيليو ٻيٽ تي چانورن جي پوک جا سڀ کان ماهر آبادگار بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=874–875}} 1720ع تائين ساڪالاوا-بوئينا بادشاهه [[تواڪافو]] کي مڊگاسڪر جو سڀ کان طاقتور حڪمران سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ممڪن آهي تہ سندس حڪمراني ٻيٽ جي سڄي اترئين ٽئين حصي تائين پکڙيل هجي.<ref name="Ellis-2007">{{Cite journal |last=Ellis |first=Stephen |date=2007 |title=Tom and Toakafo: The Betsimisaraka Kingdom and State Formation in Madagascar, 1715-1750 |journal=The Journal of African History |volume=48 |issue=3 |pages=439–455 |doi=10.1017/S0021853707003064 |issn=0021-8537 |jstor=40206589}}</ref> 18هين صديءَ ۾ فرانسيسين [[ماسڪرين ٻيٽ|ماسڪرين ٻيٽن]] کي سامان پهچائڻ لاءِ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=155–156}} اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي تسيڪوا قبيلو هڪ حڪمران جي ماتحت متحد ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1710ع ۾ {{Lang|mg|Antavaratra}} (اتر وارن) تي سندن منافعي بخش بندرگاهن تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان حملو ڪيو. [[راتسيميلاهو]]، جيڪو هڪ [[ٿامس ٽيو|انگريز سامونڊي ڌاڙيل]] ۽ هڪ ملاگاسي عورت جو پٽ هو ۽ تواڪافو جو وڏو وزير رهي چڪو هو،<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=106}} ''{{Lang|mg|Antavaratra}}'' کي متحد ڪرڻ، تسيڪوا کي شڪست ڏيڻ ۽ کين ڏکڻ طرف ڌڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو. راتسيميلاهو [[بيٽسيميساراڪا اتحاد]] قائم ڪيو ۽ 1730ع واري ڏهاڪي تائين مڊگاسڪر جي سڀ کان طاقتور بادشاهن مان هڪ بڻجي ويو، پر 1754ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ اها رياست ٽٽي وئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=882–883}} فرانسيسين اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا سان تڪرار ٿيو، جيڪو ڪنهن حتمي نتيجي کان سواءِ ختم ٿيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=160-1}} ميرينا بادشاهه [[اندرياماسينوالونا]] بادشاهت کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ پنهنجي دور ۾ مرڪزي مٿانهين علائقن جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي، پر 18هين صديءَ جي شروعات ۾ هن تخت تان دستبردار ٿي رياست پنهنجن چئن پٽن ۾ ورهائي ڇڏي. ان کان پوءِ سخت [[ميرينا گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ٿي، جنهن دوران غلامن کي پڪڙڻ ۽ وڪڻڻ جو سلسلو عام رهيو. 1790ع واري ڏهاڪي تائين [[اندريانامپوئيني ميرينا]] فتحن ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي بادشاهت کي ٻيهر متحد ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=877}}<ref>{{Cite book |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |url=https://books.google.com/books?id=Vj9JmuI7yt8C&q=andrianampoinimerina |title=L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire |date=1993-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-373-4 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=204}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|pages=114-8}} ===19هين صدي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت=== [[File:Andrianampoinimerina_HQ.jpg|thumb|بادشاهه [[اندريانامپوئيني ميرينا]] (1787ع–1810ع)]] [[ايميرينا]] کي ٻيهر متحد ڪرڻ ۽ [[انتاناناريوو جو رووا|انتاناناريوو جي رووا]] کي پنهنجي حڪومتي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ اندريانامپوئيني ميرينا تيزيءَ سان پاڙيسري رياستن تي پنهنجو اقتدار وڌايو. هن اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ بندرگاهن جي مٿانهين علائقن مان ايندڙ غلامن تي انحصار کي استعمال ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=165}} سڄي ٻيٽ کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي سندس خواهش گهڻي ڀاڱي سندس پٽ ۽ جانشين بادشاهه [[راداما پهريون]] (حڪومت 1810ع–1828ع) پوري ڪئي.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222">{{harvp|Ade Ajayi|1989|pp=413–422}}</ref> 18هين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي وسيع واپار تي فرانس ۽ برطانيا وچ ۾ مقابلو جاري رهيو، جنهن ۾ ملاگاسي واپار [[ڪرناٽڪ جنگيون|ڪرناٽڪ جنگين]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=195}} راداما اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌائي سامونڊي ڪناري واري [[تواماسينا]] تي قبضو ڪيو،<ref name="Mutibwa-1989">{{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |title=General History of Africa: Volume 6 |date=1989 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar 1800–80 |chapter-url=https://archive.org/details/general_history_africa_vi/page/415/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=416}} ۽ 1817ع ۾ [[ماريشس]] جي برطانوي گورنر سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت منافعي بخش غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ برطانيا فوجي ۽ مالي مدد فراهم ڪئي ۽ راداما کي "مڊگاسڪر جو بادشاهه" تسليم ڪيو. [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا ڪاريگر مشنري 1818ع کان اچڻ شروع ٿيا. هنن اسڪول قائم ڪيا، [[لاطيني الفابيٽ|رومي الفابيٽ]] استعمال ڪندي ملاگاسي ٻوليءَ کي لکت ۾ آندو ۽ بائبل جو ترجمو ڪيو.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222" /> ان جي نتيجي ۾ ساڪالاوا ۽ فرانسيسي هڪ ٻئي جا فطري اتحادي بڻجي ويا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=198}} راداما ٻيٽ کي فتح ڪرڻ لاءِ لڳاتار فوجي مهمون شروع ڪيون، اوڀر سامونڊي ڪناري کي ماتحت ڪيو، [[ابوئينا]] کي ختم ڪري ان جي حڪمران کي جلاوطن ڪيو ۽ مينابي کان رسمي فرمانبرداري حاصل ڪئي. 1828ع تائين سندس قبضي ۾ ٻيٽ جا لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصا اچي چڪا هئا، سواءِ بارا، ماهافالي ۽ [[انتاندروئي]] علائقن جي؛ تنهن هوندي بہ ميرينا حڪمراني اڃا مضبوط نہ هئي ۽ مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي مزاحمت جاري رهي.<ref name="Mutibwa-1989" />{{Reference page|pages=420-2}} راداما جي جانشين راڻي [[راناوالونا پهرين]] (حڪومت 1828ع–1861ع) برطانيا ۽ فرانس جي وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي مداخلت جي جواب ۾ شاهي فرمان جاري ڪري [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] تي عمل ڪرڻ تي پابندي لڳائي ۽ گهڻن پرڏيهين تي ملڪ ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وڌو. راڻي روايتي {{Lang|mg|[[بيگار|فانومپوانا]]}}، يعني محصول جي ادائيگيءَ طور جبري پورهئي، کي وڏي پيماني تي عوامي تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ڪيو ۽ 20,000 کان 30,000 ميرينا سپاهين تي ٻڌل مستقل فوج تيار ڪئي. هن اها فوج ٻيٽ جي پري وارن علائقن کي ماتحت ڪرڻ ۽ ميرينا بادشاهت کي مڊگاسڪر جي گهڻي حصي تائين وڌائڻ لاءِ استعمال ڪئي.<ref name="Stats2">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The State and Pre-Colonial Demographic History: The Case of Nineteenth-Century Madagascar |journal=The Journal of African History |date=November 1991 |volume=32 |issue=3 |pages=415–445 |doi=10.1017/s0021853700031534}}</ref> مڊگاسڪر جا رهواسي هڪ ٻئي تي مختلف ڏوهن، جن ۾ چوري، عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ خاص طور جادوگري شامل هئي، جا الزام لڳائي سگهندا هئا؛ جادوگريءَ جي الزام ۾ {{Lang|mg|[[تانگينا]]}}، يعني [[زهر وسيلي آزمائش]]، عام طور لازمي هوندي هئي. 1828ع کان 1861ع تائين {{Lang|mg|tangena}} جي آزمائش سبب هر سال لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="Stats2" /> لڳاتار جنگين، بيمارين، سخت جبري پورهئي ۽ انصاف جي سخت طريقن جي گڏيل اثر سبب راڻيءَ جي 33 سالن جي حڪومت دوران سپاهين ۽ عام ماڻهن ٻنهي ۾ موت جي شرح تمام گهڻي رهي. اندازو آهي تہ 1833ع کان 1839ع جي وچ ۾ مڊگاسڪر جي آبادي لڳ ڀڳ 50 لک مان گهٽجي 25 لک رهجي وئي.<ref name="Stats2" /> 1839ع ۾ بوئينا جي راڻي [[بوئينا جي تسيوميڪو|تسيوميڪو]]، [[نوسي بي]] ٻيٽ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان پوءِ، ميرينا حملن خلاف فرانس کان مدد گهري. فرانس جي شرطن مطابق هن نوسي بي ۽ مکيه ٻيٽ جي ڪجهه حصي تي پنهنجا حق فرانس جي حوالي ڪيا،<ref name="Feeley-Harnik-1982">{{Cite journal |last=Feeley-Harnik |first=Gillian |date=1982 |title=The King's Men in Madagascar Slavery, Citizenship and Sakalava Monarchy |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=52 |issue=2 |pages=31–50 |doi=10.2307/1159140 |issn=0001-9720 |jstor=1159140}}</ref> جنهن کان پوءِ فرانس انهن علائقن کي پنهنجي [[محافظتي رياست]] قرار ڏنو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=241-5}} ايميرينا ۾ رهڻ جاري رکندڙ پرڏيهين ۾ [[جين لابورڊ]] شامل هو، جيڪو هڪ صنعتڪار هو ۽ بادشاهت لاءِ هٿيار ۽ ٻيون صنعتون قائم ڪيائين، ۽ [[جوزف-فرانسوا ليمبرٽ]]، جيڪو فرانسيسي مهم جو ۽ غلامن جو واپاري هو. ان وقت جي شهزادي [[راداما ٻيو]] ليمبرٽ سان هڪ تڪراري واپاري معاهدو ڪيو، جيڪو [[ليمبرٽ چارٽر]] جي نالي سان مشهور ٿيو. پنهنجي ماءُ جي جانشين ٿيڻ کان پوءِ راداما ٻئي راڻيءَ جي سخت پاليسين ۾ نرمي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻن سالن کان پوءِ وزيراعظم [[رائينيوونيناهترينيوني]] ۽ {{Lang|mg|[[اندريانا]]}} (اميرن) ۽ {{Lang|mg|[[هووا (مڊگاسڪر)|هووا]]}} (عام ماڻهن) سان تعلق رکندڙ درٻارين جي اتحاد کيس [[راداما ٻيو#قتل جي سازش|اقتدار تان هٽائي ڇڏيو]]. هن اتحاد جو مقصد بادشاهه جي مطلق اقتدار کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="LOC2" /> بغاوت کان پوءِ درٻارين راداما جي راڻي [[راسوهرينا]] کي حڪومت ڪرڻ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ هوءَ وزيراعظم سان اقتدار ورهائڻ جو بندوبست قبول ڪري؛ اهو هڪ نئون سماجي معاهدو هو، جنهن کي ٻنهي جي سياسي شاديءَ ذريعي مضبوط ڪيو وڃي ها.<ref>{{harvp|Oliver|1886|pp=124–126}}</ref> راڻي راسوهرينا اها شرط قبول ڪئي ۽ پهرين رائينيوونيناهترينيوني سان شادي ڪئي، پر پوءِ کيس عهدي تان هٽائي سندس ڀاءُ، وزيراعظم [[رائينيلائيريووني]]، سان شادي ڪئي. رائينيلائيريووني بعد ۾ لڳاتار راڻي [[راناوالونا ٻي]] ۽ راڻي [[راناوالونا ٽين]] سان پڻ شادي ڪئي.<ref>{{harvp|Uwechue|1981|p=473}}</ref> رائينيلائيريووني جي وزيراعظم طور 31 سالن جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪيتريون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.<ref name="TA9102">{{harvp|Thompson | Adloff| 1965| pp= 9–10}}</ref> سڄي ٻيٽ ۾ اسڪول تعمير ڪيا ويا ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏني وئي. فوج جي تنظيم بهتر ڪئي وئي ۽ سپاهين جي تربيت ۽ فوج کي پيشوراڻو بڻائڻ لاءِ برطانوي صلاحڪار مقرر ڪيا ويا.<ref name="FFO5222">{{harvp|Fage| Flint | Oliver |1986| pp= 522–524}}</ref> [[گهڻ زاليت]] کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو ۽ 1869ع ۾ عيسائيت کي درٻار جو سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو؛ وڌندڙ آباديءَ عيسائيت کي روايتي عقيدن سان گڏ اختيار ڪيو.<ref name="TA9102" /> قانوني ضابطن کي برطانوي [[عام قانون]] جي بنياد تي سڌاريو ويو ۽ گاديءَ واري شهر ۾ يورپي طرز جون ٽي عدالتون قائم ڪيون ويون.<ref name="FFO5222" /> سپهه سالار جي گڏيل عهدي ۾ رائينيلائيريووني ڪيترن ئي فرانسيسي نوآبادياتي حملن خلاف مڊگاسڪر جو ڪاميابيءَ سان دفاع پڻ ڪيو.<ref name="FFO5222" /> فرانسيسين 1842ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي ۾ مڊگاسڪر ۾ فوجون لاهڻ ۽ ميرينا خلاف جنگ ۾ مسلسل مزاحمت ڪندڙ ساڪالاوا جي مدد ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا، پر اهي عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=252}} ===فرانسيسي بيٺڪي قبضي ۽ نوآبادياتي دور=== {{Main|ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي مڊگاسڪر}} {{See also|ٻي عالمي جنگ دوران مڊگاسڪر}} [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|left|thumb|[[فرانسيسي-هووا جنگيون|فرانسيسي-هووا جنگ]] بابت فرانسيسي پوسٽر]] 1883ع ۾ سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ کان پوءِ فرانس [[پهرين فرانسيسي-هووا جنگ]] شروع ڪندي [[ماجونگا]] تي بمباري ڪئي. جنگ دوران مڊگاسڪر سامونڊي ناڪابندي ۽ سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ظاهري طور اتحادي برطانيا ان جي مدد نہ ڪئي. 1885ع ۾ هڪ مبهم امن معاهدو ٿيو، جنهن جي ٻنهي ڌرين پنهنجي فائدي موجب تشريح ڪئي: مڊگاسڪر ان کي پنهنجي خودمختياريءَ جي تصديق سمجهيو، جڏهن تہ فرانس ان کي [[محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي حيثيت]] قائم ڪرڻ طور ڏٺو.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n251/mode/2up |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination}}</ref>{{Reference page|pages=224-8}} جيتوڻيڪ برطانيا 1890ع ۾ ٻيٽ تي مڪمل فرانسيسي محافظتي نظام لاڳو ڪرڻ کي رسمي طور قبول ڪري ورتو، پر مڊگاسڪر جي حڪومت فرانسيسي اختيار کي تسليم نہ ڪيو. مڊگاسڪر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ فرانسيسين ڊسمبر 1894ع ۾ اوڀر سامونڊي ڪناري جي تواماسينا بندرگاهه ۽ جنوري 1895ع ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي ماجونگا بندرگاهه تي بمباري ڪري قبضو ڪيو.<ref name="Disease2">{{harvp|Curtin|1998|p=186}}</ref> ان کان پوءِ فرانسيسي فوج جو هڪ [[متحرڪ فوجي دستو]] [[انتاناناريوو]] ڏانهن وڌيو، جنهن دوران مليريا ۽ ٻين بيمارين سبب ڪيترائي سپاهي فوت ٿيا. [[الجزائر]] ۽ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] مان وڌيڪ فوجي دستا آندا ويا. سيپٽمبر 1895ع ۾ شهر پهچڻ کان پوءِ فرانسيسي فوج شاهي محل تي ڳري توپخاني سان بمباري ڪئي، جنهن سبب وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ راڻي راناوالونا ٽين هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 529}}</ref> انتاناناريوو تي فرانسيسي قبضي خلاف عوامي مزاحمت، جيڪا [[مينالامبا بغاوت]] جي نالي سان مشهور آهي، ڊسمبر 1895ع ۾ شروع ٿي ۽ 1897ع جي آخر تائين مڪمل طور دٻائي نہ سگهجي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 532}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The Menalamba Revolt and Brigandry in Imperial Madagascar, 1820-1897 |journal=The International Journal of African Historical Studies |date=1991 |volume=24 |issue=2 |pages=259–291 |doi=10.2307/219791 |jstor=219791 }}</ref> فرانس 1896ع ۾ مڊگاسڪر کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪيو ۽ ايندڙ سال ٻيٽ کي بيٺڪ قرار ڏنو، ميرينا بادشاهت ختم ڪئي ۽ شاهي خاندان کي جلاوطن ڪري ٻيٽ ملڪ [[ري يونين]] ۽ الجزائر موڪليو.<ref>{{Cite web|title=The Little-Known Story of Madagascar's Last Queen, Ranavalona III|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/madagascars-extraordinary-last-queens-objects-are-sale-180976467/|website=Smithsonian Magazine|access-date=2025-12-01|language=en|first=Isis|last=Davis-Marks}}</ref> فتح کان پوءِ مينالامبا بغاوت سبب ڏهن سالن تائين گهرو ويڙهه جاري رهي. فرانسيسي انتظاميا طرفان ڪيل "امن قائم ڪرڻ" جي مهم 15 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي، جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ پکڙيل ڳوٺاڻن گوريلا ويڙهاڪن جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Tronchon-1947">{{cite book|first=Jacques|last= Tronchon|title= L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique|pages= 35–45}}</ref> مينابي خلاف فرانسيسي [[فرانسيسي-مينابي جنگ|فوجي مهم]] 1897ع ۾ {{Interlanguage link|امبيڪي قتل عام|fr|Massacre d'Ambiky}} سان شروع ٿي ۽ 1902ع ۾ ختم ٿي. انتاندروئي ۽ ماهافالي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت جاري رکي، پر 1904ع ۾ آخرڪار مزاحمت ختم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n243/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|pages=238-9}} مجموعي طور نوآبادياتي فتح خلاف هن مزاحمت کي دٻائڻ دوران ڪيترائي ڏهاڪا هزار ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Tronchon-1947" /> akbjsd3efhrsbm9fzkw6ijwdzphlgro 415319 415305 2026-09-28T05:55:58Z Intisar Ali 8681 415319 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندي سمنڊ ۾ آفريڪي ٻيٽ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = جمهوريه مڊگاسڪر | common_name = مڊگاسڪر | native_name = {{native name|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}<br/>{{native name|fr|République de Madagascar}} | image_flag = Flag of Madagascar.svg | flag_size = 110px | image_coat = Seal of Madagascar.svg | coa_size = 90px | symbol_type = [[مڊگاسڪر جي مھر|نشان]] | national_motto = {{Unbulleted list | {{Nowrap|{{Native phrase|mg|Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana|nolink=yes}}}} | {{Native phrase|fr|Amour, Patrie, Progrès|nolink=yes}} | "محبت، وطن، ترقي"<ref name=4thRepublic>{{Cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 October 2010 |url=https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628042414/http://madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=28 June 2011 |url-status=live |access-date=24 August 2011 |language=fr}}</ref> }} | national_anthem = {{Native name|mg|[[ري تانندرازانائي مالالا او!|Ry Tanindrazanay malala ô !]]|nolink=yes}}<br />{{Native name|fr|Ô Terre de nos ancêtres bien-aimés!|nolink=yes}}<br />"اي اسان جي پيارن ابن ڏاڏن جي ڌرتي!"{{Parabr}}{{Center|[[File:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]}} | image_map = Madagascar (centered orthographic projection).svg | map_caption = {{Map caption|location_color=dark green}} | image_map2 = | capital = [[انتاناناريوو]] | coordinates = {{Coord|18|55|S|47|31|E|type:city}} | largest_city = [[انتاناناريوو]] | official_languages = {{hlist|[[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]]|[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]}} | ethnic_groups = {{Unbulleted list |26% [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] |15% [[بيٽسيميساراڪا ماڻهو|بيٽسيميساراڪا]] |12% [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] |7% [[تسيميهيٽي ماڻهو|تسيميهيٽي]] |6% [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] |5% [[انتائيساڪا ماڻهو|انتائيساڪا]] |5% [[انتاندروئي]] |24% [[مڊگاسڪر جا نسلي گروهه|ٻيا]] }} | ethnic_groups_year = 2017 | ethnic_groups_ref = <ref>{{Cite web |url=http://www.populstat.info/Africa/malegasg.htm |title=MADAGASCAR: general data |publisher=Populstat.info |access-date=15 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209164131/http://populstat.info/Africa/malegasg.htm |archive-date=9 February 2014}}</ref> | demonym = [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]<ref>{{Cite web |url=http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |title=Demonyms – Names of Nationalities |publisher=Geography.about.com |access-date=15 July 2013 |archive-date=21 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160821195842/http://geography.about.com/library/weekly/aa030900a.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Malagasy – National Geographic Style Manual |url=http://stylemanual.natgeo.com |access-date=27 February 2017 |archive-date=27 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171227171359/http://stylemanual.natgeo.com/}}</ref> | government_type = وحداني [[نيم صدارتي جمهوريه]]، [[فوجي جنتا]] جي ماتحت<ref>{{Cite web |last=Naranjo |first=José |date=2025-10-17 |title=El coronel Randrianirina se convierte en presidente de Madagascar tras la huida del anterior por las protestas juveniles |url=https://elpais.com/internacional/2025-10-17/el-coronel-randrianirina-se-convierte-en-el-nuevo-presidente-de-madagascar-tras-la-huida-del-anterior-por-las-protestas-juveniles.html |access-date=2025-10-17 |website=El País |language=es}}</ref> | leader_title1 = [[مڊگاسڪر جي صدرن جي فهرست|صدر]] | leader_name1 = [[مائيڪل رينڊريانيرينا]]<ref name="Leader">{{Cite news |last=Lawal |first=Shola |title=Who is in charge of Madagascar after President Rajoelina flees? |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/14/who-is-in-charge-of-madagascar-after-president-rajoelina-flees |access-date=16 October 2025 |publisher=[[الجزيره]]}}</ref> | leader_title2 = [[مڊگاسڪر جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[ماميتِيانا راجاوناريسون]]<ref>{{cite news |title=Le président de Madagascar nomme Mamitiana Rajaonarison au poste de Premier ministre |url=https://ch.zonebourse.com/actualite-bourse/le-president-de-madagascar-nomme-mamitiana-rajaonarison-au-poste-de-premier-ministre-ce7e5fd3d080f427 |work=Zonebourse |agency=Reuters |date=15 March 2026 |language=fr |access-date=15 March 2026 }}</ref> | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = [[مڊگاسڪر جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[مڊگاسڪر جي سينيٽ|سينيٽ]] (معطل)<ref name="Leader"/> | lower_house = [[مڊگاسڪر جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|قيام]] | established_event1 = [[ميرينا بادشاهت|بادشاهت]]<ref>{{Cite web |url=https://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |title=The beginning of the Merina Kingdom |work=Mada Magazine |date=4 August 2015 |access-date=30 March 2021 |archive-date=17 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150817071336/http://www.madamagazine.com/en/die-anfaenge-des-koenigreichs-der-merina/ |url-status=live}}</ref> | established_date1 = {{Circa|1540}} | established_event2 = [[ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي رياست]] | established_date2 = {{Circa|1882}} | established_event3 = [[فرانسيسي مڊگاسڪر|فرانسيسي بيٺڪ]]<ref>{{cite web |url=https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |title=Madagascar |work=Lonely Planet |access-date=30 March 2021 |archive-date=30 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210330034433/https://www.lonelyplanet.com/madagascar/narratives/background/history |url-status=live}}</ref> | established_date3 = 6 آگسٽ 1896ع | established_event4 = [[ملاگاسي جمهوريه|جمهوريه]] جو اعلان | established_date4 = 14 آڪٽوبر 1958ع | established_event5 = [[مڊگاسڪر جي تاريخ|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date5 = 26 جون 1960ع | established_event6 = [[1975ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date6 = 21 ڊسمبر 1975ع | established_event7 = [[مڊگاسڪر جي جمهوري جمهوريه|سوشلسٽ رياست]] | established_date7 = 30 ڊسمبر 1975ع – 12 جنوري 1992ع | established_event8 = [[مڊگاسڪر جي ٽين جمهوريه|ٽين جمهوريه]] | established_date8 = 12 جنوري 1992ع – 11 ڊسمبر 2010ع | established_event9 = [[2010ع ملاگاسي آئيني ريفرنڊم|ريفرنڊم]] | established_date9 = 17 نومبر 2010ع | established_event10 = [[مڊگاسڪر جو آئين|موجوده آئين]] | established_date10 = 11 ڊسمبر 2010ع | established_event11 = [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج]] | established_date11 = 25 سيپٽمبر – 14 آڪٽوبر 2025ع | established_event12 = [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] | established_date12 = 12–14 آڪٽوبر 2025ع | area_km2 = 592,796<ref name="BGNote">{{Cite web |author=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 May 2011 |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |access-date=24 August 2011 |archive-date=26 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201026204111/https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |url-status=live}}</ref> | area_rank = 46هون | area_sq_mi = 226,597 | percent_water = 0.9% | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,964,956<ref>{{Cite web |url=https://population.un.org/dataportal/data/indicators/49/locations/450/start/2019/end/2026/table/pivotbylocation?df=e023316d-87af-4918-8ee3-fe083aa8d4b1 |title=By Location &#124; Pivot Table &#124; Data Portal}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = 49هون | population_density_km2 = 55 | population_density_sq_mi = 141.1 | population_density_rank = 164هون | GDP_PPP = {{Increase}} 68.110 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 117هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} 2,110 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 182هون | GDP_nominal = {{Increase}} 21.090 ارب آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_rank = 139هون | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} 652 آمريڪي ڊالر<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Madasgascar) |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/issues/2025/10/14/world-economic-outlook-october-2025 |publisher=[[بين الاقوامي مالياتي فنڊ]] October, 14 2025 |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 188هون | Gini = 36.8 | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index - Madagascar |publisher=[[عالمي بئنڪ گروپ]] |access-date=20 June 2026 }}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.487 | HDI_year = 2023 | HDI_change = steady | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 183هون | currency = [[ملاگاسي ارياري|ارياري]] | currency_code = MGA | time_zone = [[اوڀر آفريڪا وقت]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = [[+261]]<ref name="Bradtp2">{{harvp|Bradt |2011| p=2}}</ref> | cctld = [[.mg]] | area_water_km2 = 5501 }} '''مڊگاسڪر'''، سرڪاري طور '''جمهوريه مڊگاسڪر'''،{{Efn|{{langx|fr|République de Madagascar}}؛ {{langx|mg|Repoblikan'i Madagasikara}}}} [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع هڪ [[ٻيٽ ملڪ]] آهي، جنهن ۾ [[مڊگاسڪر جي جاگرافي|مڊگاسڪر جو ٻيٽ]] ۽ ان جي چوڌاري ڪيترائي ننڍا ٻيٽ شامل آهن. هي [[آفريڪا]] جي ڏکڻ-اوڀر سامونڊي ڪناري کان پري واقع آهي. مڊگاسڪر دنيا جو [[ايراضيءَ موجب ٻيٽن جي فهرست|چوٿون سڀ کان وڏو ٻيٽ]]، [[ٻيٽ ملڪن جي فهرست|ٻيو سڀ کان وڏو ٻيٽ ملڪ]] ۽ [[ايراضيءَ موجب ملڪن ۽ ماتحت علائقن جي فهرست|مجموعي طور 46هون سڀ کان وڏو ملڪ]] آهي. ان جي [[گاديءَ جو هنڌ|گاديءَ جو هنڌ]] ۽ [[مڊگاسڪر جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[انتاناناريوو]] آهي. قديم زماني ۾ [[عظيم کنڊ]] [[گونڊوانا]] جي ٽٽڻ کان پوءِ، مڊگاسڪر شروعاتي [[جوراسڪ دور]] ۾، لڳ ڀڳ 18 ڪروڙ سال اڳ، آفريڪا کان الڳ ٿيو ۽ تقريباً 9 ڪروڙ سال اڳ [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] کان پڻ جدا ٿي ويو. هن ڊگهي جاگرافيائي اڪيلائيءَ سبب هتان جا مقامي ٻوٽا ۽ جانور نسبتاً الڳ ماحول ۾ ارتقا ڪندا رهيا. نتيجي طور، مڊگاسڪر [[حياتياتي تنوع جو مرڪز]] ۽ دنيا جي 17 [[انتهائي حياتياتي تنوع وارا ملڪ|انتهائي حياتياتي تنوع وارن ملڪن]] مان هڪ آهي، جتي [[مڊگاسڪر جي جهنگلي جيوت|جهنگلي جيوت]] جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو [[مقامي نوع|صرف هتي ملندڙ]] آهي. ٻيٽ جي آبهوا نيم-اڀرندي کان اڀرندي سامونڊي نوعيت جي آهي. مڊگاسڪر ۾ پهرين مستقل انساني آبادي عيسوي پهرين هزار سال جي وچ ڌاري يا ان کان اڳ، لڳ ڀڳ 500ع کان 700ع جي وچ ۾، [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي ماڻهن]] قائم ڪئي، جيڪي غالباً هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي هتي پهتا هئا. نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ [[بانٽو ماڻهو|بانٽو گروهه]] [[اوڀر آفريڪا]] مان [[موزمبيق چينل]] پار ڪري هتي پهتا. وقت گذرڻ سان ٻيا گروهه پڻ مڊگاسڪر ۾ آباد ٿيندا رهيا ۽ هر هڪ ملاگاسي ثقافتي زندگيءَ تي مستقل اثر ڇڏيو. نتيجي طور، مڊگاسڪر جي ماڻهن کي 18 يا ان کان وڌيڪ [[ملاگاسي ماڻهو|نسلي گروهن]] ۾ ورهايو وڃي ٿو، جن مان مرڪزي مٿانهين علائقن جا [[ميرينا ماڻهو|ميرينا]] سڀ کان وڌيڪ تعداد ۾ آهن. 18هين صديءَ جي آخر تائين مڊگاسڪر جو ٻيٽ بدلجندڙ ۽ ورهايل سماجي-سياسي اتحادَن جي هڪ سلسلي هيٺ حڪمرانيءَ ۾ رهيو. 19هين صديءَ جي شروعات کان ٻيٽ جو گهڻو حصو متحد ٿيو ۽ [[ميرينا بادشاهت|مڊگاسڪر جي بادشاهت]] طور [[ايميرينا جي بادشاهن جي فهرست|ميرينا حڪمرانن جي هڪ سلسلي]] جي [[اندريانا|اميرن]] جي حڪمرانيءَ هيٺ آيو. 1897ع ۾ فرانس طرفان [[فرانسيسي مڊگاسڪر|مڊگاسڪر جي الحاق]] کان پوءِ بادشاهت ختم ڪئي وئي. مڊگاسڪر 1960ع ۾ فرانس کان آزادي حاصل ڪئي. ان کان پوءِ ملڪ چار وڏن آئيني دورن مان گذريو، جن کي جمهوريائون چيو وڃي ٿو، ۽ 1992ع کان آئيني جمهوريت طور هلايو ويندو رهيو. [[2009ع ملاگاسي سياسي بحران|2009ع جي سياسي بحران ۽ فوجي بغاوت]] کان پوءِ مڊگاسڪر [[اعليٰ عبوري اٿارٽي|هڪ ڊگهي عبوري دور]] مان گذريو، جيڪو چوٿين ۽ موجوده جمهوريه ڏانهن منتقليءَ جو حصو هو؛ جنوري 2014ع ۾ آئيني حڪمراني بحال ٿي. 2025ع ۾ [[2025ع مڊگاسڪر احتجاج|وڏي پيماني تي احتجاجن]] کان پوءِ [[2025ع مڊگاسڪر فوجي بغاوت|فوجي بغاوت]] ٿي ۽ [[مائيڪل رينڊريانيرينا]] کي [[مڊگاسڪر جي جمهوريه جي نئين سر قيام لاءِ صدارتي ڪائونسل|فوجي جنتا]] جو صدر مقرر ڪيو ويو. مڊگاسڪر [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]]، [[آفريڪي يونين]]، [[ڏاکڻي آفريڪا ترقياتي برادري]] ۽ ''[[فرانڪوفوني جي بين الاقوامي تنظيم]]'' جو ميمبر آهي. [[ملاگاسي ٻولي|ملاگاسي]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] رياست جون ٻئي [[سرڪاري ٻولي|سرڪاري ٻوليون]] آهن. [[عيسائيت]] ملڪ جو غالب مذهب آهي، جڏهن تہ آباديءَ جو هڪ اهم اقليتي حصو اڃا تائين [[ملاگاسي ڏند ڪٿا|روايتي عقيدن]] تي عمل ڪري ٿو. گڏيل قومن طرفان مڊگاسڪر کي [[گهٽ ترقي يافته ملڪ|گهٽ ترقي يافته ملڪ]] قرار ڏنو ويو آهي. [[ماحولياتي سياحت]] ۽ [[مڊگاسڪر ۾ زراعت|زراعت]] سان گڏ [[مڊگاسڪر ۾ تعليم|تعليم]]، [[مڊگاسڪر ۾ صحت جي سار سنڀال|صحت]] ۽ [[نجي شعبو|نجي شعبي]] ۾ وڌيڪ سيڙپڪاري ملڪ جي ترقياتي حڪمت عمليءَ جا اهم جزا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان نمايان معاشي واڌ جي باوجود، آمدنيءَ ۾ اڻبرابري وڌي آهي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جو معيارِ زندگي اڃا به گهٽ آهي. 2021ع تائين ملڪ جي 68.4 سيڪڙو آباديءَ کي [[گهڻ رخي غربت جو اشاريه|گهڻ رخي غربت]] جو شڪار قرار ڏنو ويو هو. ==نالي جو بنياد== [[ملاگاسي ٻولي]] ۾ مڊگاسڪر جي ٻيٽ کي {{lang|mg|Madagasikara}} ({{ipa|mg|madaɡasʲˈkʲarə̥}}) چيو ويندو آهي ۽ ان جي ماڻهن کي ''[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي]]'' سڏيو ويندو آهي.<ref name=NatGeo1>{{Cite web |last=National Geographic |title=Style Manual |url=http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-url=https://web.archive.org/web/20130525104716/http://stylemanual.ngs.org/home/M/madagascan-malagasy |archive-date=25 May 2013 |access-date=31 August 2012}}</ref><ref name=MalagasyOrNot>{{Cite web |url=https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |title=Malagasy? Or is it Madagascan? Our research provides the answer |last=Raveloson |first=Andriamiranto |date=25 March 2020 |website=theconversation.com |language=en |access-date=20 August 2020 |archive-date=13 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200613102719/https://theconversation.com/malagasy-or-is-it-madagascan-our-research-provides-the-answer-128343 |url-status=live}}</ref> هن نالي جو اصل غير يقيني آهي،<ref>{{Cite journal |last1=Voarintsoa |first1=Ny Riavo G. |last2=Raveloson |first2=Andriamiranto |last3=Barimalala |first3=Rondrotiana |last4=Razafindratsima |first4=Onja H. |date=July 2019 |title='Malagasy' or 'Madagascan'? Which English term best reflects the people, the culture, and other things from Madagascar? |journal=Scientific African |language=en |volume=4 |article-number=e00091 |doi=10.1016/j.sciaf.2019.e00091 |bibcode=2019SciAf...400091V |s2cid=187807236 |doi-access=free}}</ref> ۽ امڪان آهي تہ اهو پرڏيهي نالو هجي، جيڪو [[وچئين دور]] ۾ يورپين ذريعي عام ٿيو.<ref name="Cousins2">{{harvp|Cousins|1895| pp= 11–12}}</ref> جيڪڏهن ائين آهي تہ اهو معلوم ناهي تہ ٻيٽ جي رهواسين هن نالي کي ڪڏهن اختيار ڪيو. ''Madagasikara'' کان اڳ مقامي آباديءَ طرفان سڄي ٻيٽ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪو هڪ ملاگاسي نالو معلوم نٿو ٿئي، جيتوڻيڪ ڪجهه برادرين وٽ انهن علائقن جي ڪنهن حصي يا سموري زمين لاءِ پنهنجا نالا هئا، جتي اهي رهندا هئا.<ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> هڪ مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالي جو تعلق لفظ ''[[ملئي ماڻهو|ملئي]]'' سان آهي، جيڪو هاڻوڪي [[انڊونيشيا]] مان آيل [[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي [[آسٽرو نيشيائي ماڻهو|آسٽرو نيشيائي]] اصل ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[محمد الادريسي]] جي 1154ع جي هڪ نقشي ۾ هن ٻيٽ کي عربيءَ ۾ ''جزيرة الملاي''، يعني "ملئي ٻيٽ" سڏيو ويو آهي. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ هن نالي جي ترتيب بدلجي ''ملائي جزيرا'' ٿيڻ، جيئن اهو [[قديم يوناني|يونانين]] وٽ سڃاتو ويندو هو، ٻيٽ جي موجوده نالي جو اڳوڻو روپ هو.<ref name="Clockers-2014">{{Cite journal |last=Clockers |first=Alain |date=30 December 2014 |title=Histoire des noms anciens de Madagascar: réévaluations et nouvelles hypothèses |url=https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |journal=Études Océan Indien |language=fr |issue=51–52 |doi=10.4000/oceanindien.1704 |issn=0246-0092 |doi-access=free |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201349/https://journals.openedition.org/oceanindien/1704?lang=en |url-status=live}}</ref> "ملئي ٻيٽ" جو نالو پوءِ وچئين دور جي [[هيرفورڊ ميپا منڊي]] ۾ لاطيني ٻوليءَ ۾ ''Malichu'' لکيو ويو، جيڪو ''Malai Insula'' جو مختصر روپ هو ۽ مڊگاسڪر جي نالي طور استعمال ٿيو.<ref>{{Cite book |last=Grandidier |first=Alfred |url=https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |title=Histoire de la géographie de Madagascar |date=1885 |publisher=Imprimerie nationale |language=fr |access-date=23 June 2023 |archive-date=21 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230821020820/https://books.google.com/books?id=9u4kwwEACAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Clockers-2014"/> هڪ ٻئي مفروضي موجب ''مڊگاسڪر'' نالو [[موغاديشو]] جي نالي جي بگڙيل [[نقل حرفي]] آهي. موغاديشو [[صوماليا]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وچئين دور ۾ [[هندي سمنڊ]] جو هڪ اهم بندرگاهه هو. ممڪن آهي تہ اهو نالو 13هين صديءَ جي [[وينس جي جمهوريه|وينسي]] سياح [[مارڪو پولو]] طرفان پنهنجن يادگيرين ۾ ٻنهي هنڌن کي پاڻ ۾ منجهائڻ سبب وجود ۾ آيو هجي؛ هن پنهنجي لکڻين ۾ [[سوڪوٽرا]] جي ڏکڻ طرف ''Madageiscar'' نالي هڪ ملڪ جو ذڪر ڪيو آهي. بعد ۾ يورپين [[نشاة ثانيه]] جي نقشن ۾ هن نالي کي مشهور ڪيو.<ref name="Cousins2"/><ref name="Room 2006, p. 2302">{{harvp|Room|2006|p=230}}</ref> مارڪو پولو طرفان ان کي ''Madagascar'' سڏڻ جو سبب بيان ڪندڙ شروعاتي دستاويزن مان هڪ [[جيروم ميگيزر]] جو 1609ع ۾ مڊگاسڪر بابت لکيل ڪتاب آهي.<ref name="London Missionary Society Press">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar&pg=PA404 |title=The Antananarvio Annual and Madagascar Magazine |date=1893 |publisher=London Missionary Society Press |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192933/https://books.google.com/books?id=jYccAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA404&dq=jerome+megiser+madagascar&hl=en |url-status=live}}</ref><ref name="Sibree 1896">{{Cite book |last=Sibree |first=James |url=https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&pg=PA113 |title=Madagascar Before the Conquest: The Island, the Country, and the People, with Chapters on Travel and Topography, Folk-lore, Strange Customs and Superstitions, the Animal Life of the Island, and Mission Work and Progress Among the Inhabitants |date=1896 |publisher=Macmillan |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192928/https://books.google.com/books?id=HRApAAAAYAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA113&dq=jerome+megiser+madagascar+magadaxo&hl=en |url-status=live}}</ref> ميگيزر هڪ واقعي جو بيان ڏئي ٿو، جنهن موجب [[موغاديشو سلطنت|موغاديشو]] ۽ [[عدل سلطنت|عدل]] جي سلطانن جا حڪمران لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن تي ٻڌل ٻيڙيءَ واري لشڪر سان شاهوڪار ٻيٽن [[ٽاپروبين]] ۽ [[سماترا]] تي حملو ڪرڻ لاءِ مڊگاسڪر ڏانهن روانا ٿيا. پر هڪ سخت سامونڊي طوفان کين رستي تان هٽائي ڇڏيو ۽ هو مڊگاسڪر جي سامونڊي ڪناري تي اچي پهتا، جتي هنن ٻيٽ تي قبضو ڪيو ۽ اتان جي رهواسين سان هڪ معاهدو ڪيو. هو اتي اٺ مهينا رهيا ۽ ٻيٽ جي مختلف هنڌن تي اٺ ٿنڀا اڏيا، جن تي هنن ''Magadoxo'' اُڪيرايو؛ بعد ۾ اهو نالو بگڙي مڊگاسڪر بڻجي ويو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref name="Sibree 1896"/><ref>{{Cite book |last1=Kent |first1=Raymond K. |title=Early Kingdoms in Madagascar and the Birth of the Sakalava Empire, 1500-1700 |date=1967 |publisher=University of Wisconsin--Madison |page=186 |url=https://books.google.com/books?id=_XubAAAAMAAJ |access-date=5 June 2023 |archive-date=5 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605111400/https://books.google.co.uk/books/about/Early_Kingdoms_in_Madagascar_and_the_Bir.html?id=_XubAAAAMAAJ&redir_esc=y |url-status=live}}</ref><ref name="Warhafftige, gründliche und aussfüh">{{cite book |last1=Megiser |first1=Hieronymus |title=Warhafftige, gründliche und aussführliche, so wol historische als chorographische Beschreibung der ... Insul Madagascar. ... Samt ... angehengtem Dictionario und Dialogis der Madagascarischen Sprach |date=1609 |pages=58–60 |url=https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |language=de |access-date=14 January 2024 |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114164930/https://books.google.com/books?id=srs_eP6UmhUC&dq=magadaxo+und+adel&pg=PA58 |url-status=live}}</ref> ڊچ سياح [[يان هوئيگن فان لنسخوتن]]، جنهن پرتگالي لکڻين ۽ نقشن مان مواد نقل ڪيو، هن واقعي جي تصديق ڪندي لکيو تہ "مڊگاسڪر جو نالو 'مڪديشو' (موغاديشو) تان پيو آهي"، جنهن جي "شيخ" ان تي حملو ڪيو هو.<ref name="London Missionary Society Press"/><ref>{{Cite book |last=Linschoten |first=Jan Huygen van |url=https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&pg=PA19 |title=The Voyage of John Huyghen Van Linschoten to the East Indies: From the Old English Translation of 1598. The First Book, Containing His Description of the East... |date=1885 |publisher=Hakluyt society |language=en |access-date=4 June 2023 |archive-date=4 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604192932/https://books.google.com/books?id=GUxSjS0jpjwC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=the+voyage+of+john+huyghen+makdishu&hl=en |url-status=live}}</ref> ''Malagasikara'' يا ''Malagascar'' نالي جي استعمال جا پڻ تاريخي ثبوت ملن ٿا. 1699ع جي هڪ انگريزي سرڪاري دستاويز ۾ "Malagaskar" مان 80 کان 90 مسافرن جي انهيءَ هنڌ پهچڻ جو ذڪر آهي، جيڪو اڳتي هلي [[نيو يارڪ شهر]] بڻيو.<ref>{{cite book|chapter=America and West Indies: June 1699, 12–20|title=Calendar of State Papers Colonial, America and West Indies: Volume 17, 1699 and Addenda 1621–1698| editor-first= Cecil|editor-last= Headlam|location=London|year= 1908| pages= 283–291|publisher= British History Online|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230216231538/https://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/colonial/america-west-indies/vol17/pp283-291 |archive-date=16 February 2023 |access-date= 1 June 2023}}</ref> 1882ع ۾ برطانوي اخبار ''[[دي گرافڪ]]'' جي هڪ شماري ۾ "Malagascar" کي ٻيٽ جو نالو قرار ڏنو ويو ۽ چيو ويو تہ لفظ جو اشتقاقي اصل ملئي آهي ۽ ممڪن آهي تہ ان جو تعلق [[ملاڪا شهر|ملاڪا]] جي نالي سان هجي.<ref>{{Cite news |last=W. M. C. |date=16 December 1882 |title=The Malagasy |work=The Graphic |issue=681 |url=http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201347/http://www.sabrizain.org/malaya/library/1882-12-16thegraphic.pdf |url-status=live}}</ref> 1891ع ۾ [[زنجبار]] جي سياح صالح بن عثمان پنهنجي سفرن، جن ۾ [[ايمين پاشا امدادي مهم]] جو هڪ حصو پڻ شامل هو، جو احوال بيان ڪندي ٻيٽ کي "Malagaskar" سڏيو.<ref>{{Cite journal |last= Bin Osman|first=Saleh| date=August 1891 |title=The Story of My Life |url=https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |journal=St. Nicholas: An Illustrated Magazine for Young Folks |issue=18 |pages=795–798 |access-date=1 June 2023 |archive-date=1 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601201352/https://onemorevoice.org/html/transcriptions/liv_020002_TEI.html |url-status=live}}</ref> 1905ع ۾ چارلس باسي پنهنجي ڊاڪٽريٽ جي مقالي ۾ لکيو تہ ''Malagasikara'' اهو نالو هو، جنهن سان ٻيٽ جا مقامي رهواسي ان کي سڏيندا هئا ۽ هو ان ڳالهه تي زور ڏيندا هئا تہ هو ''Malagasy'' آهن، نہ ''Madagasy''.<ref>{{Cite book |last=Basset |first=Charles |url=https://books.google.com/books?id=J5MoAAAAYAAJ |title=Madagascar et l'oeuvre du Général Galliéni |date=1903 |publisher=A. Rousseau |language=fr}}</ref> ==تاريخ== {{Main|مڊگاسڪر جي تاريخ}} ===شروعاتي دور=== [[File:Malagasy_girls_Madagascar_Merina.jpg|thumb|[[ملاگاسي ماڻهو|ملاگاسي ماڻهن]] جي نسلي اصل ۾ ڏکڻ اوڀر ايشيائي، اوشيانيائي ۽ بانٽو (ڏکڻ اوڀر آفريڪي) نسلن جو ميلاپ شامل آهي.]] روايتي طور آثار قديمه جي ماهرن جو اندازو آهي تہ سڀ کان پهريان آبادڪار [[ڏکڻ ڪاليمانٽن|ڏکڻ بورنيو]] مان [[ٻاهرين سهاري واري ٻيڙي|ٻاهرين سهاري وارين ٻيڙين]] ذريعي لڳاتار لهرن ۾ هتي پهتا، ممڪن آهي تہ اهو عمل 350 ق.م کان 550ع جي وچ واري عرصي دوران جاري رهيو هجي، جڏهن تہ ڪجهه ماهر 250ع کان اڳ جي تاريخن بابت محتاط آهن. ٻنهي صورتن ۾، اهي تاريخون مڊگاسڪر کي ڌرتيءَ جي انهن وڏن زميني علائقن مان هڪ بڻائين ٿيون، جتي انسان سڀ کان دير سان آباد ٿيا؛ تنهن هوندي بہ هتي انساني آبادڪاري آئس لينڊ ۽ نيوزيلينڊ کان اڳ ٿي.<ref>{{cite journal |last=Crowley |first=B. E. |year=2010 |title=A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal=Quaternary Science Reviews |volume=29 |issue=19–20 |pages=2591–2603 |bibcode=2010QSRv...29.2591C |doi=10.1016/j.quascirev.2010.06.030}}</ref> اهو پڻ تجويز ڪيو ويو آهي تہ [[ماانيان ماڻهو|ماانيان ماڻهن]] کي [[جاوا]] ۽ [[سماترا]] جي [[ملئي ماڻهو|ملئي ماڻهن]] پنهنجي واپاري ٻيڙين ذريعي مزدورن ۽ غلامن طور مڊگاسڪر آندو هو.<ref name="Dewar199322">{{cite journal |last1=Dewar |first1=Robert E. |last2=Wright |first2=Henry T. |date=1993 |title=The culture history of Madagascar |journal=Journal of World Prehistory |volume=7 |issue=4 |pages=417–466 |doi=10.1007/bf00997802 |bibcode=1993JWPre...7..417D |hdl=2027.42/45256 |s2cid=21753825 |hdl-access=free}}</ref><ref name="Burney200422">{{cite journal |last1=Burney|first1= D. A. |last2= Burney|first2= L. P. |last3= Godfrey|first3= L. R. |last4= Jungers|first4= W. L. |last5= Goodman|first5= S. M. |last6= Wright|first6= H. T. |last7= Jull|first7= A. J. |date=August 2004 |title=A chronology for late prehistoric Madagascar |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |issue=1–2 |pages=25–63 |bibcode=2004JHumE..47...25B |doi=10.1016/j.jhevol.2004.05.005 |pmid=15288523}}</ref><ref>Kumar, Ann (2012). 'Dominion Over Palm and Pine: Early Indonesia's Maritime Reach', in Geoff Wade (ed.), ''Anthony Reid and the Study of the Southeast Asian Past'' (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies), 101–122.</ref><ref name="Cox2">{{cite journal |last1=Cox |first1=Murray P. |last2=Nelson |first2=Michael G. |last3=Tumonggor |first3=Meryanne K. |last4=Ricaut |first4=François-X. |last5=Sudoyo |first5=Herawati |date=2012 |title=A small cohort of Island Southeast Asian women founded Madagascar |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=279 |issue=1739 |pages=2761–2768 |doi=10.1098/rspb.2012.0012 |pmc=3367776 |pmid=22438500 |doi-access=free}}</ref> پهرين هزار سال عيسويءَ جي وچ کان اڳ ٻيٽ تي مستقل آبادڪاريءَ جون تاريخون مضبوط ثبوتن سان ثابت ٿيل ناهن؛<ref name="Mitchell-2020b">{{cite journal |last1=Mitchell |first1=Peter |title=Settling Madagascar: When Did People First Colonize the World's Largest Island? |journal=The Journal of Island and Coastal Archaeology |date=October 2020 |volume=15 |issue=4 |pages=576–595 |doi=10.1080/15564894.2019.1582567 }}</ref> تنهن هوندي بہ، ان کان گهڻو اڳ انساني آمد ۽ موجودگيءَ جا ڪجهه پکڙيل ثبوت مليا آهن.{{efn|اتر اولهه ۾ مليل هڏن تي ڪٽڻ جا نشان ۽ اتر اوڀر ۾ مليل پٿر جا اوزار جهڙيون آثار قديمه جون دريافتون ظاهر ڪن ٿيون تہ لڳ ڀڳ 2000 ق.م ڌاري شڪاري ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻهو مڊگاسڪر آيا هئا.<ref>{{cite journal |last1=Gommery |first1=D. |last2=Ramanivosoa |first2=B. |last3=Faure |first3=M. |last4=Guérin |first4=C. |last5=Kerloc'h |first5=P. |last6=Sénégas |first6=F. |last7=Randrianantenaina |first7=H. |year=2011 |title=Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal=Comptes Rendus Palevol |volume=10 |issue=4 |pages=271–278 |doi=10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Dewar |first1=R. E. |last2=Radimilahy |first2=C. |last3=Wright |first3=H. T. |last4=Jacobs |first4=Z. |last5=Kelly |first5=G. O. |last6=Berna |first6=F. |year=2013 |title=Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=110 |issue=31 |pages=12583–12588 |bibcode=2013PNAS..11012583D |doi=10.1073/pnas.1306100110 |pmc=3732966 |pmid=23858456 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book|first1=Peter|last1= Forster|first2= Shuichi|last2= Matsumutra|first3= Matthieu|last3= Vizuete-Forster|first4= Petya Belinda|last4= Blumbach|first5= Robert|last5= Dewar |chapter=The Genetic Prehistory of Madagascar's Female Asian Lineages|editor-last1=Matsumura |editor-first1=Shūichi |url=https://books.google.com/books?id=IR3bAAAAMAAJ |title=Simulations, Genetics and Human Prehistory |editor-last2=Forster |editor-first2=Peter |editor-last3=Renfrew |editor-first3=Colin |editor-link3=Colin Renfrew |publisher=McDonald Institute for Archaeological Research |year=2008 |isbn=978-1-902937-45-8| pages=71–72}}</ref> ڏسو [[مڊگاسڪر جي تاريخ#پهريان رهواسي ۽ آباديون (500 ق.م–700ع)|مڊگاسڪر جي تاريخ]].}}<ref name="Hixon-2024">{{cite book |last1=Hixon |first1=Sean |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |chapter=Archaeology of Madagascar |date=2024 |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.795 |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref> پهچڻ کان پوءِ شروعاتي آبادڪارن پوکيءَ لاءِ سامونڊي ڪنارن وارن مينهن وارن ٻيلن کي صاف ڪرڻ خاطر [[ساڙي زمين صاف ڪري پوکي ڪرڻ|ٻيلو ساڙي پوکي ڪرڻ]] جو طريقو اختيار ڪيو. شروعاتي آبادڪارن کي مڊگاسڪر ۾ [[پليسٽوسين دور جا وڏا جانور|وڏن جانورن]] جو وڏو تعداد مليو،<ref>{{cite news |date=4 November 2022 |title=Human expansion 1,000 years ago linked to Madagascar's loss of large vertebrates |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106001734/https://www.sciencedaily.com/releases/2022/11/221104113440.htm |archive-date=6 November 2022 |access-date=6 November 2022 |work=ScienceDaily}}</ref> جن ۾ [[ذيلي فوسلي ليمر|وڏن ليمرن]] جون 17 جنسون؛ وڏا اڏامڻ کان لاچار [[هاٿي پکي]]، جن ۾ ممڪن طور دنيا جو سڀ کان وڏو پکي ''[[ايپيئورنس ميڪسمس]]''؛ [[ڪرپٽوپروڪٽا اسپيليا|وڏو فوسا]]؛ ۽ [[ملاگاسي دريائي گهوڙو|ملاگاسي دريائي گهوڙن]] جون ڪيتريون ئي جنسون شامل هيون. اهي سڀ شڪار ۽ رهائشگاهن جي تباهيءَ سبب پوءِ ناپيد ٿي ويا.<ref>{{cite journal |last=Virah-Sawmy |first=M. |author2=Willis, K. J. |author3=Gillson, L. |year=2010 |title=Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal=Journal of Biogeography |volume=37 |issue=3 |pages=506–519 |bibcode=2010JBiog..37..506V |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |s2cid=84382916}}</ref> ''[[آفريڪا جي عام تاريخ]]'' موجب اهي پهريان آبادڪار، جن کي [[ٽومپونٽاني]] (مٽي/زمين جا مالڪ) چيو ويندو هو، ممڪن طور ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر جا [[ڪيموسي]]، ڏکڻ اوڀر جا [[انتيويناني]]، اتر اولهه جا [[انتانڪوالا]] ۽ [[ڪاجيمبي]] ۽ اتر اوڀر جا [[راسيڪاجي]] هئا. بعد ۾ ايندڙ ماڻهن [[ٽومپونٽاني]] سان شاديءَ جا اتحاد قائم ڪيا، جنهن سان انهن جو آهستي آهستي پاڻ ۾ انضمام آسان ٿيو.<ref name="Esoavelomandroso-2025">{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=Manasse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000396045/PDF/396045eng.pdf.multi |title=General History of Africa: Volume 9 |date=2025 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Political Constructions in Madagascar: From Their Origins to the 19th Century}}</ref>{{Reference page|page=900}} 600ع تائين انهن شروعاتي آبادڪارن جي ڪجهه گروهن [[مڊگاسڪر جا مرڪزي مٿانهان علائقا|مرڪزي مٿانهين علائقن]] جا ٻيلا صاف ڪرڻ شروع ڪري ڇڏيا هئا.<ref name="Campbell-1993">{{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |year=1993 |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |doi=10.2307/219188 |jstor=219188}}</ref> ''آفريڪا جي عام تاريخ'' موجب اٺين صديءَ تائين [[وازيمبا]]، جيڪو ڪنهن نسلي گروهه بدران هڪ "زندگيءَ جو طريقو" هو،<ref name="Randrianja 2009">{{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100–1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}}</ref>{{Reference page|page=71}} پهرين آبادڪارن کي پاڻ ۾ جذب ڪري يا طاقت سان بي دخل ڪري چڪا هئا ۽ پاڻ کي [[ٽومپونٽاني]] سڏڻ لڳا هئا.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} تنهن هوندي بہ، ملاگاسي عوامي عقيدي موجب وازيمبا کي ٻيٽ جا پهريان رهواسي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Mythe2">[https://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php "Vazimba: Mythe ou Realité?"] Razafimahazo, S. ''Revue de l'Océan Indien.'' Accessed on November 8, 2010.</ref> عرب واپاري پهريون ڀيرو ستين ۽ نائين صديءَ جي وچ ۾ ٻيٽ تي پهتا،<ref name="Wink2">{{harvp|Wink|2004|p=185}}</ref> ۽ هنن اسلام ۽ [[عربي رسم الخط]] متعارف ڪرايو، جنهن کي ملاگاسي ٻوليءَ لاءِ [[سورابي]] جي صورت ۾ اختيار ڪيو ويو.<ref name="LOC2">{{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |author-link=Helen Chapin Metz |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20051109090930/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 November 2005 |access-date=1 February 2011}}</ref> مڊگاسڪر جي اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي [[هندي سمنڊ جي واپار]] جو ڪنٽرول [[انتالائوترا]] جي هٿ ۾ اچي ويو، جيڪي مسلمان [[سواحيلي ٻولي|سواحيلي]] ڳالهائيندڙ هئا ۽ لڳ ڀڳ ڏهين صديءَ ۾ هن علائقي ڏانهن لڏي آيا هئا. هنن مقامي ماڻهن سان شاديون ڪيون،<ref name="Hooper-2010">{{cite thesis |last=Hooper |first=Jane |title=An Empire in the Indian Ocean: the Sakalava Empire of Madagascar |publisher=Emory University |url=https://etd.library.emory.edu/concern/etds/fj2362203?locale=en |year=2010}}</ref>{{Reference page|pages=36–37}} ۽ [[ماهيلاڪا]] ۽ [[ايرودو (ڳوٺ)|ايرودو]] جهڙيون [[شهري رياستون]] قائم ڪيون.<ref name="Esoavelomandroso-2025" />{{Reference page|page=900}} ڏکڻ اوڀر آفريڪا مان [[بانٽو ٻوليون|بانٽو ٻوليون]] ڳالهائيندڙ مهاجرن جي هڪ لهر لڳ ڀڳ 1000ع ڌاري مڊگاسڪر پهتي.<ref>{{Cite journal |last1=Pierron |first1=Denis |last2=Heiske |first2=Margit |last3=Razafindrazaka |first3=Harilanto |last4=Rakoto |first4=Ignace |last5=Rabetokotany |first5=Nelly |last6=Ravololomanga |first6=Bodo |last7=Rakotozafy |first7=Lucien M.-A. |last8=Rakotomalala |first8=Mireille Mialy |author8-link=Mireille Mialy Rakotomalala |last9=Razafiarivony |first9=Michel |last10=Rasoarifetra |first10=Bako |last11=Raharijesy |first11=Miakabola Andriamampianina |date=8 August 2017 |title=Genomic landscape of human diversity across Madagascar |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=114 |issue=32 |pages=E6498–E6506 |bibcode=2017PNAS..114E6498P |doi=10.1073/pnas.1704906114 |issn=0027-8424 |pmc=5559028 |pmid=28716916 |doi-access=free}}</ref> لڳ ڀڳ انهيءَ دور ۾ [[ڏکڻ هندستان]] مان [[زيبو]] ڍور پهريون ڀيرو آندا ويا، جيڪي اوڀر آفريڪا ۾ موجود [[سانگا ڍور|سانگا ڍورن]] سان مليا.<ref>{{cite journal |last=Magnier |first=Jessica |year=2022 |title=The genetic history of Mayotte and Madagascar cattle breeds mirrors the complex pattern of human exchanges in Western Indian Ocean |url=https://academic.oup.com/g3journal/article/12/4/jkac029/6523972?login=false |journal=G3: Genes, Genomes, Genetics |volume=12 |issue=4 |article-number=jkac029 |doi=10.1093/g3journal/jkac029 |pmc=8982424 |pmid=35137043}}</ref> 1100ع تائين مڊگاسڪر جا سڀئي علائقا آباد ٿي چڪا هئا، جيتوڻيڪ مجموعي آبادي اڃا گهٽ هئي.<ref name="Randrianja 2009" />{{Rp|48}} سماج [[هاسينا (مڊگاسڪر)|هاسينا]] جي تصور جي اثر هيٺ منظم ٿيا، جنهن کان پوءِ هنن [[مڊگاسڪر جي دريائن جي فهرست|ٻيٽ جي دريائي ڇوڙن]] ۽ [[برج هيڊ|سامونڊي مورچن]] تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي سان مقابلو شروع ڪيو. زباني روايتن ۾ خوني جهيڙن جو ذڪر ملي ٿو ۽ پراڻن آبادڪارن کي اڪثر سامونڊي ڪنارن سان گڏ يا ملڪ جي اندروني حصن ڏانهن ڌڪيو ويو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=43, 52–53}} 1224ع ۾ هڪ عرب جاگرافيدان لکيو تہ ٻيٽ ڪيترن ئي شهرن ۽ بادشاهتن تي مشتمل هو ۽ انهن جا بادشاهه هڪ ٻئي سان جنگيون ڪندا هئا.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|pages=51–52}} آبهوا جي تبديليءَ جي اثر سان ماڻهن آهستي آهستي ٻيٽ کي [[مڊگاسڪر جا هيٺاهين علائقن وارا ٻيلا|گهاٽن ٻيلن]] مان پوکيءَ ۽ زيبو [[مالداري]] لاءِ گاهه وارن ميدانن ۾ تبديل ڪيو.<ref name="Randrianja 2009" />{{rp|71}} ===شروعاتي بادشاهتن جو عروج ۽ يورپين سان رابطو=== 1500ع کان 1800ع تائين مڊگاسڪر جي آباديءَ ۾ وڏي سماجي-سياسي تبديلي آئي ۽ ماڻهو گهڻو ڪري گهمندڙ ۽ غير مستقل آبادين مان نڪري منظم رياستن ۾ رهڻ لڳا.<ref>{{Cite book |last=Vansina |first=Jan |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/69/mode/2up?q=sakalava+maroserana&view=theater |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Population movements and the emergence of new social-political forms in Africa}}</ref>{{Reference page|page=70}} اترين سامونڊي ڪناري تي ماهيلاڪا کي ڇڏي ڏنو ويو ۽ 15هين صديءَ ۾ ان جي جاءِ [[ووهمار]] ورتي، جيڪو ٻيٽ جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻيو،<ref name="Hixon-2024" /> جڏهن تہ 16هين صديءَ جي آخر ۾ [[مازالاجيم نووا]] پڻ اهم مرڪز طور اڀريو. [[پرتگالي سامونڊي ڳولا#هندي سمنڊ جون ڳولا مهمون (1497–1542)|پرتگالي سامونڊي سياح]] لڳ ڀڳ 1500ع ڌاري مڊگاسڪر پهتا ۽ 1506ع ۾ [[گينگيمارو]] بادشاهت جي بندرگاهي شهر [[سادا، مڊگاسڪر|سادا]] کي لٽيو.<ref name="Randrianja 20092">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=Royalty and the Rise of Kingdoms}}</ref>{{Reference page|pages=75, 91}} ايندڙ صدين ۾ [[هندي سمنڊ جي غلامن جي واپار|غلامن جي واپار]] جي اهميت وڌندي وئي ۽ غلامن جي بدلي هٿيارن جو واپار ٿيڻ لڳو.<ref name="Randrianja 20093">{{Cite book |last=Randrianja |first=Solofo |url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand |title=Madagascar: A short history |date=2009 |publisher=University of Chicago Press |chapter=The Slave-Trader Kings (1700{{endash}}1816)}}</ref>{{Reference page|page=102}} 17هين صديءَ جي آخر ۾ [[ڪيريبين]] مان نيڪالي ڏنل سامونڊي ڌاڙيلن جو هڪ وڏو تعداد مڊگاسڪر پهتو. انهن مان ڪجهه مقامي جنگين ۾ حصو ورتو ۽ زانامالاتا مقامي عورتن سان شاديون ڪيون، پر 1720ع واري ڏهاڪي ۾ برطانوي بحري فوج کين شڪست ڏني.{{Efn|[[سولوفو رينڊريانجا]] لکي ٿو تہ "هڪ يا ٻن سامونڊي ڌاڙيلن واقعي مڊگاسڪر جي ننڍن علائقن تي پاڻ حڪمراني ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي هئي".<ref name="Randrianja 20093"/>{{rp|105}} 1724ع جو ڪتاب ''[[سامونڊي ڌاڙيلن جي عام تاريخ]]'' ڪيترين ئي [[مقبول تاريخ|مشهور تاريخي]] روايتن جو ماخذ آهي، جن مان هڪ [[لبرٽاليا]] نالي مثالي سامونڊي ڌاڙيلن جي بيٺڪ بابت آهي. گهڻا جديد محقق لبرٽاليا کي افسانوي سمجهن ٿا ۽ ''آفريڪي تاريخ جي آڪسفورڊ تحقيقي انسائيڪلوپيڊيا'' هن ڪتاب کي "تاريخي بنيادي ماخذ نہ، پر هڪ افسانوي ادبي ماخذ" قرار ڏئي ٿي.<ref>{{cite book |last1=McDonald |first1=Kevin P. |title=Oxford Research Encyclopedia of Asian History |chapter=European Piracy in the Indian Ocean |date=2022 |doi=10.1093/acrefore/9780190277727.013.679 |isbn=978-0-19-027772-7 }}</ref><ref name="Little-The Golden Age of Piracy">{{cite book |last1=Little |first1=Benerson |title=The Golden Age of Piracy: The Truth Behind Pirate Myths |date=2016 |publisher=Skyhorse Publishing, Inc. |location=New York |isbn=978-1-5107-1304-8 |url=https://books.google.com/books?id=M2uIDAAAQBAJ |access-date=15 September 2017 |language=en}}</ref>}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=105}}<ref name="Kent-1992">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond |title=General History of Africa: Volume 5 |date=1992 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean |chapter-url=https://archive.org/details/unesco_general_history_africa_v/page/857/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=864}} [[ساڪالاوا سلطنت]] جي حڪمران گهراڻي ماروسيرانا جو اصل غير يقيني آهي. [[ساڪالاوا ماڻهو|ساڪالاوا]] روايتن{{efn|انهن روايتن کي فتيرا (Fitera)، نَانتوانيرازا (n'antoaniraza) (رسمون) يا لووانتسوفينا (lovan'tsofina) (ڪنن جو ورثو) چيو وڃي ٿو. ساڪالاوا [[زباني روايتون]] مواد جي لحاظ کان مختلف آهن، خاص طور [[ايميرينا]] جي روايتي مجموعي ''[[تانتارا ني اندريانا]]'' جي ڀيٽ ۾. ان جو هڪ سبب اهو آهي تہ اهي روايتون 19هين صديءَ جي وچ ڌاري گڏ ڪيون ويون، جڏهن سلطنت اڳ ئي ٽٽڻ جي عمل مان گذري چڪي هئي، جنهن سبب روايتن جو ڪو هڪ گڏيل مجموعو موجود نہ رهيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{Reference page|pages=159–160}}}} موجب اهي سمنڊ پار کان آيا ۽ ڏکڻ اولهه مڊگاسڪر ڏانهن لڏي آيا هئا.<ref name="Kent-1970" />{{Reference page|page=164}} ابتدائي ساڪالاوا بابت خيال آهي تہ اهي [[ساديا (شهر)|ساديا]]، جيڪو [[مانامبولو درياهه]] جي ڇوڙ وٽ واقع هو، مان نڪتا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=857, 869}} مورخ [[سولوفو رينڊريانجا]] جو خيال آهي تہ ماروسيرانا ڏکڻ-مرڪزي مڊگاسڪر ۾ رهندا هئا،<ref name="Randrianja 20092" />{{Reference page|page=94}} جڏهن تہ [[ريمنڊ ڪينٽ]] موجب اهي ڏکڻ اولهه مان آيا ۽ پهريون ڀيرو [[ماهافالي]] ماڻهن ۾ اقتدار حاصل ڪيائون.<ref name="Kent-1970">{{Cite book |last=Kent |first=Raymond K. |url=http://archive.org/details/earlykingdomsinm0000kent |title=Early kingdoms in Madagascar, 1500-1700 |date=1970 |publisher=New York, Holt, Rinehart and Winston |others=Internet Archive |isbn=978-0-03-084171-2 |chapter=The Sakalava: Origins of the First Empire in Madagascar}}</ref>{{Reference page|page=26}} ماهافالي روايت موجب اوليمبيٽسيٽوٽو 16هين صديءَ جو پهريون ماروسيرانا [[مقدس بادشاهه]] هو، جنهن جي حفاظت هڪ اومبياسي (پادري) ڪندو هو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=|pages=856, 867}} 1600ع کان اڳ رڳو ٻيٽ جو اتر وارو حصو هندي سمنڊ جي واپار سان ڳنڍيل هو؛ پر 16هين صديءَ جي وچ کان آخر تائين يورپي واپارين ("پرڏيهي") ڏکڻ اولهه ۾ نئين نالي سان سڃاتل [[سينٽ آگسٽين نار]] کي ترسڻ جي جاءِ طور استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ اتان جي برادرين سان واپار ڪيائون. انگريزن 1645ع ۾ هن نار وٽ هڪ بيٺڪ قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ملاگاسي ماڻهن کين اتان ڪڍي ڇڏيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=38–39, 54, 61–62}} ڪينٽ موجب ماروسيرانا لڏي [[مانگوڪي درياهه]] جي ويجهو ابتدائي ساڪالاوا ماڻهن سان مليا، جن بابت سڀئي روايتون متفق آهن تہ اهي ماهر جنگجو هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=869}} ساڪالاوا روايتن موجب 1600ع کان اڳ [[مورونداوا درياهه]] جي ڪناري هڪ بادشاهت قائم ڪئي وئي، جنهن کي ڳاڙهي مٽيءَ سبب [[مينابي]] ("تمام ڳاڙهو") سڏيو ويو. 16هين صديءَ جي آخر يا 17هين صديءَ جي شروعات ۾ اندرياماندازوالا [[مينابي جي بادشاهت]] کي مرڪزي بڻايو.{{efn|روايتي طور اندرياماندازوالا بابت چيو وڃي ٿو تہ هو سمنڊ پار کان آيو هو. ٻين روايتن موجب باني اندرياناليمبي هو، جيڪو اندروني علائقي مان آيو. ساڪالاوا روايت جي هڪ ٻي شاخ راباراتاووڪوڪو کي باني قرار ڏئي ٿي. هن نالي جي معنيٰ "امير-جهڪيل-ڪانو" آهي، جڏهن تہ اندرياماندازوالا (Andriamandazoala) جي معنيٰ "ٻيلو-سڪائيندڙ-سردار" آهي. مورخ [[ريمنڊ ڪينٽ]] ان مان اهو نتيجو ڪڍيو تہ راباراتاووڪوڪو (Rabaratavokoko) ممڪن طور اندرياماندازوالا جو فيتاهينا (fitahina)، يعني [[وفات کان پوءِ رکيل نالو]] هو، جيڪو بادشاهن کي "مئل" چوڻ بابت [[فادي (ممنوع)|ممنوع رسم]] مان نڪتل هو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|pages=856–857}}}} [[اندريانداھيفوتسي]] رياست کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ سامونڊي واپار تي هڪ هٽي قائم ڪئي.{{Efn|ڪينٽ موجب اهو ممڪن آهي تہ ماروسيرانا شاهي خاندان ۾ ڊگهي عرصي تائين بلند [[پيدائش جي شرح]] سبب ڪيترائي اهڙا شهزادا پيدا ٿيا، جن وٽ انتظامي عهدا نہ هئا، جنهن کين رياست جي توسيع لاءِ همٿايو.<ref name="Kent-1992"/>{{Reference page|page=859}}}} شروعاتي دشمنيءَ کان پوءِ هن يورپي واپارين سان لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=|pages=77–79, 83–89}} لڳ ڀڳ 1685ع ۾ جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ [[اندريامانيترياريوو]] مينابي ۾ اقتدار سنڀاليو، جڏهن هن پنهنجي ڀاءُ [[اندريامانديسواريوو]] کي اتان ڪڍي ڇڏيو. اندريامانديسواريوو هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجن پوئلڳن سان گڏ اتر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌايو، سامونڊي ڪناري جي بندرگاهي شهرن کي فتح ڪيو، مازالاجيم نووا تي قبضو ڪري انتالائوترا سلطان کي قتل ڪيو، 18هين صديءَ جي شروعات ۾ [[ماجونگا]] کي پنهنجي واپاري گاديءَ جو هنڌ بڻايو ۽ [[بوئينا جي بادشاهت]] قائم ڪئي.{{efn|تڪرار کان پوءِ هنن انتالائوترا جي واپار ۾ خلل وجهڻ کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ رڳو خراج وصول ڪيو.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|96}}}} ڏکڻ ۾ ساڪالاوا ماڻهن علائقا ڪيئن حاصل ڪيا، ان بابت اختلاف آهي. جين هوپر جو خيال آهي تہ هڪ ٻئي جلاوطن ڀاءُ ڏکڻ طرف توسيع ڪئي ۽ [[فيھيرينانا درياھ|فيهيرينانا ماٿري]] ۾ [[اندريوولا]] جي ڏن ڀرو رياست طور [[توليارا]] قائم ڪيو،{{Efn|ڪينٽ ۽ هوپر ٻنهي لکيو آهي تہ اندريوولا کي [[فاتيدرا]] (fatidra) نالي [[رت جي ڀائپي]] واري رسم ذريعي سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو، جيڪا بادشاهه طرفان حفاظت ۽ مدد جي ضمانت طور ڪم ڪندي هئي.<ref name="Hooper-2010"/>{{rp|91}}<ref name="Kent-1992"/>{{rp|870}}}}<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=89–91, 95–97}} جڏهن تہ رينڊريانجا جو خيال آهي تہ ماروسيرانا پنهنجي شروعاتي لڏپلاڻ دوران ئي اتي حڪمران بڻيا هئا.<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=100}} ڪينٽ موجب هڪ ڀاءُ، [[اندرياماندريسي]]، اوڀر طرف لڏي ويو ۽ انتيساڪا روايت موجب ڏکڻ اوڀر سامونڊي ڪناري تي [[انتيساڪا بادشاهت]] قائم ڪيائين.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=884}} هوپر لکي ٿي تہ جڏهن ساڪالاوا مڊگاسڪر جي اولهه سامونڊي ڪناري تي قابض ٿي واپار تي بالادستي حاصل ڪئي تہ اندريانداھيفوتسي پنهنجن ڀائرن سان ٻيهر لاڳاپا قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=98–99}} ڏکڻ اولهه ۽ ڏکڻ ۾ 17هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ماهافالي بادشاهت|ماهافالي]] ۽ [[انتاندروئي بادشاهت|انتاندروئي]] بادشاهتن وچ ۾ تڪرار سبب ٻن انتاندروئي بادشاهن جي موت ٿيو ۽ ماهافالي ٻن حصن، [[مينارانڊرا جي بادشاهت|مينارانڊرا]] ۽ [[ساڪاتووو جي بادشاهت|ساڪاتووو]]، ۾ ورهائجي وئي؛ ٿوري ئي عرصي کان پوءِ مينارانڊرا وڌيڪ ورهائجي [[لينتا جي بادشاهت|لينتا]] جي قيام جو سبب بڻي. 18هين صديءَ جي شروعات ۾ مينارانڊرا جي هڪ بادشاهه اوڀر طرف توسيع ڪري اولهه انتاندروئي تي قبضو ڪيو، پر هڪ ٻي ورهاست سان [[اونيلاهي جي بادشاهت|اونيلاهي]] وجود ۾ آئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=867–868}} اوڀر سامونڊي ڪناري تي جڏهن [[انتيمورو ماڻهو|انتيمورو]] پنهنجن علائقن ۾ آباد ٿيا تہ کين اتي مسلمان آبادڪار [[زافيرامينيا]] مليا، جيڪي لڳ ڀڳ 1500ع کان اتي رهندا هئا. ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار شروع ٿيو،{{Efn|روايتن ۾ ان کي ٻن ديو قامت شخصيتن، [[دارافيفي]] ۽ فاتراپائيتاتانا، جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|853}}}} ۽ 16هين صديءَ جي وچ تائين زافيرامينيا [[انتيمورو بادشاهت]] جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=851–853}} ڏکڻ اوڀر ۾ فرانسيسين 1642ع ۾ [[فورٽ ڊوفين (مڊگاسڪر)|فورٽ ڊوفين]] قائم ڪيو. هنن مقامي تڪرارن ۾ مداخلت ڪئي ۽ ڍورن لاءِ حملا ڪيا، جنهن سبب علائقي ۾ بدامني وڌي. [[انتانوسي]] ماڻهن بيٺڪ تي حملو ڪيو، پر [[ايتيئن دي فلاڪور|فلاڪور]] جي فوجن کين شڪست ڏني. هڪ ٻئي حملي ۾ بيٺڪ تباهه ٿي وئي ۽ 1674ع ۾ اتي رهجي ويل [[فورٽ ڊوفين قتل عام (مڊگاسڪر)|فرانسيسي آبادڪارن کي قتل ڪيو ويو]].<ref>{{cite journal |last1=Pearson |first1=Mike Parker |title=Close encounters of the worst kind: Malagasy resistance and colonial disasters in Southern Madagascar |journal=World Archaeology |date=February 1997 |volume=28 |issue=3 |pages=393–417 |doi=10.1080/00438243.1997.9980355 }}</ref> مرڪزي مٿانهين علائقن بابت ميرينا روايتن موجب، جڏهن ميرينا ماڻهو ڏکڻ اوڀر کان آهستي آهستي مٿانهين علائقن ۾ آباد ٿي رهيا هئا تہ سندن مقابلو وازيمبا سان ٿيو،{{Efn|جن کي روايتن ۾ "ابتدائي ڄامڙا ماڻهو" طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Randrianja 2009"/>{{Reference page|page=70}}}} ۽ خيال ڪيو وڃي ٿو تہ اها آبادڪاري 15هين صديءَ تائين مڪمل ٿي وئي هئي.<ref name="Campbell-1993" /><ref name="Randrianja 2009" />{{Reference page|page=70}} ڪيترن نسلن تائين پرامن گڏيل رهڻيءَ کان پوءِ [[الاسورا جي ٽڪري|الاسورا]] جي بادشاهه [[اندريامانيلو]]، جيڪو هڪ وازيمبا راڻي{{Efn|روايتن ۾ اختلاف آهي تہ اها [[رافوهي]] هئي يا [[رانگيتا]].<ref name="Raison-Jourde"/>{{Reference page|page=142}}}} ۽ هڪ ميرينا مرد جو پٽ هو، وازيمبا کي فتح ڪرڻ لاءِ مهم شروع ڪئي.<ref name="Raison-Jourde">{{Cite book |last=Raison-Jourde |first=Françoise |url=https://books.google.com/books?id=nKSlFJjgC9UC |title=Les Souverains de Madagascar: l'histoire royale et ses résurgences contemporaines |date=1983-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-059-7 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=142}} سندس جانشينن مان [[رالامبو]] [[ميرينا بادشاهت]] قائم ڪئي،{{Efn|ميرينا روايت موجب رالامبو کي مختلف ادارن جي قيام جو سهرو ڏنو وڃي ٿو، جن ۾ [[في فرد محصول]] ۽ [[مستقل فوج]] شامل آهن، ۽ زيبو ڍورن کي پالڻ جو رواج پڻ ساڻس منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|876}}}} جڏهن تہ [[اندريانجاڪا]] 17هين صديءَ جي شروعات تائين وازيمبا کي بي دخل ڪرڻ ۽ باقي ماڻهن کي پاڻ ۾ ضم ڪرڻ جو عمل مڪمل ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=876}} روايتن موجب وازيمبا جي فتح جو سبب چانورن جي پوک لاءِ وڌيڪ زمين حاصل ڪرڻ جي ضرورت هئي. آثار قديمه جي تحقيق هن توسيع جي شروعات 14هين صديءَ ۾ رکي ٿي.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=49–50}} 17هين صديءَ جي وچ ڌاري هڪ ماهافالي بادشاهه [[بارا ماڻهو|بارا]] علائقي تي حملو ڪيو ۽ پنهنجن مائٽن [[زافيمانلي]] کي حڪمران مقرر ڪيو، جيڪي سندس وفات کان پوءِ [[بارا بادشاهتون|مختلف ننڍين بادشاهتن]] جا آزاد حڪمران بڻجي ويا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=880}} [[بيٽسيليو بادشاهتون]] جهڙوڪ [[اريندرانو]] ۽ [[ايساندرا جي بادشاهت|ايساندرا]] ممڪن طور 17هين صديءَ جي وچ ڌاري قائم ٿيون. [[بيٽسيليو ماڻهو|بيٽسيليو]] پنهنجو نالو بادشاهه بيسيلاو تان وٺن ٿا، جنهن 1670ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا-مينابي حملي کي ناڪام بڻايو.{{Efn|''-silau''/''-tsileo'' جي معنيٰ "ناقابل شڪست" آهي.<ref name="Kent-1992"/>{{rp|874}}}} 18هين صديءَ تائين بيٽسيليو ٻيٽ تي چانورن جي پوک جا سڀ کان ماهر آبادگار بڻجي چڪا هئا.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=874–875}} 1720ع تائين ساڪالاوا-بوئينا بادشاهه [[تواڪافو]] کي مڊگاسڪر جو سڀ کان طاقتور حڪمران سمجهيو وڃي ٿو، ۽ ممڪن آهي تہ سندس حڪمراني ٻيٽ جي سڄي اترئين ٽئين حصي تائين پکڙيل هجي.<ref name="Ellis-2007">{{Cite journal |last=Ellis |first=Stephen |date=2007 |title=Tom and Toakafo: The Betsimisaraka Kingdom and State Formation in Madagascar, 1715-1750 |journal=The Journal of African History |volume=48 |issue=3 |pages=439–455 |doi=10.1017/S0021853707003064 |issn=0021-8537 |jstor=40206589}}</ref> 18هين صديءَ ۾ فرانسيسين [[ماسڪرين ٻيٽ|ماسڪرين ٻيٽن]] کي سامان پهچائڻ لاءِ اوڀر سامونڊي ڪناري تي ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ڪيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=155–156}} اتر اوڀر سامونڊي ڪناري تي تسيڪوا قبيلو هڪ حڪمران جي ماتحت متحد ٿيو ۽ لڳ ڀڳ 1710ع ۾ انتَوارَترا (Antavaratra) (اتر وارن) تي سندن منافعي بخش بندرگاهن تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان حملو ڪيو. [[راتسيميلاهو]]، جيڪو هڪ [[ٿامس ٽيو|انگريز سامونڊي ڌاڙيل]] ۽ هڪ ملاگاسي عورت جو پٽ هو ۽ تواڪافو جو وڏو وزير رهي چڪو هو،<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|page=106}} [[انتَوارَترا]] کي متحد ڪرڻ، تسيڪوا کي شڪست ڏيڻ ۽ کين ڏکڻ طرف ڌڪڻ ۾ ڪامياب ٿيو. راتسيميلاهو [[بيٽسيميساراڪا اتحاد]] قائم ڪيو ۽ 1730ع واري ڏهاڪي تائين مڊگاسڪر جي سڀ کان طاقتور بادشاهن مان هڪ بڻجي ويو، پر 1754ع ۾ سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ اها رياست ٽٽي وئي.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|pages=882–883}} فرانسيسين اتر اولهه سامونڊي ڪناري تي واپاري مرڪز قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ساڪالاوا سان تڪرار ٿيو، جيڪو ڪنهن حتمي نتيجي کان سواءِ ختم ٿيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=160-1}} ميرينا بادشاهه [[اندرياماسينوالونا]] بادشاهت کي وڌيڪ وسيع ڪيو ۽ پنهنجي دور ۾ مرڪزي مٿانهين علائقن جي وڏي حصي تي حڪمراني ڪئي، پر 18هين صديءَ جي شروعات ۾ هن تخت تان دستبردار ٿي رياست پنهنجن چئن پٽن ۾ ورهائي ڇڏي. ان کان پوءِ سخت [[ميرينا گهرو ويڙهه|گهرو ويڙهه]] شروع ٿي، جنهن دوران غلامن کي پڪڙڻ ۽ وڪڻڻ جو سلسلو عام رهيو. 1790ع واري ڏهاڪي تائين [[اندريانامپوئيني ميرينا]] فتحن ۽ سفارتڪاريءَ ذريعي بادشاهت کي ٻيهر متحد ڪيو.<ref name="Kent-1992" />{{Reference page|page=877}}<ref>{{Cite book |last=Chrétien |first=Jean-Pierre |url=https://books.google.com/books?id=Vj9JmuI7yt8C&q=andrianampoinimerina |title=L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire |date=1993-01-01 |publisher=KARTHALA Editions |isbn=978-2-86537-373-4 |language=fr}}</ref>{{Reference page|page=204}}<ref name="Randrianja 20093" />{{Reference page|pages=114-8}} ===19هين صدي ۽ مڊگاسڪر جي بادشاهت=== [[File:Andrianampoinimerina_HQ.jpg|thumb|بادشاهه [[اندريانامپوئيني ميرينا]] (1787ع–1810ع)]] [[ايميرينا]] کي ٻيهر متحد ڪرڻ ۽ [[انتاناناريوو جو رووا|انتاناناريوو جي رووا]] کي پنهنجي حڪومتي مرڪز بڻائڻ کان پوءِ اندريانامپوئيني ميرينا تيزيءَ سان پاڙيسري رياستن تي پنهنجو اقتدار وڌايو. هن اوڀر سامونڊي ڪناري جي واپار تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ بندرگاهن جي مٿانهين علائقن مان ايندڙ غلامن تي انحصار کي استعمال ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=165}} سڄي ٻيٽ کي پنهنجي حڪمرانيءَ هيٺ آڻڻ جي سندس خواهش گهڻي ڀاڱي سندس پٽ ۽ جانشين بادشاهه [[راداما پهريون]] (حڪومت 1810ع–1828ع) پوري ڪئي.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222">{{harvp|Ade Ajayi|1989|pp=413–422}}</ref> 18هين صديءَ دوران هندي سمنڊ جي وسيع واپار تي فرانس ۽ برطانيا وچ ۾ مقابلو جاري رهيو، جنهن ۾ ملاگاسي واپار [[ڪرناٽڪ جنگيون|ڪرناٽڪ جنگين]] دوران اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=195}} راداما اوڀر طرف پنهنجي اقتدار کي وڌائي سامونڊي ڪناري واري [[تواماسينا]] تي قبضو ڪيو،<ref name="Mutibwa-1989">{{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |title=General History of Africa: Volume 6 |date=1989 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar 1800–80 |chapter-url=https://archive.org/details/general_history_africa_vi/page/415/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|page=416}} ۽ 1817ع ۾ [[ماريشس]] جي برطانوي گورنر سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت منافعي بخش غلامن جي واپار کي ختم ڪرڻ جي بدلي ۾ برطانيا فوجي ۽ مالي مدد فراهم ڪئي ۽ راداما کي "مڊگاسڪر جو بادشاهه" تسليم ڪيو. [[لنڊن مشنري سوسائٽي]] جا ڪاريگر مشنري 1818ع کان اچڻ شروع ٿيا. هنن اسڪول قائم ڪيا، [[لاطيني الفابيٽ|رومي الفابيٽ]] استعمال ڪندي ملاگاسي ٻوليءَ کي لکت ۾ آندو ۽ بائبل جو ترجمو ڪيو.<ref name="Ade Ajayi 1989, pp. 413–4222" /> ان جي نتيجي ۾ ساڪالاوا ۽ فرانسيسي هڪ ٻئي جا فطري اتحادي بڻجي ويا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=198}} راداما ٻيٽ کي فتح ڪرڻ لاءِ لڳاتار فوجي مهمون شروع ڪيون، اوڀر سامونڊي ڪناري کي ماتحت ڪيو، [[ابوئينا]] کي ختم ڪري ان جي حڪمران کي جلاوطن ڪيو ۽ مينابي کان رسمي فرمانبرداري حاصل ڪئي. 1828ع تائين سندس قبضي ۾ ٻيٽ جا لڳ ڀڳ ٻه ڀاڱي ٽي حصا اچي چڪا هئا، سواءِ بارا، ماهافالي ۽ [[انتاندروئي]] علائقن جي؛ تنهن هوندي بہ ميرينا حڪمراني اڃا مضبوط نہ هئي ۽ مختلف علائقن ۾ وڏي پيماني تي مزاحمت جاري رهي.<ref name="Mutibwa-1989" />{{Reference page|pages=420-2}} راداما جي جانشين راڻي [[راناوالونا پهرين]] (حڪومت 1828ع–1861ع) برطانيا ۽ فرانس جي وڌندڙ سياسي ۽ ثقافتي مداخلت جي جواب ۾ شاهي فرمان جاري ڪري [[مڊگاسڪر ۾ عيسائيت|عيسائيت]] تي عمل ڪرڻ تي پابندي لڳائي ۽ گهڻن پرڏيهين تي ملڪ ڇڏڻ لاءِ دٻاءُ وڌو. راڻي روايتي [[بيگار|فانومپوانا]]، يعني محصول جي ادائيگيءَ طور جبري پورهئي، کي وڏي پيماني تي عوامي تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ڪيو ۽ 20,000 کان 30,000 ميرينا سپاهين تي ٻڌل مستقل فوج تيار ڪئي. هن اها فوج ٻيٽ جي پري وارن علائقن کي ماتحت ڪرڻ ۽ ميرينا بادشاهت کي مڊگاسڪر جي گهڻي حصي تائين وڌائڻ لاءِ استعمال ڪئي.<ref name="Stats2">{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The State and Pre-Colonial Demographic History: The Case of Nineteenth-Century Madagascar |journal=The Journal of African History |date=November 1991 |volume=32 |issue=3 |pages=415–445 |doi=10.1017/s0021853700031534}}</ref> مڊگاسڪر جا رهواسي هڪ ٻئي تي مختلف ڏوهن، جن ۾ چوري، عيسائيت اختيار ڪرڻ ۽ خاص طور جادوگري شامل هئي، جا الزام لڳائي سگهندا هئا؛ جادوگريءَ جي الزام ۾ [[تانگينا]]، يعني [[زهر وسيلي آزمائش]]، عام طور لازمي هوندي هئي. 1828ع کان 1861ع تائين تانگينا جي آزمائش سبب هر سال لڳ ڀڳ 3,000 ماڻهو فوت ٿيا.<ref name="Stats2" /> لڳاتار جنگين، بيمارين، سخت جبري پورهئي ۽ انصاف جي سخت طريقن جي گڏيل اثر سبب راڻيءَ جي 33 سالن جي حڪومت دوران سپاهين ۽ عام ماڻهن ٻنهي ۾ موت جي شرح تمام گهڻي رهي. اندازو آهي تہ 1833ع کان 1839ع جي وچ ۾ مڊگاسڪر جي آبادي لڳ ڀڳ 50 لک مان گهٽجي 25 لک رهجي وئي.<ref name="Stats2" /> 1839ع ۾ بوئينا جي راڻي [[بوئينا جي تسيوميڪو|تسيوميڪو]]، [[نوسي بي]] ٻيٽ ڏانهن ڀڄي وڃڻ کان پوءِ، ميرينا حملن خلاف فرانس کان مدد گهري. فرانس جي شرطن مطابق هن نوسي بي ۽ مکيه ٻيٽ جي ڪجهه حصي تي پنهنجا حق فرانس جي حوالي ڪيا،<ref name="Feeley-Harnik-1982">{{Cite journal |last=Feeley-Harnik |first=Gillian |date=1982 |title=The King's Men in Madagascar Slavery, Citizenship and Sakalava Monarchy |journal=Africa: Journal of the International African Institute |volume=52 |issue=2 |pages=31–50 |doi=10.2307/1159140 |issn=0001-9720 |jstor=1159140}}</ref> جنهن کان پوءِ فرانس انهن علائقن کي پنهنجي [[محافظتي رياست]] قرار ڏنو.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|pages=241-5}} ايميرينا ۾ رهڻ جاري رکندڙ پرڏيهين ۾ [[جين لابورڊ]] شامل هو، جيڪو هڪ صنعتڪار هو ۽ بادشاهت لاءِ هٿيار ۽ ٻيون صنعتون قائم ڪيائين، ۽ [[جوزف-فرانسوا ليمبرٽ]]، جيڪو فرانسيسي مهم جو ۽ غلامن جو واپاري هو. ان وقت جي شهزادي [[راداما ٻيو]] ليمبرٽ سان هڪ تڪراري واپاري معاهدو ڪيو، جيڪو [[ليمبرٽ چارٽر]] جي نالي سان مشهور ٿيو. پنهنجي ماءُ جي جانشين ٿيڻ کان پوءِ راداما ٻئي راڻيءَ جي سخت پاليسين ۾ نرمي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻن سالن کان پوءِ وزيراعظم [[رائينيوونيناهترينيوني]] ۽ [[اندريانا]] (اميرن) ۽ [[هووا (مڊگاسڪر)|هووا]] (عام ماڻهن) سان تعلق رکندڙ درٻارين جي اتحاد کيس [[راداما ٻيو#قتل جي سازش|اقتدار تان هٽائي ڇڏيو]]. هن اتحاد جو مقصد بادشاهه جي مطلق اقتدار کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="LOC2" /> بغاوت کان پوءِ درٻارين راداما جي راڻي [[راسوهرينا]] کي حڪومت ڪرڻ جي آڇ ڪئي، بشرطيڪ هوءَ وزيراعظم سان اقتدار ورهائڻ جو بندوبست قبول ڪري؛ اهو هڪ نئون سماجي معاهدو هو، جنهن کي ٻنهي جي سياسي شاديءَ ذريعي مضبوط ڪيو وڃي ها.<ref>{{harvp|Oliver|1886|pp=124–126}}</ref> راڻي راسوهرينا اها شرط قبول ڪئي ۽ پهرين رائينيوونيناهترينيوني سان شادي ڪئي، پر پوءِ کيس عهدي تان هٽائي سندس ڀاءُ، وزيراعظم [[رائينيلائيريووني]]، سان شادي ڪئي. رائينيلائيريووني بعد ۾ لڳاتار راڻي [[راناوالونا ٻي]] ۽ راڻي [[راناوالونا ٽين]] سان پڻ شادي ڪئي.<ref>{{harvp|Uwechue|1981|p=473}}</ref> رائينيلائيريووني جي وزيراعظم طور 31 سالن جي دور ۾ مرڪزي حڪومت جي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ ۽ ملڪ کي جديد بڻائڻ لاءِ ڪيتريون پاليسيون اختيار ڪيون ويون.<ref name="TA9102">{{harvp|Thompson | Adloff| 1965| pp= 9–10}}</ref> سڄي ٻيٽ ۾ اسڪول تعمير ڪيا ويا ۽ تعليم حاصل ڪرڻ لازمي قرار ڏني وئي. فوج جي تنظيم بهتر ڪئي وئي ۽ سپاهين جي تربيت ۽ فوج کي پيشوراڻو بڻائڻ لاءِ برطانوي صلاحڪار مقرر ڪيا ويا.<ref name="FFO5222">{{harvp|Fage| Flint | Oliver |1986| pp= 522–524}}</ref> [[گهڻ زاليت]] کي غيرقانوني قرار ڏنو ويو ۽ 1869ع ۾ عيسائيت کي درٻار جو سرڪاري مذهب قرار ڏنو ويو؛ وڌندڙ آباديءَ عيسائيت کي روايتي عقيدن سان گڏ اختيار ڪيو.<ref name="TA9102" /> قانوني ضابطن کي برطانوي [[عام قانون]] جي بنياد تي سڌاريو ويو ۽ گاديءَ واري شهر ۾ يورپي طرز جون ٽي عدالتون قائم ڪيون ويون.<ref name="FFO5222" /> سپهه سالار جي گڏيل عهدي ۾ رائينيلائيريووني ڪيترن ئي فرانسيسي نوآبادياتي حملن خلاف مڊگاسڪر جو ڪاميابيءَ سان دفاع پڻ ڪيو.<ref name="FFO5222" /> فرانسيسين 1842ع ۽ 1860ع واري ڏهاڪي ۾ مڊگاسڪر ۾ فوجون لاهڻ ۽ ميرينا خلاف جنگ ۾ مسلسل مزاحمت ڪندڙ ساڪالاوا جي مدد ڪرڻ جا منصوبا ٺاهيا، پر اهي عملي صورت اختيار نہ ڪري سگهيا.<ref name="Hooper-2010" />{{Reference page|page=252}} ===فرانسيسي بيٺڪي قبضي ۽ نوآبادياتي دور=== {{Main|ملاگاسي محافظتي رياست|فرانسيسي مڊگاسڪر}} {{See also|ٻي عالمي جنگ دوران مڊگاسڪر}} [[File:LaGuerreAMadagascar.jpg|left|thumb|[[فرانسيسي-هووا جنگيون|فرانسيسي-هووا جنگ]] بابت فرانسيسي پوسٽر]] 1883ع ۾ سفارتي لاڳاپا خراب ٿيڻ کان پوءِ فرانس [[پهرين فرانسيسي-هووا جنگ]] شروع ڪندي [[ماجونگا]] تي بمباري ڪئي. جنگ دوران مڊگاسڪر سامونڊي ناڪابندي ۽ سفارتي اڪيلائيءَ جو شڪار ٿيو، جڏهن تہ ظاهري طور اتحادي برطانيا ان جي مدد نہ ڪئي. 1885ع ۾ هڪ مبهم امن معاهدو ٿيو، جنهن جي ٻنهي ڌرين پنهنجي فائدي موجب تشريح ڪئي: مڊگاسڪر ان کي پنهنجي خودمختياريءَ جي تصديق سمجهيو، جڏهن تہ فرانس ان کي [[محافظتي رياست|فرانسيسي محافظتي حيثيت]] قائم ڪرڻ طور ڏٺو.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n251/mode/2up |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination}}</ref>{{Reference page|pages=224-8}} جيتوڻيڪ برطانيا 1890ع ۾ ٻيٽ تي مڪمل فرانسيسي محافظتي نظام لاڳو ڪرڻ کي رسمي طور قبول ڪري ورتو، پر مڊگاسڪر جي حڪومت فرانسيسي اختيار کي تسليم نہ ڪيو. مڊگاسڪر کي هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪرڻ لاءِ فرانسيسين ڊسمبر 1894ع ۾ اوڀر سامونڊي ڪناري جي تواماسينا بندرگاهه ۽ جنوري 1895ع ۾ اولهه سامونڊي ڪناري جي ماجونگا بندرگاهه تي بمباري ڪري قبضو ڪيو.<ref name="Disease2">{{harvp|Curtin|1998|p=186}}</ref> ان کان پوءِ فرانسيسي فوج جو هڪ [[متحرڪ فوجي دستو]] [[انتاناناريوو]] ڏانهن وڌيو، جنهن دوران مليريا ۽ ٻين بيمارين سبب ڪيترائي سپاهي فوت ٿيا. [[الجزائر]] ۽ [[صحارا کان ڏکڻ آفريڪا]] مان وڌيڪ فوجي دستا آندا ويا. سيپٽمبر 1895ع ۾ شهر پهچڻ کان پوءِ فرانسيسي فوج شاهي محل تي ڳري توپخاني سان بمباري ڪئي، جنهن سبب وڏو جاني نقصان ٿيو ۽ راڻي راناوالونا ٽين هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ٿي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 529}}</ref> انتاناناريوو تي فرانسيسي قبضي خلاف عوامي مزاحمت، جيڪا [[مينالامبا بغاوت]] جي نالي سان مشهور آهي، ڊسمبر 1895ع ۾ شروع ٿي ۽ 1897ع جي آخر تائين مڪمل طور دٻائي نہ سگهجي.<ref>{{harvp|Oliver| Fage | Sanderson |1983| p= 532}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Campbell |first1=Gwyn |title=The Menalamba Revolt and Brigandry in Imperial Madagascar, 1820-1897 |journal=The International Journal of African Historical Studies |date=1991 |volume=24 |issue=2 |pages=259–291 |doi=10.2307/219791 |jstor=219791 }}</ref> فرانس 1896ع ۾ مڊگاسڪر کي پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪيو ۽ ايندڙ سال ٻيٽ کي بيٺڪ قرار ڏنو، ميرينا بادشاهت ختم ڪئي ۽ شاهي خاندان کي جلاوطن ڪري ٻيٽ ملڪ [[ري يونين]] ۽ الجزائر موڪليو.<ref>{{Cite web|title=The Little-Known Story of Madagascar's Last Queen, Ranavalona III|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/madagascars-extraordinary-last-queens-objects-are-sale-180976467/|website=Smithsonian Magazine|access-date=2025-12-01|language=en|first=Isis|last=Davis-Marks}}</ref> فتح کان پوءِ مينالامبا بغاوت سبب ڏهن سالن تائين گهرو ويڙهه جاري رهي. فرانسيسي انتظاميا طرفان ڪيل "امن قائم ڪرڻ" جي مهم 15 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين جاري رهي، جنهن جو مقصد سڄي ملڪ ۾ پکڙيل ڳوٺاڻن گوريلا ويڙهاڪن جي مزاحمت کي ختم ڪرڻ هو.<ref name="Tronchon-1947">{{cite book|first=Jacques|last= Tronchon|title= L'insurrection malgache de 1947. Essai d'interprétation historique|pages= 35–45}}</ref> مينابي خلاف فرانسيسي [[فرانسيسي-مينابي جنگ|فوجي مهم]] 1897ع ۾ [[امبيڪي قتل عام]] سان شروع ٿي ۽ 1902ع ۾ ختم ٿي. انتاندروئي ۽ ماهافالي نوآبادياتي حڪمرانيءَ جي مخالفت جاري رکي، پر 1904ع ۾ آخرڪار مزاحمت ختم ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Esoavelomandroso |first=M. |title=General History of Africa: Volume 7 |date=1985 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Madagascar, 1880s–1930s: African initiatives and reaction to colonial conquest and domination |chapter-url=https://archive.org/details/general-history-of-africa-vol-7/page/n243/mode/2up?q=sakalava&view=theater}}</ref>{{Reference page|pages=238-9}} مجموعي طور نوآبادياتي فتح خلاف هن مزاحمت کي دٻائڻ دوران ڪيترائي ڏهاڪا هزار ملاگاسي ماڻهو مارجي ويا.<ref name="Tronchon-1947" /> mc7tzp3fwseruzqd3in5gfqo524d4of 14 83120 415337 320163 2026-09-28T06:19:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 415337 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قريش]] [[زمرو:بنو هاشم]] 14apdw8h1rmrzmnujs3ztapicihd1xs 14 83204 415333 320876 2026-09-28T06:13:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 415333 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قريش]] [[زمرو:عدناني]] [[زمرو:بني اسماعيل]] awxazigebca0kvw6nl72apbk6h003tg 415334 415333 2026-09-28T06:13:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415334 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قريش]] [[زمرو:عدناني]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] gz7131tbvmwjl6y0vbs54gw93cv5qyq 14 94002 415329 367642 2026-09-28T06:09:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 415329 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نبي ۽ رسول]] [[زمرو:ابراهيم عليه السلام]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] 2k7hu917pn8zp99rq08dz4jqkvqj4gh 14 94003 415330 367643 2026-09-28T06:09:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 415330 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نبي ۽ رسول]] [[زمرو:آدم عليه السلام]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] 6ukibhmx6of41excku8yspdl6u50z9w 0 103320 415178 415177 2026-09-27T12:19:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 415178 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. Current Mexican governmental publications usually lists 32 federative entities (31 states and Mexico City), and 2,478 municipalities (including the 16 boroughs of Mexico City). Third or lower level divisions are sometimes listed by some governmental publications.{{Pie chart|thumb=left|caption=States by area|other=yes|label1=[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[Sonora]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[Coahuila]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[Durango]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[Oaxaca]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي رياستون]] kxhff20ofaj91y18emm5y1d56m5zn1m 415179 415178 2026-09-27T12:21:06Z Ibne maryam 17680 415179 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. Current Mexican governmental publications usually lists 32 federative entities (31 states and Mexico City), and 2,478 municipalities (including the 16 boroughs of Mexico City). Third or lower level divisions are sometimes listed by some governmental publications.{{Pie chart|thumb=left|caption=States by area|other=yes|label1=[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[Sonora]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[Coahuila]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[Durango]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[Oaxaca]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[Mexico City]], though not formally a state, is included for comparison. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States !rowspan=2 colspan=2|Coat of arms and name!!colspan=2|Cities !colspan=2|Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> !colspan=2|Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> !rowspan=2|Munici-<br>palities!!colspan=2 rowspan=2|Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] ||colspan=2| [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,493,459}} ||align=right| {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,779,050}} ||align=right| {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] ||colspan=2| [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|872,439}} ||align=right| {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] ||colspan=2| [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|949,481}} ||align=right| {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] ||colspan=2| [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|5,914,879}} ||align=right| {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name=googlebooks>{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,900,629}} ||align=right| {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} |colspan=2| [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,457,516}} ||align=right| {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|719,445}} ||align=right| {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] ||colspan=2| [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,890,563}} ||align=right| {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,313,504}} ||align=right| {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,603,188}} ||align=right| {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] ||colspan=2| [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,222,994}} ||align=right| {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,732,495}} ||align=right| {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|17,728,216}} ||align=right| {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=ececec | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|9,352,517}} ||align=right| {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo ||colspan=2| [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,943,602}} ||align=right| {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] ||colspan=2| [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,964,164}} ||align=right| {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] ||colspan=2| [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,237,293}} ||align=right| {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} ||colspan=2| [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,130,641}} ||align=right| {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] ||colspan=2| [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,242,791}} ||align=right| {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] ||colspan=2| [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,586,805}} ||align=right| {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] ||colspan=2| [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,530,655}} ||align=right| {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,917,252}} ||align=right| {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] ||colspan=2| [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,874,010}} ||align=right| {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] ||colspan=2| [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,169,760}} ||align=right| {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} |colspan=2| [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,039,967}} ||align=right| {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} |colspan=2| [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,537,961}} ||align=right| {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,575,756}} ||align=right| {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,469,900}} ||align=right| {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,093,517}} ||align=right| {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} |colspan=2| [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,375,403}} ||align=right| {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[Zacatecas]] || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |[[Guadalupe, Zacatecas|Guadalupe]] | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,674,227}} ||align=right| {{nts|1,622,138}} || 58 | 10th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=e0e0e0 class=sortbottom |colspan=2| '''[[Mexico]] total''' ||colspan=2| [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|130,294,079}} ||align=right| {{nts|126,014,024}} || 2,478 |colspan=2| — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جي رياستون]] 6252w05d8z6wq02gjt48knpo6l53npf 415181 415179 2026-09-27T13:35:07Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415181 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. Current Mexican governmental publications usually lists 32 federative entities (31 states and Mexico City), and 2,478 municipalities (including the 16 boroughs of Mexico City). Third or lower level divisions are sometimes listed by some governmental publications.{{Pie chart|thumb=left|caption=States by area|other=yes|label1=[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[Sonora]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[Coahuila]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[Durango]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[Oaxaca]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[Mexico City]], though not formally a state, is included for comparison. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States !rowspan=2 colspan=2|Coat of arms and name!!colspan=2|Cities !colspan=2|Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> !colspan=2|Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> !rowspan=2|Munici-<br>palities!!colspan=2 rowspan=2|Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] ||colspan=2| [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,493,459}} ||align=right| {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,779,050}} ||align=right| {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] ||colspan=2| [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|872,439}} ||align=right| {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] ||colspan=2| [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|949,481}} ||align=right| {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] ||colspan=2| [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|5,914,879}} ||align=right| {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name=googlebooks>{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,900,629}} ||align=right| {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} |colspan=2| [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,457,516}} ||align=right| {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|719,445}} ||align=right| {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] ||colspan=2| [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,890,563}} ||align=right| {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,313,504}} ||align=right| {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,603,188}} ||align=right| {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] ||colspan=2| [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,222,994}} ||align=right| {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,732,495}} ||align=right| {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|17,728,216}} ||align=right| {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=ececec | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|9,352,517}} ||align=right| {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo ||colspan=2| [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,943,602}} ||align=right| {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] ||colspan=2| [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,964,164}} ||align=right| {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] ||colspan=2| [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,237,293}} ||align=right| {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} ||colspan=2| [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,130,641}} ||align=right| {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] ||colspan=2| [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,242,791}} ||align=right| {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] ||colspan=2| [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,586,805}} ||align=right| {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] ||colspan=2| [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,530,655}} ||align=right| {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,917,252}} ||align=right| {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] ||colspan=2| [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,874,010}} ||align=right| {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] ||colspan=2| [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,169,760}} ||align=right| {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} |colspan=2| [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,039,967}} ||align=right| {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} |colspan=2| [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,537,961}} ||align=right| {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,575,756}} ||align=right| {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,469,900}} ||align=right| {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,093,517}} ||align=right| {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} |colspan=2| [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,375,403}} ||align=right| {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[Zacatecas]] || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |[[Guadalupe, Zacatecas|Guadalupe]] | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,674,227}} ||align=right| {{nts|1,622,138}} || 58 | 10th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=e0e0e0 class=sortbottom |colspan=2| '''[[Mexico]] total''' ||colspan=2| [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|130,294,079}} ||align=right| {{nts|126,014,024}} || 2,478 |colspan=2| — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] by1ykv5ih94v8put388fzvkql6epm2f 415182 415181 2026-09-27T13:42:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415182 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[Mexico City]], though not formally a state, is included for comparison. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States !rowspan=2 colspan=2|Coat of arms and name!!colspan=2|Cities !colspan=2|Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> !colspan=2|Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> !rowspan=2|Munici-<br>palities!!colspan=2 rowspan=2|Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] ||colspan=2| [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,493,459}} ||align=right| {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,779,050}} ||align=right| {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] ||colspan=2| [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|872,439}} ||align=right| {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] ||colspan=2| [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|949,481}} ||align=right| {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] ||colspan=2| [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|5,914,879}} ||align=right| {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name=googlebooks>{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,900,629}} ||align=right| {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} |colspan=2| [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,457,516}} ||align=right| {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|719,445}} ||align=right| {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] ||colspan=2| [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,890,563}} ||align=right| {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,313,504}} ||align=right| {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,603,188}} ||align=right| {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] ||colspan=2| [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,222,994}} ||align=right| {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,732,495}} ||align=right| {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|17,728,216}} ||align=right| {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=ececec | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|9,352,517}} ||align=right| {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo ||colspan=2| [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,943,602}} ||align=right| {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] ||colspan=2| [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,964,164}} ||align=right| {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] ||colspan=2| [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,237,293}} ||align=right| {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} ||colspan=2| [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,130,641}} ||align=right| {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] ||colspan=2| [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|4,242,791}} ||align=right| {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] ||colspan=2| [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|6,586,805}} ||align=right| {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] ||colspan=2| [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,530,655}} ||align=right| {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,917,252}} ||align=right| {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] ||colspan=2| [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,874,010}} ||align=right| {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] ||colspan=2| [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,169,760}} ||align=right| {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} |colspan=2| [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,039,967}} ||align=right| {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} |colspan=2| [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,537,961}} ||align=right| {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|3,575,756}} ||align=right| {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,469,900}} ||align=right| {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|8,093,517}} ||align=right| {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} |colspan=2| [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|2,375,403}} ||align=right| {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[Zacatecas]] || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |[[Guadalupe, Zacatecas|Guadalupe]] | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|1,674,227}} ||align=right| {{nts|1,622,138}} || 58 | 10th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor=e0e0e0 class=sortbottom |colspan=2| '''[[Mexico]] total''' ||colspan=2| [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} ||align=right| {{nts|130,294,079}} ||align=right| {{nts|126,014,024}} || 2,478 |colspan=2| — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] g24zs8a50e8qwf9a3ducrfl0pwabp4m 415183 415182 2026-09-27T14:15:54Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415183 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا هٿيارن جو ڪوٽ ۽ نالو. شهر. علائقو. آبادي. ميونسي- palities وفاق ۾ داخلا. سرمايو. سڀ کان وڏو. مردم شماري * اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States ! colspan="2" rowspan="2" |Coat of arms and name!! colspan="2" |Cities ! colspan="2" |Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |Munici-<br>palities!! colspan="2" rowspan="2" |Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] || colspan="2" | [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * Yucatan. ميريدا. 23 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} | colspan="2" | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | زاڪا ٽيڪاس || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |[[Guadalupe, Zacatecas|Guadalupe]] | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | '''[[Mexico]] total''' || colspan="2" | [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] ojfswbzw84l7pyj7uodegjfivl1aykj 415184 415183 2026-09-27T14:17:25Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415184 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا هٿيارن جو ڪوٽ ۽ نالو. شهر. علائقو. آبادي. ميونسي- palities وفاق ۾ داخلا. سرمايو. سڀ کان وڏو. مردم شماري * اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States ! colspan="2" rowspan="2" |Coat of arms and name!! colspan="2" |Cities ! colspan="2" |Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |Munici-<br>palities!! colspan="2" rowspan="2" |Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] || colspan="2" | [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * Yucatan. ميريدا. 23 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} | colspan="2" | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | زاڪا ٽيڪاس || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | '''[[Mexico]] total''' || colspan="2" | [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] 62d9gmlhs4pgkju0ycs3r457wmgsx8u 415185 415184 2026-09-27T14:18:57Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415185 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا هٿيارن جو ڪوٽ ۽ نالو. شهر. علائقو. آبادي. ميونسي- palities وفاق ۾ داخلا. سرمايو. سڀ کان وڏو. مردم شماري * اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States ! colspan="2" rowspan="2" |Coat of arms and name!! colspan="2" |Cities ! colspan="2" |Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |Munici-<br>palities!! colspan="2" rowspan="2" |Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] || colspan="2" | [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * Yucatan. ميريدا. 23 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | [[Yucatán]]{{efn|name=yucatan|Joined the federation as [[Republic of Yucatan#First Republic of Yucatán and the federal pact with Mexico|República Federada de Yucatán]]<ref>{{cite news |url= http://www.sobrino.net/Dzidzantun/la_historia_de_la_rep_yuc.htm|title= La historia de la República de Yucatán}}</ref> ({{langx|en|Federated Republic of Yucatán}}) formed by the current states of Yucatán, Campeche and Quintana Roo. Became independent in 1841 constituting the second [[Republic of Yucatán]] and definitively rejoined in 1848.}} | colspan="2" | [[Mérida, Yucatán|Mérida]] | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | زاڪا ٽيڪاس || [[Zacatecas (city)|Zacatecas]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | '''[[Mexico]] total''' || colspan="2" | [[Mexico City]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] b6syiyzrhaj7a0mxvyfsu82suf3rqqw 415186 415185 2026-09-27T14:24:32Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415186 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا هٿيارن جو ڪوٽ ۽ نالو. شهر. علائقو. آبادي. ميونسي- palities وفاق ۾ داخلا. سرمايو. سڀ کان وڏو. مردم شماري * اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+Federative entities of the United Mexican States ! colspan="2" rowspan="2" |Coat of arms and name!! colspan="2" |Cities ! colspan="2" |Area<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |Population<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |Munici-<br>palities!! colspan="2" rowspan="2" |Admission to federation |- !Capital!!Largest!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !![[2020 Mexican census|2020{{nbsp}}census]] |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] || colspan="2" | [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] nbupb3ygcndifeusk7ahc9r2lhehdzb 415187 415186 2026-09-27T14:32:41Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415187 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | [[Aguascalientes]] || colspan="2" | [[Aguascalientes (city)|Aguascalientes]] | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24th || 5 Feb 1857<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] lv44e851618iykxxczjwuu3devf9sxm 415188 415187 2026-09-27T14:36:27Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415188 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | [[Durango]] || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[Mexico City]] (Ciudad de México){{Efn|name=Mexico City|Mexico City was a Federal District until 29 January 2016, when this status was abolished.}} || n/a || ''[[Iztapalapa]]'' | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] omjirzwc80sv8beoiiqsf4h7sxgx4fm 415189 415188 2026-09-27T14:41:51Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415189 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32nd || 29 Jan 2016 |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] pwj8icpwtr47rl09qctoxfz8zwjaowo 415190 415189 2026-09-27T14:43:29Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415190 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> اگاس. ڪلينٽس. Aguascalientes. 11 فيبروري 1857 * باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * چيهو. ها Chihuahua Ciudad Juárez. 6 جولاءِ 1824ع * Coahuila de Zaragoza. سالٽيلو. 7 مئي 1824ع * ڪوليما. ڪوليما منزا. نيلو 12 سيپٽمبر 1856ع * درانگو. Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | [[Baja California]] || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | [[Chihuahua (state)|Chihuahua]] || [[Chihuahua City|Chihuahua]] || [[Ciudad Juárez]] | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | [[Coahuila]] de Zaragoza{{Efn|name=coahuila|Joined the federation with the name of [[Coahuila y Tejas]].}}{{efn|name=riogrande|The states of [[Nuevo León]], [[Tamaulipas]] and [[Coahuila]] became ''[[de facto]]'' independent in 1840 to form the [[República del Río Grande]] ({{langx|en|Republic of the Rio Grande}}); it never consolidated its independence because independent forces were defeated by the centralist forces.<ref>{{cite news|url= http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|title= República de Río Grande, el País que no pudo ser.|language= es|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100122084249/http://www.ambosmedios.com/releases/2005/12/prweb321680.htm|archive-date= 2010-01-22|url-status= dead}}</ref>}} | colspan="2" | [[Saltillo]] | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | [[Colima]]{{efn|name=colima|Includes the remote [[Revillagigedo Islands]], which are federally administered.}} | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] sn9u8o6rzkjlt5p8yk4et03w5mkslcl 415191 415190 2026-09-27T14:49:36Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415191 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * Chihuahua Ciudad Juárez. 6 || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18th || 6 Jul 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما. ڪوليما منزانيلو 12 سيپٽمبر 1856ع | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] llozttcas3u4lx93mlbmnk68qs50h8y 415192 415191 2026-09-27T14:50:54Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415192 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا. ميڪسيڪي. ٽجوانا. 16 جنوري 1952ع * باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * Chihuahua Ciudad Juárez. 6 || [[Mexicali]] || [[Tijuana]] | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | [[Baja California Sur]] || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما. ڪوليما منزانيلو 12 سيپٽمبر 1856ع | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] jw21ci80b9100r1fdzk59a78jz1w4y3 415193 415192 2026-09-27T14:53:16Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415193 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29th || 16 Jan 1952<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * Chihuahua Ciudad Juárez. 6 || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما. ڪوليما منزانيلو 12 سيپٽمبر 1856ع | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] omt6bpr6bco86yca3sdpvh7wvgs2pt4 415194 415193 2026-09-27T14:54:29Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415194 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29هون || 16 جنوري 1952ع<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 * ڪيمپ. سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچ. 29 اپريل 1863ع * چيپاس. Tuxtla Gutiérrez. 14 سيپٽمبر 1824ع * Chihuahua Ciudad Juárez. 6 || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | [[Campeche]] || colspan="2" | [[Campeche (city)|San Francisco de Campeche]] | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 Apr 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | [[Chiapas]] || colspan="2" | [[Tuxtla Gutiérrez]] | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما. ڪوليما منزانيلو 12 سيپٽمبر 1856ع | [[Colima (city)|Colima]] || [[Manzanillo, Colima|Manzanillo]] | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22nd || 12 Sep 1856<ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | [[Guanajuato]] || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] o1csvxnt9jwf892latq0e4zlf6q48pe 415195 415194 2026-09-27T15:04:21Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415195 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || 5 فيبروري 1857ع<ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29هون || 16 جنوري 1952ع<ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31st || 8 Oct 1974<ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25th || 29 اپريل، 1863<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22هون || <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] d9rc66n21t4xrysrymhe9thl136ttlk 415196 415195 2026-09-27T15:06:55Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415196 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29هون || <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور. لا پاز. 8 آڪٽوبر 1974 || colspan="2" | [[La Paz, Baja California Sur|La Paz]] | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31هون || <small>8 Oct 1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25هون || <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22هون || <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] jw8mkb0ro27jqokgz1z6k7civca72wb 415197 415196 2026-09-27T15:08:19Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415197 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | 24هون || <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | 29هون || <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | 31هون || <small>8 Oct 1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | 25هون || <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | 19th || 14 Sep 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | 18هون || 6 جولاءِ 1824ع |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو. 7 مئي 1824ع | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | 16th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | 22هون || <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] sxlnckioa1djuoyodsz9boeqqbezwof 415198 415197 2026-09-27T15:13:28Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415198 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. <nowiki>*</nowiki> * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع * موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | <small>24هون</small>|| <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | <small>29هون</small>|| <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | <small>31هون</small>|| <small>8 آڪٽوبر</small> <small>1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | <small>25هون</small>|| <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | <small>19هون</small>|| <small>14 سيپٽمبر، 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref></small> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | <small>18هون</small>|| <small>6 جولاءِ 1824ع</small> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | <small>16هون</small>|| <small>7 مئي، 1824</small><ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | <small>22هون</small>|| <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | [[Guerrero]] || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] || [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | [[Morelos]] || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] 9c0k2e64bws4xy7b7i18fud8lscn6qf 415199 415198 2026-09-27T15:17:43Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415199 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | <small>24هون</small>|| <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | <small>29هون</small>|| <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | <small>31هون</small>|| <small>8 آڪٽوبر</small> <small>1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | <small>25هون</small>|| <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | <small>19هون</small>|| <small>14 سيپٽمبر، 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref></small> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | <small>18هون</small>|| <small>6 جولاءِ 1824ع</small> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | <small>16هون</small>|| <small>7 مئي، 1824</small><ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | <small>22هون</small>|| <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو .Victoria de Durango. 22 مئي 1824ع * گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 || colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع | [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] 8bkoit5205x7nljqzwxia6tvs0vy62d 415200 415199 2026-09-27T15:21:34Z Ibne maryam 17680 /* وفاقي وجودن جي فهرست */ 415200 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | <small>24هون</small>|| <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | <small>29هون</small>|| <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | <small>31هون</small>|| <small>8 آڪٽوبر</small> <small>1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | <small>25هون</small>|| <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | <small>19هون</small>|| <small>14 سيپٽمبر، 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref></small> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | <small>18هون</small>|| <small>6 جولاءِ 1824ع</small> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | <small>16هون</small>|| <small>7 مئي، 1824</small><ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | <small>22هون</small>|| <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو وڪٽوريا ڊي ڊيورانگو <nowiki>||</nowiki> colspan="2" | [[Durango (city)|Victoria de Durango]] | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th || 22 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع | [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] s5z1gy0hpesd8bpo75r1vd4bu2exvfb 415202 415200 2026-09-27T15:24:37Z Ibne maryam 17680 415202 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | <small>24هون</small>|| <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | <small>29هون</small>|| <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | <small>31هون</small>|| <small>8 آڪٽوبر</small> <small>1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | <small>25هون</small>|| <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | <small>19هون</small>|| <small>14 سيپٽمبر، 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref></small> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | <small>18هون</small>|| <small>6 جولاءِ 1824ع</small> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | <small>16هون</small>|| <small>7 مئي، 1824</small><ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | <small>22هون</small>|| <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو ||وڪٽوريا ڊي ڊيورانگو colspan="2" |وڪٽوريا ڊي ڊيورانگو | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th ||22 مئي 1824ع<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع | [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] d5k618l5ojnvr2lch4ye4vyur5o2tlk 415203 415202 2026-09-27T15:26:55Z Ibne maryam 17680 415203 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=ميڪسيڪو جي رياستون<br> States of Mexico|alt_name=|map={{Image label begin|image=Mexico states map w names.png|width=325|float=right}}{{Image label end}}|category=[[Federated state]]|territory=[[Mexico]]|start_date=4 October 1824|current_number=32 federal entities|number_date=|population_range={{ubl|[[Colima]] – lowest (719,445)|[[State of Mexico|México]] – highest (17,728,216)}}|area_range={{ubl|[[Mexico City]] – smallest ({{Convert|1,494.3|sqkm|abbr=on}})|[[Chihuahua (state)|Chihuahua]] – largest ({{Convert|247,412.6|sqkm|abbr=on}}) }}|government=[[State governments of Mexico|State government]]|subdivision=[[Municipalities of Mexico|Municipality]] or [[boroughs of Mexico City|borough]]}} هڪ '''رياست''' ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]: <small>estado</small>)، سرڪاري طور تي هڪ "آزاد ۽ خودمختيار رياست" (اسپيني: <small>estado libre y soberano</small>)، [[ميڪسيڪو]] جي آئين جي مطابق ميڪسيڪو جو هڪ آئيني وفاقي ادارو آهي. هن وقت ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستون آهن، هر هڪ جو پنهنجو آئين، حڪومت، رياستي گورنر ۽ رياستي ڪانگريس آهي. ميڪسيڪو جي انتظامي ورهاستن جي درجي بندي ۾، رياستون وڌيڪ ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهن. هن وقت ميڪسيڪو ۾ <small>2,462</small> ميونسپلٽيون آهن. جيتوڻيڪ رسمي طور تي رياست نه آهي، سياسي سڌارا [[ميڪسيڪو سٽي]] ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]]<small>: Ciudad de México)،</small> [[ميڪسيڪو|گڏيل ميڪسيڪي رياستن]] جي [[راڄڌاني شھر|گاديءَ جو شهر]]، کي <small>29</small> جنوري <small>2016</small>ع کان رياستن جي برابر هڪ وفاقي اداري جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ جي قابل بڻايا آهن. ميڪسيڪو جي موجوده سرڪاري اشاعتن ۾ عام طور تي <small>32</small> وفاقي يونٽن (<small>31</small> رياستون ۽ ميڪسيڪو سٽي) ۽ <small>2,478</small> ميونسپلٽين (جن ۾ ميڪسيڪو سٽي جا <small>16</small> علائقا يا ’بورو‘ شامل آهن) جي فهرست ڏنل هوندي آهي. ڪجهه سرڪاري اشاعتن ۾ ڪڏهن ڪڏهن ٽئين يا ان کان هيٺين درجي جي انتظامي ورهاستن جو ذڪر پڻ ڪيو ويندو آهي.{{Pie chart|thumb=left|caption=ايراضي جي لحاظ کان رياستون|other=yes|label1=[[چيهواهوا رياست]]|value1=12.62|color1=red|label2=[[سونورا]]|value2=9.15|color2=orange|label3=[[ڪوهويلا]]|value3=7.73|color3=yellow|label4=[[ڊيورانگو]]|value4=6.29|color4=lime|label5=[[اوگزاڪا]]|value5=4.78|color5=green}}{{-}} ==وفاقي وجودن جي فهرست== [[ميڪسيڪو سٽي]]، جيتوڻيڪ رسمي طور تي هڪ رياست ناهي، تقابل لاءِ شامل آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+گڏيل ميڪسيڪو رياستن جا وفاقي ادارا ! colspan="2" rowspan="2" |ڪوٽ آف آرمز ۽ نالو!! colspan="2" |شهر ! colspan="2" |پکيڙ<ref name="Landarea">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/areasgeograficas/default.aspx|title=México en cifras - Medio Ambiente - Superficie continental|date=January 2016 |publisher=INEGI|language= es| access-date=February 12, 2021}}</ref> ! colspan="2" |آبادي<ref name="census2024Q4">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/sistemas/olap/consulta/general_ver4/MDXQueryDatos_Colores.asp?proy=enoe_pe_ed15_pt|title=Encuesta Nacional de Ocupación y Empleo|language=es|access-date=2025-03-07}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/programas/ccpv/2020/|title=Información Demográfica y Social|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> ! rowspan="2" |ميونسپلٽيون !! colspan="2" rowspan="2" |وفاق ۾ داخلو |- !راڄڌاني!!سڀ کان وڏو!!km²!!sq mi !!2024{{nbsp}}Q4 !!2020 مردم شماري |- | [[File:Coat of arms of Aguascalientes.svg|border|x40px]] | ايگواسڪاليئنٽس || colspan="2" | ايگواسڪاليئنٽس | {{convert|5615.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,493,459}} || align="right" | {{nts|1,425,607}} || 11 | <small>24هون</small>|| <small>5 فيبروري 1857ع</small><ref>{{cite news|url=https://www.aguascalientes.gob.mx/estado/resena.html|title=Historical Summary of Aguascalientes|language=es|publisher=Gobierno del estado de Aguascalientes|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا || ميڪسيڪالي || تيجوانا | {{convert|71450.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,779,050}} || align="right" | {{nts|3,769,020}} || 7 | <small>29هون</small>|| <small>16 جنوري 1952ع</small><ref>{{cite news |url= http://www.bajacalifornia.gob.mx/portal/nuestro_estado/historia/transformacion.jsp|title= Transformación Política de Territorio Norte de la Baja California a Estado 29|publisher=Gobierno de Baja California|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Baja California Sur.svg|x40px]] | باجا ڪيليفورنيا سور || colspan="2" | لا پاز | {{convert|73909.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|872,439}} || align="right" | {{nts|798,447}} || 5 | <small>31هون</small>|| <small>8 آڪٽوبر</small> <small>1974</small><ref>{{cite news |url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/hace-44-anos-quintana-roo-y-baja-california-sur-fueron-elevados-a-la-categoria-de-estados|title=44 Years Ago, Baja California Sur and Quintana Roo became States|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-06}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Campeche.svg|x40px]] | ڪيمپيچئ || colspan="2" | سان فرانسسڪو ڊي ڪيمپيچئ | {{convert|57484.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|949,481}} || align="right" | {{nts|928,363}} || 13 | <small>25هون</small>|| <small>29 اپريل،</small> <small>1863</small><ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/156-aniversario-del-estado-de-campeche|title=156th Anniversary of Campeche's Statehood|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of Arms of Chiapas (2026).svg|x40px]] | چياپاس | colspan="2" | تڪستلا گٽاريز | {{convert|73311.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|5,914,879}} || align="right" | {{nts|5,543,828}} || 124 | <small>19هون</small>|| <small>14 سيپٽمبر، 1824<ref name="googlebooks">{{cite news|title=Las Diputaciones Provinciales|url =http://biblio.juridicas.unam.mx/libros/6/2920/11.pdf|page=15|language=es}}</ref></small> |- | [[File:Coat of arms of Chihuahua.svg|x40px]] | چيهواهوا || چيهواهوا || سويداد جواريز | {{convert|247412.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,900,629}} || align="right" | {{nts|3,741,869}} || 67 | <small>18هون</small>|| <small>6 جولاءِ 1824ع</small> |- | [[File:Coat of arms of Coahuila.svg|x40px]] | ڪواهويلا ڊي ساراگوزا | colspan="2" | سالٽيلو | {{convert|151594.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,457,516}} || align="right" | {{nts|3,146,771}} || 38 | <small>16هون</small>|| <small>7 مئي، 1824</small><ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudooficialcolima.jpg|x40px]] | ڪوليما | ڪوليما || منزانيلو | {{convert|5626.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|719,445}} || align="right" | {{nts|731,391}} || 10 | <small>22هون</small>|| <small>12 سيپٽمبر 1856ع</small><ref>{{cite news|url= http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|title= Universidad de Colima|access-date= 2015-06-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20100810192803/http://elcomentario.ucol.mx/Noticia.php?id=1260333428|archive-date= 2010-08-10|url-status= dead}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Durango.svg|x40px]] | ڊيورانگو | colspan="2"|وڪٽوريا ڊي ڊيورانگو | {{convert|123364.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,890,563}} || align="right" | {{nts|1,832,650}} || 39 | 17th ||22 مئي 1824ع<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guanajuato.svg|x40px]] | گوانجاتو. گواناجوتو. León de los Aldama. 20 ڊسمبر 1823ع * گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Guanajuato City|Guanajuato]] || [[León, Guanajuato|León de los Aldama]] | {{convert|30606.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,313,504}} || align="right" | {{nts|6,166,934}} || 46 | 2nd || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Guerrero.svg|x40px]] | گوريرو. چيلپن. cingo de los Bravo. Acapulco de Juárez. 27 آڪٽوبر 1849 * هيڊالگو. Pachuca de Soto. 16 جنوري 1869 * جلسو. گوادالجارا. 23 ڊسمبر 1823ع || [[Chilpancingo|Chilpancingo de los Bravo]] || [[Acapulco|Acapulco de Juárez]] | {{convert|63595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,603,188}} || align="right" | {{nts|3,540,685}} || 85 | 21st || 27 Oct 1849<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/conmemoramos-el-169-aniversario-del-estado-de-guerrero|title=Commemorating the 169th Anniversary of Guerrero's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Hidalgo.svg|x40px]] | [[Hidalgo (state)|Hidalgo]] || colspan="2" | [[Pachuca|Pachuca de Soto]] | {{convert|20821.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,222,994}} || align="right" | {{nts|3,082,841}} || 84 | 26th || 16 Jan 1869<ref>{{cite news|url=http://www.inafed.gob.mx/work/enciclopedia/EMM13hidalgo/historia.html|title=History of the state of Hidalgo|publisher=INAFED|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Jalisco.svg|x40px]] | [[Jalisco]] || colspan="2" | [[Guadalajara]] | {{convert|78595.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,732,495}} || align="right" | {{nts|8,348,151}} || 125 | 9th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Mexico State.svg|x40px]] | [[State of Mexico|México]] ميڪسيڪو. Toluca de Lerdo. ايڪٽيپيڪ ڊي. موريلوس. 20 ڊسمبر 1823ع * ميڪسيڪو سٽي (Ciudad de México). Iztapalapa. 29 جنوري 2016. * ميچو. acán de. اوڪيمپو. موريليا. 22 ڊسمبر 1823ع | [[Toluca|Toluca de Lerdo]] || [[Ecatepec de Morelos]] | {{convert|22351.8|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|17,728,216}} || align="right" | {{nts|16,992,418}} || 125 | 1st || 20 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="ececec" | [[File:Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg|x40px]] | [[ميڪسيڪو سٽي]] <small>(Ciudad de México)</small> | موجود ناهي || ازتاپالاپ | {{convert|1494.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|9,352,517}} || align="right" | {{nts|9,209,944}} || 16 | 32هون || 29 جنوري 2016ع |- | [[File:Coat of arms of Michoacan.svg|x40px]] | [[Michoacán]] de Ocampo || colspan="2" | [[Morelia]] | {{convert|58598.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,943,602}} || align="right" | {{nts|4,748,846}} || 113 | 5th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Morelos.svg|x40px]] | موريلوس. Cuernavaca. 17 اپريل 1869 * نايا. ريت. ٽيپڪ. 26 جنوري 1917ع * نيوو ليون. مونٽرري. 7 مئي 1824ع * اوڪساڪا. اوڪساڪا ڊي. جواريز. 21 ڊسمبر 1823ع * پيوبلا. پيوبلا ڊي. زرگوزا. 21 ڊسمبر 1823ع * پڇاڙي. تارو Querétaro. 23 ڊسمبر 1823ع * ڪوئن. تانا رو. چيتو. مل ڪنڪون. 8 آڪٽوبر 1974 * سان لوئس. پوٽوسي. سان لوئس پوٽوسي. 22 ڊسمبر 1823ع * سينا. loa ڪوليا. ڪرين. Rosales. 14 آڪٽوبر 1830 || colspan="2" | [[Cuernavaca]] | {{convert|4878.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,964,164}} || align="right" | {{nts|1,971,520}} || 36 | 27th || 17 Apr 1869 <ref>{{cite news|url=https://morelos.gob.mx/?q=historial|title=History of Morelos|publisher=Gobierno del estado de Morelos|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nayarit.svg|x40px]] | [[Nayarit]] || colspan="2" | [[Tepic]] | {{convert|27856.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,237,293}} || align="right" | {{nts|1,235,456}} || 20 | 28th || 26 Jan 1917<ref>{{cite news|url=https://www.gob.mx/inafed/articulos/aniversario-del-estado-de-nayarit|title=Anniversary of Nayarit's Statehood|publisher=Gobierno de México|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Nuevo Leon.svg|x40px]] | [[Nuevo León]]{{efn|name=riogrande}} || colspan="2" | [[Monterrey]] | {{convert|64156.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,130,641}} || align="right" | {{nts|5,784,442}} || 51 | 15th || 7 May 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Oaxaca.svg|x40px]] | [[Oaxaca]] || colspan="2" | [[Oaxaca City|Oaxaca de Juárez]] | {{convert|93757.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|4,242,791}} || align="right" | {{nts|4,132,148}} || 570 | 3rd || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Puebla.svg|x40px]] | [[Puebla]] || colspan="2" | [[Puebla (city)|Puebla de Zaragoza]] | {{convert|34309.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|6,586,805}} || align="right" | {{nts|6,583,278}} || 217 | 4th || 21 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Queretaro.svg|x40px]] | [[Querétaro]] || colspan="2" | [[Querétaro (city)|Querétaro]] | {{convert|11690.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,530,655}} || align="right" | {{nts|2,368,467}} || 18 | 11th || 23 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Quintana Roo.svg|x40px]] | [[Quintana Roo]] || [[Chetumal]] || [[Cancún]] | {{convert|44705.2|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,917,252}} || align="right" | {{nts|1,857,985}} || 11 | 30th || 8 Oct 1974<ref>{{cite news|url=https://qroo.gob.mx/qroo/historia|title=Historia de Quintana Roo|language=es|publisher=Gobierno del Estado de Quintana Roo|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of San Luis Potosi.svg|x40px]] | [[San Luis Potosí]] || colspan="2" | [[San Luis Potosí (city)|San Luis Potosí]] | {{convert|61138.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,874,010}} || align="right" | {{nts|2,822,255}} || 59 | 6th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Sinaloa.svg|x40px]] | [[Sinaloa]] سونارو. هرمو. سلو 10 جنوري 1824ع * تباسڪو. ولا. هرموسا 7 فيبروري 1824 * تماولي. پاس Ciudad Victoria. رينوسا. 7 فيبروري 1824 * ٽاڪسڪالا. Tlaxcala de. Xi. coh. téncatl سان پابلو ڊيل مونٽي. 9 ڊسمبر 1856ع * ويراڪروز. ڊي. Ignacio. دي لا لاوي. Xalapa. اينريڪس. ويراڪروز. 22 ڊسمبر 1823ع * || colspan="2" | [[Culiacán|Culiacán Rosales]] | {{convert|57365.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,169,760}} || align="right" | {{nts|3,026,943}} || 20 | 20th || 14 Oct 1830<ref>{{cite news |url= http://www.biblioteca.tv/artman2/publish/1830_135/Ley_Reglas_para_la_divisi_n_del_Estado_de_Sonora_y_Sinaloa.shtml|title=500 años de México en documentos|publisher=Biblioteca Garay|language=es}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Sonora.svg|x40px]] | [[Sonora]]{{efn|name=sonora|Joined the federation with the name of [[Estado de Occidente]], also recognized as [[Sonora y Sinaloa]].}} | colspan="2" | [[Hermosillo]] | {{convert|179354.7|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,039,967}} || align="right" | {{nts|2,944,840}} || 72 | 12th || 10 Jan 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tabasco.svg|x40px]] | [[Tabasco]]{{efn|name=tabasco|The State of [[Tabasco]] seceded from Mexico on two occasions: first on 13 February 1841, rejoining again on 2 December 1842; and the second from 9 November 1846 to 9 December 1846.}} | colspan="2" | [[Villahermosa]] | {{convert|24730.9|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,537,961}} || align="right" | {{nts|2,402,598}} || 17 | 13th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tamaulipas.svg|x40px]] | [[Tamaulipas]]{{efn|name=riogrande}} || [[Ciudad Victoria]] || [[Reynosa]] | {{convert|80249.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|3,575,756}} || align="right" | {{nts|3,527,735}} || 43 | 14th || 7 Feb 1824<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Tlaxcala.svg|x40px]] | [[Tlaxcala]] || [[Tlaxcala (city)|Tlaxcala de Xicohténcatl]] || [[San Pablo del Monte]] | {{convert|3996.6|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,469,900}} || align="right" | {{nts|1,342,977}} || 60 | 23rd || 9 Dec 1856<ref>{{cite news|url=https://congresodetlaxcala.gob.mx/historia/|title=History of Tlaxcala|publisher=Congreso del estado de Tlaxcala|language=es|access-date=2021-02-05}}</ref> |- | [[File:Coat of arms of Veracruz.svg|x40px]] | [[Veracruz]] de Ignacio de la Llave || [[Xalapa|Xalapa-Enríquez]] ||[[Veracruz (city)|Veracruz]] | {{convert|71823.5|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|8,093,517}} || align="right" | {{nts|8,062,579}} || 212 | 7th || 22 Dec 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Coat of arms of Yucatan.svg|x40px]] | يوڪاتان | colspan="2" | ميريدا | {{convert|39524.4|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|2,375,403}} || align="right" | {{nts|2,320,898}} || 106 | 8th || 23 ڊسمبر 1823<ref name="googlebooks" /> |- | [[File:Escudo de armas de la Ciudad y Estado de Zacatecas.svg|x40px]] | [[زاڪاٽيڪاس]]|| [[زاڪاٽيڪاس شھر|زاڪاٽيڪاس]] |گواڊيلوپ | {{convert|75275.3|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|1,674,227}} || align="right" | {{nts|1,622,138}} || 58 | 10هون || 23 ڊسمبر 1823ع<ref name="googlebooks" /> |- bgcolor="e0e0e0" class="sortbottom" | colspan="2" | || colspan="2" | [[ميڪسيڪو سٽي|ميڪسيڪو شهر]] | {{convert|1972550.0|km2|sqmi|abbr=values|sortable=on|disp=table}} || align="right" | {{nts|130,294,079}} || align="right" | {{nts|126,014,024}} || 2,478 | colspan="2" | — |} '''Notes:''' {{Notelist}} ===Historic populations=== The following table is a list of the [[List of states of Mexico|31 federal states]] of [[Mexico]] plus [[Mexico City]], ranked in order of their total population based on data from the last three [[Censo General de Población y Vivienda|National Population Censuses]] in 2020, 2010 and 2000. {| class="wikitable" style="margin:0 auto" | align=center colspan=5| [[File:Mexican states by population 2015.svg|center|535px|'''Map of each state's population as of 2015''']] |- bgcolor=#efefef align=center | '''Rank''' || '''State''' || '''Population (2020)'''<ref>{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2010)'''<ref name="census2010">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=5|title=Censo de Población y Vivienda 2010 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> || '''Population (2000)'''<ref name="census2000">{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=3|title=Censo de Población y Vivienda 2000 - SCITEL|language=es|access-date=2021-01-26}}</ref> |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''1''' |align="left"|{{flag|México (state)|name=México|size=50x36px}} |align="center"| 16,992,418 |align="center"| 15,175,862 |align="center"| 13,096,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''2''' |align="left"|{{flag|Mexican Federal District|name=Ciudad de México|size=50x36px}} |align="center"| 9,209,944 |align="center"| 8,851,080 |align="center"| 8,605,239 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''3''' |align="left"|{{flag|Jalisco|size=50x36px}} |align="center"| 8,348,151 |align="center"| 7,350,682 |align="center"| 6,322,002 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''4''' |align="left"|{{flag|Veracruz|name=Veracruz|size=50x36px}} |align="center"| 8,062,579 |align="center"| 7,643,194 |align="center"| 6,908,975 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''5''' |align="left"|{{flag|Puebla|size=50x36px}} |align="center"| 6,583,278 |align="center"| 5,779,829 |align="center"| 5,076,686 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''6''' |align="left"|{{flag|Guanajuato|size=50x36px}} |align="center"| 6,166,934 |align="center"| 5,486,372 |align="center"| 4,663,032 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''7''' |align="left"|{{flag|Nuevo León |size=50x36px}} |align="center"| 5,784,442 |align="center"| 4,653,458 |align="center"| 3,834,141 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''8''' |align="left"|{{flag|Chiapas|size=50x36px}} |align="center"| 5,543,828 |align="center"| 4,796,580 |align="center"| 3,920,892 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''9''' |align="left"|{{flag|Michoacán|size=50x36px}} |align="center"| 4,748,846 |align="center"| 4,351,037 |align="center"| 4,384,471 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''10''' |align="left"|{{flag|Oaxaca|size=50x36px}} |align="center"| 4,132,148 |align="center"| 3,801,962 |align="center"| 3,438,765 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''11''' |align="left"|{{flag|Baja California|size=50x36px}} |align="center"| 3,769,020 |align="center"| 3,155,070 |align="center"| 2,487,367 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''12''' |align="left"|{{flag|Chihuahua|size=50x36px}} |align="center"| 3,741,869 |align="center"| 3,406,465 |align="center"| 3,052,907 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''13''' |align="left"|{{flag|Guerrero|size=50x36px}} |align="center"| 3,540,685 |align="center"| 3,388,768 |align="center"| 3,079,649 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''14''' |align="left"|{{flag|Tamaulipas|size=50x36px}} |align="center"| 3,527,735 |align="center"| 3,268,554 |align="center"| 2,753,222 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''15''' |align="left"|{{flag|Coahuila|name=Coahuila de Zaragoza|size=50x36px}} |align="center"| 3,146,771 |align="center"| 2,748,391 |align="center"| 2,298,070 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''16''' |align="left"|{{flag|Hidalgo|size=50x36px}} |align="center"| 3,082,841 |align="center"| 2,665,018 |align="center"| 2,235,591 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''17''' |align="left"|{{flag|Sinaloa|size=50x36px}} |align="center"| 3,026,943 |align="center"| 2,767,761 |align="center"| 2,536,844 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''18''' |align="left"|{{flag|Sonora|size=50x36px}} |align="center"| 2,944,840 |align="center"| 2,662,480 |align="center"| 2,216,969 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''19''' |align="left"|{{flag|San Luis Potosí|size=50x36px}} |align="center"| 2,822,255 |align="center"| 2,585,518 |align="center"| 2,299,360 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''20''' |align="left"| {{flag|Tabasco|size=50x36px}} |align="center"| 2,402,598 |align="center"| 2,238,603 |align="center"| 1,891,829 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''21''' |align="left"|{{flag|Querétaro|name=Querétaro de Arteaga|size=50x36px}} |align="center"| 2,368,467 |align="center"| 1,827,937 |align="center"| 1,404,306 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''22''' |align="left"| {{flag|Yucatán|size=50x36px}} |align="center"| 2,320,898 |align="center"| 1,955,577 |align="center"| 1,658,210 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''23''' |align="left"|{{flag|Morelos|size=50x36px}} |align="center"| 1,971,520 |align="center"| 1,777,227 |align="center"| 1,555,296 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''24''' |align="left"|{{flag|Quintana Roo|size=50x36px}} |align="center"| 1,857,985 |align="center"| 1,325,578 |align="center"| 874,963 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''25''' |align="left"|{{flag|Durango|size=50x36px}} |align="center"| 1,832,650 |align="center"| 1,632,934 |align="center"| 1,448,661 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''26''' |align="left"|{{flag|Zacatecas|size=50x36px}} |align="center"| 1,622,138 |align="center"| 1,490,668 |align="center"| 1,353,610 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''27''' |align="left"|{{flag|Aguascalientes|size=50x36px}} |align="center"| 1,425,607 |align="center"| 1,184,996 |align="center"| 944,285 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''28''' |align="left"|{{flag|Tlaxcala|size=50x36px}} |align="center"| 1,342,977 |align="center"| 1,169,936 |align="center"| 962,646 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''29''' |align="left"|{{flag|Nayarit|size=50x36px}} |align="center"| 1,235,456 |align="center"| 1,084,979 |align="center"| 920,185 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''30''' |align="left"|{{flag|Campeche|size=50x36px}} |align="center"| 928,363 |align="center"| 822,441 |align="center"| 690,689 |-bgcolor="#f5faff" |align="center"|'''31''' |align="left"|{{flag|Baja California Sur|size=50x36px}} |align="center"| 798,447 |align="center"| 637,026 |align="center"| 424,041 |-bgcolor="#d0e7ff" |align="center"|'''32''' |align="left"|{{flag|Colima|size=50x36px}} |align="center"| 731,391 |align="center"| 650,555 |align="center"| 542,627 |-bgcolor="#778899" |align="center" colspan="2"|'''Total''' |align="center"| '''126,014,024''' |align="center"| '''112,336,538''' |align="center"| '''97,483,412''' |} {{clear}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميڪسيڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] gc4ejd3w9pf4ev79cohmhr9wwiqdfhv 0 103321 415204 2026-09-27T15:47:02Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376251340|Jalisco]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415204 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (Jalisco)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي 31 رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي 32 وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. اهو اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (Nayarit)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (Aguascalientes)، گواناجواتو (Guanajuato)، ميخوخان (Michoacán) ۽ ڪوليما (Colima) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو 125 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي. <ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" ({{ٻولي|es|Jalisco es México}}) آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.رياست ٻن اهم مقامي آبادين، هيوچول ۽ نهوا جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري آمريڪا ۽ ڪينيڊا کان آهن ۽ ڍنڍ چپالا ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون. <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> 11yiiyoqp87z3esh0xhxkripkydfwh7 415205 415204 2026-09-27T15:47:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415205 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (Jalisco)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي 31 رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي 32 وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. اهو اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (Nayarit)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (Aguascalientes)، گواناجواتو (Guanajuato)، ميخوخان (Michoacán) ۽ ڪوليما (Colima) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو 125 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي. <ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" ({{ٻولي|es|Jalisco es México}}) آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي.رياست ٻن اهم مقامي آبادين، هيوچول ۽ نهوا جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري آمريڪا ۽ ڪينيڊا کان آهن ۽ ڍنڍ چپالا ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون. <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] 76aj39odymefnpgyrslmphrl8un31cp 415206 415205 2026-09-27T15:50:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415206 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (Jalisco)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي 31 رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي 32 وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. اهو اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (Nayarit)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (Aguascalientes)، گواناجواتو (Guanajuato)، ميخوخان (Michoacán) ۽ ڪوليما (Colima) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو 125 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي.<ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" ({{ٻولي|es|Jalisco es México}}) آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. رياست ٻن اهم مقامي آبادين، "هيوچول" ۽ "نهوا" جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] کان آهن ۽ چپالا ڍنڍ ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خالسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] dbb0xjf1jqe31wci0cuamzlc1f7kqk1 415208 415206 2026-09-27T15:51:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جاليسڪو رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415208 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (Jalisco)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي 31 رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي 32 وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. اهو اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (Nayarit)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (Aguascalientes)، گواناجواتو (Guanajuato)، ميخوخان (Michoacán) ۽ ڪوليما (Colima) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو 125 ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي.<ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" ({{ٻولي|es|Jalisco es México}}) آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. رياست ٻن اهم مقامي آبادين، "هيوچول" ۽ "نهوا" جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] کان آهن ۽ چپالا ڍنڍ ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خالسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] ozde24ykk0tu40ofk60pb2bm3d5fe8e 415209 415208 2026-09-27T15:53:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 415209 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (<small>Jalisco</small>)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي <small>32</small> وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. اهو اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (<small>Nayarit</small>)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (<small>Aguascalientes</small>)، گواناجواتو (<small>Guanajuato</small>)، ميخوخان (<small>Michoacán</small>) ۽ ڪوليما (<small>Colima</small>) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو <small>125</small> ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي.<ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" <small>({{ٻولي|es|Jalisco es México}})</small> آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. رياست ٻن اهم مقامي آبادين، "هيوچول" ۽ "نهوا" جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] کان آهن ۽ چپالا ڍنڍ ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خالسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] 72nbve4nycc4jwrxygltvxyuj5htwh7 415210 415209 2026-09-27T15:54:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415210 wikitext text/x-wiki {{For|the city in Nayarit|Xalisco}} '''خالسڪو''' (<small>Jalisco</small>)، سرڪاري طور تي '''خالسڪو جي آزاد ۽ خودمختيار رياست'''، ميڪسيڪو جي <small>31</small> رياستن مان هڪ آهي جيڪا [[ميڪسيڪو سٽي]] سان گڏ، [[ميڪسيڪو]] جي <small>32</small> وفاقي ادارن تي مشتمل آهي. رياست اولهائين ميڪسيڪو ۾ واقع آهي ۽ ڇهن رياستن، نايارٽ (<small>Nayarit</small>)، [[زاڪاٽيڪاس]] (<small>Zacatecas</small>)، ايگواسڪاليئنٽس (<small>Aguascalientes</small>)، گواناجواتو (<small>Guanajuato</small>)، ميخوخان (<small>Michoacán</small>) ۽ ڪوليما (<small>Colima</small>) جي سرحد سان لڳل آهي. خالسڪو <small>125</small> ميونسپلٽين ۾ ورهايل آهي ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر [[گواڊلهارا|گواڊالاجارا]] آهي. ان جي قدرتي وسيلن سان گڏوگڏ ان جي ڊگهي تاريخ ۽ ثقافت جي ڪري، خالسڪو ميڪسيڪو جي سڀ کان وڌيڪ اقتصادي ۽ ثقافتي طور تي اهم رياستن مان هڪ آهي.<ref name="generalidades">{{حوالو ويب|quote=9 September 2011|archivedate=5 June 2011}}</ref> ميڪسيڪو ڪلچر جون ڪيتريون ئي خاصيتون اصل ۾ خالسڪو مان آهن، جهڙوڪ مارياچي، ٽيڪيلا، رانچيرا موسيقي، برريا ۽ جاريپو، تنهن ڪري رياست جو نعرو: "خالِسڪو ميڪسيڪو آهي" <small>({{ٻولي|es|Jalisco es México}})</small> آهي. اقتصادي طور تي، رياست ملڪ ۾ ٽئين نمبر تي آهي، صنعتن جو مرڪز [[گواڊلهارا ميٽروپوليٽن علائقو|گواڊالاجارا ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ آهي، جيڪو ميڪسيڪو جو ٽيون وڏو ميٽروپوليٽن علائقو آهي. رياست ٻن اهم مقامي آبادين، "هيوچول" ۽ "نهوا" جو گهر آهي. هتي هڪ اهم پرڏيهي آبادي پڻ آهي، جيڪي گهڻو ڪري [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] کان آهن ۽ چپالا ڍنڍ ۽ پورٽو والارٽا علائقن ۾ رهين ٿيون.<ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 November 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=5 October 2020}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2020-12-09|archivedate=9 December 2020}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خالسڪو]] [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] [[زمرو:جاليسڪو رياست]] b3bkds97zo5sn45k3ck99hkn9qqmlfp 14 103322 415207 2026-09-27T15:50:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] 415207 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميڪسيڪو جون رياستون]] i815nirkggid2903hlbi751kb24shbd 10 103323 415249 2026-09-27T21:08:07Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=cite web|_exclude=country,section,year |url = {{#invoke:CIA World Factbook|country|country={{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}}}|section={{{section|}}}}} |title = {{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}|The World Factbook}}{{#if:{{{section|}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|&nbsp;§&nbsp;{{{section}}}}}}} |work = {{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|[[The World Factbook]]}} |publisher = [[Central Intelligence Agency]] |edit... 415249 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=cite web|_exclude=country,section,year |url = {{#invoke:CIA World Factbook|country|country={{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}}}|section={{{section|}}}}} |title = {{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}|The World Factbook}}{{#if:{{{section|}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|&nbsp;§&nbsp;{{{section}}}}}}} |work = {{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|[[The World Factbook]]}} |publisher = [[Central Intelligence Agency]] |edition = {{#if:{{{url|}}}{{{archive-url|}}}{{{archiveurl|}}}||{{CURRENTYEAR}}}} }}{{#invoke:CIA World Factbook|archive|year={{{year|}}}|date={{if empty|{{{date|}}}|{{{access-date|}}}|{{{accessdate|}}}}}|archive={{{archive-url|}}}{{{archiveurl|}}}}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 6grjdfxwqht4fq365p4ryjk6jbo4z0a 415251 415249 2026-09-27T21:14:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 415251 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=cite web|_exclude=country,section,year |url = {{#invoke:CIA World Factbook|country|country={{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}}}|section={{{section|}}}}} |title = {{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}|The World Factbook}}{{#if:{{{section|}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|&nbsp;§&nbsp;{{{section}}}}}}} |work = {{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|[[The World Factbook]]}} |publisher = [[Central Intelligence Agency]] |edition = {{#if:{{{url|}}}{{{archive-url|}}}{{{archiveurl|}}}||{{CURRENTYEAR}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> f4hdlfzefy0wgkhmrymzrobowmoga06 415252 415251 2026-09-27T21:15:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 415252 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Template wrapper|wrap|_template=cite web|_exclude=country,section,year |url = {{#invoke:CIA World Factbook|country|country={{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}}}|section={{{section|}}}}} |title = {{if empty|{{{2|}}}|{{{country|}}}|The World Factbook}}{{#if:{{{section|}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|&nbsp;§&nbsp;{{{section}}}}}}} |work = {{#if:{{{2|}}}{{{country|}}}|[[The World Factbook]]}} |publisher = [[سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي]] |edition = {{#if:{{{url|}}}{{{archive-url|}}}{{{archiveurl|}}}||{{CURRENTYEAR}}}} }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 4xxxh7yp9j4jmeq2mg0q5t7dqri0oar 828 103324 415250 2026-09-27T21:11:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs -- prefix of all World Factbook pages local factbookPrefix = 'https://web.archive.org/web/%04d%02d%02d000000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/' local archiveURL = 'https://web.archive.org/web/20211205000000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/download/factbook-%d.zip' -- Function to turn a string into a URL fragment appropriate for CIA website local function parseFragment(s) if not... 415250 Scribunto text/plain local p = {} local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs -- prefix of all World Factbook pages local factbookPrefix = 'https://web.archive.org/web/%04d%02d%02d000000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/' local archiveURL = 'https://web.archive.org/web/20211205000000/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/download/factbook-%d.zip' -- Function to turn a string into a URL fragment appropriate for CIA website local function parseFragment(s) if not s then return '' end s = mw.ustring.lower(s) s = mw.ustring.gsub(s,' ','-') s = mw.ustring.gsub(s,',','') return s end local monthMap = {january=1,february=2,march=3,april=4,may=5,june=6, july=7,august=8,september=9,october=10,november=11,december=12, jan=1,feb=2,mar=3,apr=4,may=5,jun=6,jul=7,aug=8,sep=9,oct=10,nov=11,dec=12} local function parseDate(date) local year, month, day if not date then return nil, nil, nil end _, _, year, month, day = mw.ustring.find(date,"(20%d%d)-(%d+)-(%d+)") if year then return year, month, day end _, _, day, month, year = mw.ustring.find(date,"(%d+)%s+(%a+)%s+(20%d%d)") month = month and monthMap[mw.ustring.lower(month)] if year then return year, month, day end _, _, month, day, year = mw.ustring.find(date,"(%a+)%s(%d+),%s+(20%d%d)") month = month and monthMap[mw.ustring.lower(month)] if year then return year, month, day end _, _, year = mw.ustring.find(date,"(20%d%d)") if year then return year, nil, nil end return nil, nil, nil end local function archiveDate(args) local year, month, day = parseDate(args.date) if not args.year or args.year == year then return tonumber(year), month, day end return tonumber(args.year), nil, nil end -- Function to fill in factbook link: -- Arguments: -- args.country: topic of page (optional) -- args.section: section of page (optional) -- Returns: -- link to World Factbook page about country, with section anchor function p._country(args) local year, month, day = archiveDate(args) if not year or year > 2025 then year = 2025 month = 12 day = 5 end if year < 2021 then return mw.ustring.format(archiveURL,year) end if not month then month = 12 end if not day then day = 5 end local prefix = mw.ustring.format(factbookPrefix,year,month,day) if not args.country then return prefix end local result = prefix..'countries/'..parseFragment(args.country) if args.section then return result..'/#'..parseFragment(args.section) end return result end function p.country(frame) local args = getArgs(frame) return p._country(args) end return p 5in9fie15yom9epqgvd46epwqjxbhba 0 103325 415256 2026-09-27T21:40:04Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali [[گواتيمالا]] کي [[گوئٽي مالا]] ڏانھن ريڊائريڪٽ مٿان چوريو: غلط ھجي سان عنوان 415256 wikitext text/x-wiki #چوريو [[گوئٽي مالا]] 6qpjrr3uee09tex73y1hk2gy3az4epc 10 103326 415261 2026-09-27T21:54:42Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{formatnum: {{#expr:{{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}}/1e6 round {{{2|{{#ifexpr: {{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}} < 100000 | 2 | {{{2|{{#ifexpr: {{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}} < 1000000 | 1 | 0 }} }}} }} }}} }} }}{{#ifeq:{{yesno-yes|{{{mil|}}}}}|no||&nbsp;ملين}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> 415261 wikitext text/x-wiki {{formatnum: {{#expr:{{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}}/1e6 round {{{2|{{#ifexpr: {{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}} < 100000 | 2 | {{{2|{{#ifexpr: {{formatnum:{{{1|1000000}}}|R}} < 1000000 | 1 | 0 }} }}} }} }}} }} }}{{#ifeq:{{yesno-yes|{{{mil|}}}}}|no||&nbsp;ملين}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> awspy1wfz5lcuyzqw5vgevzoxxrijh2 10 103327 415304 2026-09-28T05:22:58Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{needed|}}}|{{page needed|date={{{date|}}}|reason={{{reason|}}}}}|{{r/superscript |prefix={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama=(|&#58;&hairsp;}} |suffix={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama=)|&hairsp;}} |pp={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama={{#if:{{{no-pp|{{{nopp|}}}}}}||{{#if:{{{pages|{{{pp|}}}}}}|pp|{{#if:{{{page|{{{p|}}}}}}|p}}}}}}}}<!-- p/pp is only used in superscript label, therefore it does not contain any qp params --> |leadin={{#switch:{{{quotation-pages|{{{... 415304 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{needed|}}}|{{page needed|date={{{date|}}}|reason={{{reason|}}}}}|{{r/superscript |prefix={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama=(|&#58;&hairsp;}} |suffix={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama=)|&hairsp;}} |pp={{#switch:{{{style|}}}|AMA|Ama|ama={{#if:{{{no-pp|{{{nopp|}}}}}}||{{#if:{{{pages|{{{pp|}}}}}}|pp|{{#if:{{{page|{{{p|}}}}}}|p}}}}}}}}<!-- p/pp is only used in superscript label, therefore it does not contain any qp params --> |leadin={{#switch:{{{quotation-pages|{{{quote-pages|{{{qpp|{{{quotation-page|{{{quote-page|{{{qp|{{{quotation-location|{{{quote-location|{{{quote-loc|{{{quote-at|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|pages|pp|page|p={{#if:{{{pages|{{{pp|}}}}}}|Pages|{{#if:{{{page|{{{p|}}}}}}|Page|{{#if:{{{location|{{{loc|{{{at|}}}}}}}}}|Location|Page&nbsp;/ location}}}}}}|{{#if:{{{quotation-pages|{{{quote-pages|{{{qpp|}}}}}}}}}|Pages|{{#if:{{{quotation-page|{{{quote-page|{{{qp|}}}}}}}}}|Page|{{#if:{{{quotation-location|{{{quote-location|{{{quote-loc|{{{quote-at|}}}}}}}}}}}}|Location|{{#if:{{{pages|{{{pp|}}}}}}|Pages|{{#if:{{{page|{{{p|}}}}}}|Page|{{#if:{{{location|{{{loc|{{{at|}}}}}}}}}|Location|Page&nbsp;/ location}}}}}}}}}}}}}}<!-- leadin is only used in tooltip --> |where={{R/where|plural={{#invoke:String2|hyphen2dash|{{{pages|{{{pp|{{{1|}}}}}}}}}}}|singular={{{page|{{{p|}}}}}}|location={{{location|{{{loc|{{{at|}}}}}}}}}|spacing=&#32;}}<!-- where must not include qp params --> |sup-where={{R/where|plural={{#invoke:String2|hyphen2dash|{{{pages|{{{pp|{{{1|}}}}}}}}}|&hairsp;}}|singular={{{page|{{{p|}}}}}}|location={{{location|{{{loc|{{{at|}}}}}}}}}|spacing=&hairsp;}}<!-- sup-where same as where, but with improved list spacing for superscript --> |quote-where={{#switch:{{{quotation-pages|{{{quote-pages|{{{qpp|{{{quotation-page|{{{quote-page|{{{qp|{{{quotation-location|{{{quote-location|{{{quote-loc|{{{quote-at|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}|pages|pp|page|p={{R/where|plural={{#invoke:String2|hyphen2dash|{{{pages|{{{pp|{{{1|}}}}}}}}}}}|singular={{{page|{{{p|}}}}}}|location={{{location|{{{loc|{{{at|}}}}}}}}}|spacing=&#32;}}|{{R/where|plural={{#invoke:String2|hyphen2dash|{{{quotation-pages|{{{quote-pages|{{{qpp|}}}}}}}}}}}|singular={{{quotation-page|{{{quote-page|{{{qp|}}}}}}}}}|location={{{quotation-location|{{{quote-location|{{{quote-loc|{{{quote-at|}}}}}}}}}}}}|spacing=&#32;}}}}<!-- quote-where must not contain normal in-source-location params --> |quote={{{quotation|{{{quote|{{{q|}}}}}}}}} |language={{{quotation-language|{{{quote-language|{{{quotation-lang|{{{quote-lang|{{{ql|{{{language|{{{lang|{{{l|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |translation={{{translation-quotation|{{{trans-quotation|{{{translation-quote|{{{trans-quote|{{{tq|{{{translation|{{{trans|{{{t|{{{xlat|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |wrap={{{wrap|}}} }}{{#switch:{{{wrap|}}}|yes|y|forced|f=&#8203;}}}}<noinclude><!-- Note: Please do not change the parameter names "at", "page", "p", "pages", "pp", "quote-page", "quote-pages", "trans-quote" , "no-pp" and "nopp" as they are also used by CS1/CS2 citation templates, "loc" is also used by SFN templates. --> {{documentation}} </noinclude> 1ad7j04p44x68pca4bu041co6am2b1w 14 103328 415314 2026-09-28T05:52:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:نبي ۽ رسول]] 415314 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:نبي ۽ رسول]] h2r2qeumyggolpuqcgem31w5ddj1h9d 415324 415314 2026-09-28T05:59:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 415324 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:نبي ۽ رسول]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] 26v44dmmqctnrqoz0d1z6psw0eegkss 14 103329 415315 2026-09-28T05:52:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قرآن]] [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] 415315 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قرآن]] [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] 0m73cxxpjoq06o9sqzzmtt266ghb510 14 103330 415316 2026-09-28T05:53:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] 415316 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] [[زمرو:عبراني بائيبل جا پيغمبر]] e8frh20lqtr3ggbey8sqzipuhfxlhrs 415317 415316 2026-09-28T05:55:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 415317 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يهوديت]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:عبراني بائيبل]] [[زمرو:نبي ۽ رسول]] bbc25raqw5nunq3ogxc778s3v6ntbmw 14 103331 415318 2026-09-28T05:55:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يهوديت]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:بائيبل]] 415318 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يهوديت]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:بائيبل]] 653fgk0k5l0tvyxrfc0y1huj1uamzlv 415320 415318 2026-09-28T05:57:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 415320 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بائيبل]] [[زمرو:يهوديت ۾ مذهبي متن]] [[زمرو:عيسائيت ۾ مذهبي متن]] mhfw48m9i0dytat40sk8tnushzigw9l 14 103332 415321 2026-09-28T05:57:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يهوديت]] 415321 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يهوديت]] 96c5jtft66qe16vmobdm9ypyamgazoe 415322 415321 2026-09-28T05:58:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 415322 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يهوديت]] [[زمرو:مذهبي متن]] qcsg31ouy8dt0dgeyfccd6gfhikh0ui 14 103333 415328 2026-09-28T06:07:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي مذهبي شخصيتن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] 415328 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:وڪيپيڊيا زمرا جيڪي مذهبي شخصيتن جي نالي تي رکيا ويا آهن]] a2a4ywkyvy6c32x5ozl43qj5kwoeemc 14 103334 415332 2026-09-28T06:12:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنو اسماعيل]] 415332 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنو اسماعيل]] gqk66sjso4ufb5etvevx4ma5og34law 0 103335 415340 2026-09-28T06:54:07Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1360640398|Zainab bint Muhammad]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415340 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[جزيري نما عرب|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' (عربي: {{langx|ar|زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد}}؛ 600-629 عيسوي ) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[علي]] 158ejbnrss02qscukua8bya0twwmjk9 415341 415340 2026-09-28T06:56:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 415341 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[جزيري نما عرب|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' (عربي: {{langx|ar|زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد}}؛ 600-629 عيسوي ) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] peayqms51u7q9jcasr4bxnlhc946amz 415342 415341 2026-09-28T06:59:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415342 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[جزيري نما عرب|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: {{langx|ar|زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد}}؛ 600-629 عيسوي ) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. [[عرب جزيري نما|عرب]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] i0yrhg5ab1rcgc0e1e4jx4h8xvuc09u 415343 415342 2026-09-28T07:00:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 415343 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] 0nm645h8hhf7uz4v26r1oexu5tvneml 415347 415343 2026-09-28T07:04:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415347 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=زينب بنت محمد|birth_name=زينب بنت محمد|birth_date=23 قبل هجرت (600 عيسوي)<ref>{{cite web|url=http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|last=Islamic Center of Fremont|title=Zaynab bint Muhammad|access-date=22 February 2020|archive-date=5 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105054257/http://www.icfbayarea.com/YCNotes/Lessons_From_The_Lives_Of_Sahabiyat/Lesson_6_Zaynab.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://islamhashtag.com/zainab-bint-Muhammad|last=Fahtima|first=Aafiya|title=The love story of Zainab bint Muhammad and Abu El'Ass ibn Rabee'|date=9 September 2016|access-date=24 February 2020|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224181841/https://islamhashtag.com/zainab-bint-muhammad/|url-status=live}}</ref>|birth_place=[[مڪو|مڪه]]، [[حجاز]]، [[عرب جزيري نما|عربستان]]|death_date=سال 7 هجري (629 عيسوي، 29 سال جي ڄمار ۾)|death_place=[[مدينو|مدينه المنوره]]، [[حجاز]]، عربستان|resting_place=[[جنت البقيع]]، [[مدينو|مدينه المنوره]]، [[سعودي عرب]]|spouse=ابو العاص ابن الربعي|children={{bulleted list|علي|امامه}}|relatives={{Collapsible list|state=collapsed|قاسم بن محمد|رقيه|ام ڪلثوم|[[فاطمه زهرا|فاطمه]]|عبدالله بن محمد|ابراهيم بن محمد (اڌ ڀاء)|[[عثمان بن عفان]] (بهنوئي)|[[علي|علي ابن ابي طالب]] (بهنوئي)|هلال بن علي (پوتو)}}}} '''زينب بنت محمد''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: زَيْنَب بِنْت مُحَمَّد؛ 600-629 عيسوي) [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|پيغمبر]] [[محمد ﷺ]] جي وڏي ڌيءَ هئي، جيڪا سندس پهرين زال [[خديجة بنت خويلد|خديجه رضي الله تعالي عنها]] مان هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:محمد]] [[زمرو:صحابيات]] [[زمرو:محمد جو خاندان]] godun50nnh6qv683ap6k2jb4tascyrv 14 103336 415350 2026-09-28T07:10:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:578ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 415350 wikitext text/x-wiki [[زمرو:578ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] dax4lznk9s5ofkvy3keg89ft3fi7yu1 14 103337 415351 2026-09-28T07:11:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سال]] 415351 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سال]] 6x2gapoj1c1kavwuv5puwqrjasjr60z 415352 415351 2026-09-28T07:14:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 415352 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] scnkaa6092ou1ftvnz16k9ff4sg1rvg 14 103338 415353 2026-09-28T07:14:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] 415353 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] lygprarsta8hm4eqpe6er64wgm3xs24 14 103339 415354 2026-09-28T07:19:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:570ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا ڏهاڪا]] 415354 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا ڏهاڪا]] 0bi82oc0ur3ki70gt11pvbhm2mgj908 14 103340 415355 2026-09-28T07:20:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] 415355 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] scnkaa6092ou1ftvnz16k9ff4sg1rvg 415358 415355 2026-09-28T07:24:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 415358 wikitext text/x-wiki {{عشرو}} [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] qskisyq9s469r5s47q6a6o7u1kb8kyi 14 103341 415356 2026-09-28T07:21:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] 415356 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڏهائيون بلحاظ صدي]] lvm3ds1lqs1f7ai3vwuo3vqq68mvnk1 415357 415356 2026-09-28T07:22:26Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڏهائيون بلحاظ صدي]]; added [[Category:ڏھائيون بلحاظ صدي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415357 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ڏھائيون بلحاظ صدي]] 1cgjy5a97yse8a3es219ar8z6h2i0wi 14 103342 415362 2026-09-28T07:28:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] 415362 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] scnkaa6092ou1ftvnz16k9ff4sg1rvg 14 103343 415391 2026-09-28T09:01:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] ... 415391 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:571ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مدينه المنوره ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] 39cfsxcw1j1ai4j11up08l9zzln6zc6 415407 415391 2026-09-28T11:22:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 415407 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عظيم شخصيتون]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مدينه المنوره ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] kophaeihynzvgqemvox6xp03wwbszdv 415410 415407 2026-09-28T11:24:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 415410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عرب]] [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:محمد]] [[زمرو:قريش]] [[زمرو:سيرت]] [[زمرو:بنو هاشم]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:جج]] [[زمرو:سياستدان]] [[زمرو:قانون ساز]] [[زمرو:بنو اسماعيل]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:فوجي جرنيل]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:انسانيت جا محسن]] [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ نبي ۽ رسول]] [[زمرو:632ع جون فوتگيون]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] [[زمرو:مديني جون شخصيتون]] [[زمرو:11 هجري جون فوتگيون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:اسلام ۾ ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مڪه المڪرمه جون پيدائشون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا عرب ماڻهو]] [[زمرو:مدينه المنوره ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:مسجد نبوي ۾ دفن ٿيل شخصيتون]] [[زمرو:570ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:ڇهين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جون عرب شخصيتون]] [[زمرو:مذهب جي حوالي سان ستين صدي]] bjpztlcc8d0kvx22v91uchtkyzce15m 14 103344 415392 2026-09-28T09:01:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قانون]] 415392 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قانون]] 4zhtehcn9y30c5lw1lx5pn0rb1ajn6a 14 103345 415393 2026-09-28T09:03:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:572ع]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:ستين صدي]] زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻه... 415393 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:572ع]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] 8pw6c6t36catrdyf04obs9ws09ecxny 415394 415393 2026-09-28T09:31:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 415394 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:فوجي اهلڪار بلحاظ عهدا]] 5mjxhgifwojrlmjzu43sb7lpkpt71cy 14 103346 415395 2026-09-28T09:36:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:632ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] 415395 wikitext text/x-wiki [[زمرو:632ع]] [[زمرو:فوتگيون بلحاظ سال]] qz33zyigpdn82to7eqlrmlidr0hnrkf 14 103347 415396 2026-09-28T09:36:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:570ع]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] زمرو:مسلم ج... 415396 wikitext text/x-wiki [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:570ع]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] mp4j1i443ochpblre75idtlwwm15apn 415397 415396 2026-09-28T09:37:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415397 wikitext text/x-wiki [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:570ع]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] hik7atfpwv3r2uyqpyr8p9t2etyo7lz 415398 415397 2026-09-28T11:11:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 415398 wikitext text/x-wiki [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] [[زمرو:ڏهاڪا بلحاظ صدي]] [[زمرو:571ع]] [[زمرو:570ع]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:مدينه المنوره]] [[زمرو:عرب بلحاظ پيشا]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] [[زمرو:عرب شخصيتون]] [[زمرو:شخصيتون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مسلم جرنيل]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:مذهب سان لاڳاپيل ماڻهو]] [[زمرو:انسان دوست]] [[زمرو:570ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:پيدائشون بلحاظ صدي]] [[زمرو:مذهب جي تاريخ]] [[زمرو:ڇهين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] [[زمرو:مسجد نبوي]] [[زمرو:موت]] [[زمرو:ماڳ بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:قبرستان]] r4e8pru2rczvxcyyswxoliztden38nn 415405 415398 2026-09-28T11:20:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 415405 wikitext text/x-wiki {{عشرو}} [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] nmnenww6wjc2ipg65bo857efs3rl5ac 14 103348 415399 2026-09-28T11:12:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] 415399 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] m01vshwjxjuabzkpbam3mxntktyyf8r 14 103349 415400 2026-09-28T11:14:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:630ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] 415400 wikitext text/x-wiki [[زمرو:630ع]] [[زمرو:ستين صدي جون ڏهائيون]] dq26pr6d1uj81rj0kq5h7mhmxrcbx11 14 103350 415401 2026-09-28T11:14:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ڏهاڪا بلحاظ صدي]] 415401 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ڏهاڪا بلحاظ صدي]] 7ynddm5gwx46a6uka3fgsoxkpz1q1gd 415402 415401 2026-09-28T11:15:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415402 wikitext text/x-wiki [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] 2uc9370frxzpt8xafiqmxlxn0yfg2rz 14 103351 415403 2026-09-28T11:16:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] 415403 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:سال بلحاظ صدي]] m01vshwjxjuabzkpbam3mxntktyyf8r 14 103352 415406 2026-09-28T11:21:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انسان دوست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415406 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انسان دوست]] geem6q66o6qooah3xodgdtgk5f3n18x 14 103353 415408 2026-09-28T11:23:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:570ع]] [[زمرو:578ع]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] 415408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع]] [[زمرو:578ع]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] 575u3q5ukgjz8zmhwbyph6vwdvo34yz 415409 415408 2026-09-28T11:23:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 415409 wikitext text/x-wiki [[زمرو:570ع]] [[زمرو:570ع جون پيدائشون]] 67n54dby0oqhkaca5efcq80c3uio808